Osmanlı Sarayından Bosna'daki Mezarlığına: Silahdar Mustafa Paşa'nın Türbesi ve Kariyer Yolu

Öz

Bu makalede, Orta Bosna'nın Travnik şehrinde yer alan Silahdar (Perişan) Mustafa Paşa'nın (ö. 1799) türbesine dair tarihsel bilgiler gözden geçirilmekte ve Paşa'nın kariyerine ilişkin ayrıntılar yeniden değerlendirilmektedir. Mustafa Paşa, Osmanlı İmparatorluğu'nun birçok eyalet ve sancaklarında vali ve mutasarrıf olarak görev yaptı. Ayrıca sadaret kaymakamıydı ve III. Mustafa'nın kızı Beyhan Sultan'ın eşiydi. 18. yüzyılın sonlarına doğru Osmanlı yönetiminde önemli bir yer tutan bir kişi olmasına rağmen, onun yaşamı ve kariyeri hakkında oldukça sınırlı bilgi vardır. Hakkındaki tarih yazımında, göreve gelişinden ölüm tarihine kadar, hayattayken kullandığı lakaplara kadar pek çok yanıltıcı iddia yer almaktadır. Silahdar Mustafa Paşa'nın mezar taşı üzerindeki yazıt birçok kez incelenip basılmasına rağmen, hatalar ortaya çıkmış ve bazı değerli detaylar göz ardı edilmiştir. Bütün bu tutarsızlıklar ve eksiklikler göz önüne alındığında, yazıtın eleştirel bir versiyonunun hazırlanması gerekmektedir. Bu araştırma, mezar taşı kitabesinin eleştirel bir revizyonuyla birlikte, ölüm tarihi ve Osmanlı sarayından Bosna'da defnedilmesine kadar uzanan kariyeri hakkında yeni bulgular ortaya koymaktadır. Çalışma, epigrafik materyal ve Osmanlı arşivlerindeki yayımlanmamış kaynaklara dayanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı epigrafisi
• iktidar elitlerinin biyografileri
• mezar kültürü
• Osmanlı kültürel mirası
• Bosna

Destekleyen Kurum

Yazar bu çalışma için finansal destek almadığını beyan etmiştir.

Etik Beyan

Bu çalışmanın, özgün bir çalışma olduğunu; çalışmanın hazırlık, veri toplama, analiz ve bilgilerin sunumu olmak üzere tüm aşamalarından bilimsel etik ilke ve kurallarına uygun davrandığımı; bu çalışma kapsamında elde edilmeyen tüm veri ve bilgiler için kaynak gösterdiğimi ve bu kaynaklara kaynakçada yer verdiğimi; kullanılan verilerde herhangi bir değişiklik yapmadığımı, çalışmanın Committee on Publication Ethics (COPE)' in tüm şartlarını ve koşullarını kabul ederek etik görev ve sorumluluklara riayet ettiğimi beyan ederim. Herhangi bir zamanda, çalışmayla ilgili yaptığım bu beyana aykırı bir durumun saptanması durumunda, ortaya çıkacak tüm ahlaki ve hukuki sonuçlara razı olduğumu bildiririm.

From the Ottoman Palace to the Last Resting Place in Bosnia: Silahdar Mustafa Pasha’s Tomb and Career Path

Öz

This article revisits the historical details of Silahdar (Perişan) Mustafa Pasha's tomb (died 1799) in Travnik, central Bosnia, and re-examines previously published information about his career. Mustafa Pasha held roles as governor and district governor in several Ottoman provinces (eyalets) and districts (sancaks). He also served as a deputy (ḳā’im-maḳām) for the Grand Vizier and was married to Beyhan Sultan, daughter of Mustafa III. Despite being a notable figure in the Ottoman administration in the late 18th century, little is known about his life and career. The existing literature on him includes many misunderstandings, from the dates of his appointments and death to the names he used during his lifetime. Although his gravestone’s inscription has been published multiple times, errors persist, and some key details were completely overlooked. A thorough edition of the inscription is needed to address these issues. This article offers a careful edition of the inscription along with historical research into the context of his burial and his career path from the Ottoman court to his final resting place in Bosnia. The study relies on epigraphic evidence and unpublished documents from Ottoman archives.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman epigraphic
• biographies of the power elite
• sepulchral culture
• Ottoman cultural heritage
• Bosnia.

Destekleyen Kurum

The author declared that this study has no financial support.

Etik Beyan

I declare that this study is original; that I have acted by the principles and rules of scientific ethics at all stages of the study, including preparation, data collection, analysis, and presentation of information; that I have cited sources for all data and information not obtained within the scope of this study and included these sources in the bibliography; that I have not made any changes in the data used, and that I comply with ethical duties and responsibilities by accepting all the terms and conditions of the Committee on Publication Ethics (COPE). I hereby declare that if a situation contrary to my statement regarding the study is detected, I agree to all moral and legal consequences that may arise.

Kaynakça

1. Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Istanbul
2. Bâb-ı Âsafî, Dîvân-ı Hümâyûn Sicilleri, Tahvil (Nişan) Kalemi Defterleri (A.NŞT.d): 16.
3. Cevdet-i Dahiliye (C.DH): 15/743.
4. Cevdet-i Maliye (C.ML): 227/90488.
5. Topkapı Saray Müzesi Arşivi (TS.MA), Defterler (D): 21716.5
6. University of California Library (UCLA Library)
7. DR556.H13N [Nūrī Tāriḫī]
8. Gazi Husrev-begova biblioteka (GHB), Sarajevo

9. Collection of sicils: 37, 38.
10. Collection of manuscripts: R-7315, R-7340.
11. Orijentalni institut Univerziteta u Sarajevu (OIS)
12. Collection of manuscripts: R-28/2.
13. Općinska geodetska uprava Travnik
14. Kopija katastarskog plana, broj plana 8, broj PL-a: 1540, br. k. p. 1617 (issued on 18. 12. 1998.)
15. Epigraphic sources
16. Inscription on the gravestone of Perişan (Silahdar) Mustafa Pasha, Travnik
17. Published primary sources
18. Ahmed Vâsıf Efendi. Mehâsinü’l-Âsâr ve Hakâikü’l-Ahbâr, ed. Mücteba İlgürel. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi, 1978.
19. Ayanoğlu, Fazıl İsmail. Tarihi mezar taşları. Istanbul, vol. 1, 12th edition, ed. Seyit Ali Kahraman. İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi, 2022.
20. Filan, Kerima, ed. XVIII. Yüzyıl Günlük Hayatına Dair Saraybosnalı Molla Mustafa'nın Mecmuası. Sarajevo: Connectum, 2011.
21. Hadžihuseinović, Salih Sidki Muvekkit. Povijest Bosne, vol. 2, trans. Abdullah Polimac et. al. Sarajevo: El-Kalem, 1999.
22. Samsakçı, Mehmet and Murat Ali Karavelioğlu, trans. Kitabelerin Kitabı. Fatih İlçesi Türk-İslam Devri Kitabeler Envanteri. Istanbul: Fatih Belediye Başkanlığı, 2016.
23. Sivridağ, Abdullah et. al., ed. XVIII. Yüzyılda Osmanlı Bürokrasisi. Merkez ve Taşra Yöneticileri 1756–1892. Istanbul: Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, 2019.
24. Süreyya, Meḥmed. Sicill-i ‘Osmānī yāḫūd Tezkire-i Meşāhīr-i ‘Osmāniyye, vol. 4. Istanbul: Maṭba‘a-i ‘Āmire, 1311 AH).
25. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. “Topkapı Saray Arşivi 4819 Üçüncu Selim Zamanında Yazılmış Dış Ruznâmesinden 1206/1791 ve 1207/1792 Senelerine Ait Vekayı,” Belleten 37, no. 148 (1973): 607–662.
26. Toprak, Seydi Vakkas. Nuri Tarihi (Metin – İnceleme). PhD Dissertation, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2011.
27. Secondary sources
28. Alderson, A. D. The Structure of Ottoman Dynasty. Oxford: The Clarendon Press, 1956.
29. Ayverdi, Ekrem Hakkı et al. Avrupa’da Osmanlı Mimârî Eserleri. Yugoslavya, vol. 2, no. 3. Istanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti, 1981.
30. Berk, Süleyman. Devlet-i Aliyye'den Günümüze Hat Sanatı. Tarihçe, Malzeme ve Örnekler. Istanbul: İnkılâb, 2013.
31. Bišćević, Vedad. Bosanski namjesnici osmanskog doba (1463.–1878.). Sarajevo: Connectum, 2006.
32. Bozkurt, Doğukan. “IV. Murad ve Silahdar Paşaları: Silahdar Mustafa Paşa Örneği,” Tarih Tetkikleri Dergisi 1, no. 2 (2023): 12‒32.
33. Çağhan Keskin, Mustafa. “Üzerime bir Kubbe be Âsâr Binâlar Etmen: Osmanlı Mimarlığında Açık Türbe Modası (1661–1763).” Osmanlı Araştırmaları, vol. 55 (2020): 51–98.
34. Dere, Ömer Faruk. Yeni Başlayanlar için Hat Sanatı. Nesh Yazı Metodu. Istanbul: İnkılâb, 2012.
35. Dere, Ömer Faruk. Yeni Başlayanlar için Hat Sanatı. Sülüs Yazı Metodu. Istanbul: İnkılâb, 2015. Eldem, Edhem. Death in Istanbul: Death and Rituals in Ottoman-Islamic Culture. Istanbul Ottoman Bank Archives and Research Center, 2005.
36. Derman, M. Uğur. Osmanlı Hat Sanatı. Sakıp Sabancı Müzesi, Sabancı Üniversitesi, İstanbul. Istanbul: Deutsche Guggenheim Berlin, 1998.
37. Ersöz, Burçak. III. Mustafa'nin Kızı Beyhan Sultan ve Hayatı (1766-1824). Unpublished PhD dissertation. Istanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2020.
38. Göyunç, Nejat. “Silâhdar Mustafa Paşa Hanı'na Âit bir Vesika.“ Tarih Dergisi 25 (1971), 73‒78.
39. Hadrovic, Ahmet. “Architecture of Turbets (Mausoleums) in Bosnia and Herzegovina.” International Journal of Advanced Multidisciplinary Research and Studies 4, no. 5 (2024): 37–59.
40. İnbaşı, Mehmet. “Eğriboz Sancağı İdarecileri (1756–1792),” Cihannüma. Tarih ve Coğrafya Araştırmaları Dergisi, vol. 6, no. 1 (2020): 59–78.
41. İnbaşı, Mehmet. “Selanik Sancağı ve İdarecileri (1750-1800).” Sosyal ve Liberal Bilimlerde Yeni Yönelimler, vol. 2, eds. Hasan Babacan and Sevilay Özer, 541–560. Ankara, Gece Kitaplığı, 2016.
42. Kanar, Mehmed. Farsça Dilbilgisi. Konuşma-Çeviri Tekniği, Farşça Türkçe / Türkçe-Farsça Sözlük. Istanbul: Say Yayınları, 2018.
43. Kasumović, Fahd. “Koncept dobročinstva i poreska oslobođenja u Osmanskom carstvu (Lokalne specifičnosti oporezivanja u Sarajevskom kadiluku prema inʻamat-defterima bosanskih namjesnika).” Prilozi za orijentalnu filologiju 60 (2011): 259–309.
44. Kılavuz, Bülent Nuri. “Farklı bir Mezar Anıtı Olarak Açık Türbeler: Müş Örnekleri,” Turkish Studies–Social Sciences 15, no. 1 (2020): 389–425.
45. Kreševljaković, H. and Korkut, D. M. Travnik u prošlosti 1464–1878 (naročito kao glavni grad Bosne 1699–1850). Travnik: Zavičajni muzej Travnik, 1961.
46. Kunt, I. Metin. The Sultan’s Servants. The Transformation of Ottoman Provincial Government, 1550–1650. New York: Columbia University Press, 1983.
47. Özçelik, Emirhan. “Silahdar Kara Mustafa Paşa’nın Basra Seferleri ve Basra Eyaletinin İntizamı (1667-1671).“ Kadim, no. 4 (2022): 1-25.
48. Mujezinović, Mehmed. Islamska epigrafika Bosne i Hercegovine, vol. 2, Istočna i centralna Bosna. Sarajevo: Veselin Masleša, 1977.
49. Mujezinović, Mehmed. “Turski natpisi u Travniku i njegovoj okolini.” Prilozi za orijentalnu filologiju, vol. 16–117 (1966–67): 221–223. Reindl-Kiel, Hedda. Leisure, Pleasure – and Duty the Daily Life of Silahdar Mustafa, Éminence Grise in the Final Years of Murad IV (1635–1640). Berlin: EB Verlag, 2016.
50. Tokuz, Hatice. Bosna-Hersek'teki Osmanlı Türbe Mimarisi. MA Thesis, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2019.
51. Toy, Saliha. “Two Literary Genres, One Work: A Chronogram Poem by Ḥaḳḳī in Rüknī’s Versified Dictionary.” Keshif: E-Journal for Ottoman-Turkish Micro Editions 2, no. 2 (2024): 88–89.
52. Ünsal, Behçet. “İstanbul Türbeleri Üzerine Stil Araştırması.” Vakıflar Dergisi 16 (1982): 77–120.
53. Yakıt, İsmail. Türk-İslâm Kültüründe Ebced Hesabı ve Tarih Düşürme. İstanbul: Ötüken, 1992.
54. Yalçın, Dilek. “Sûfî Bir Şairde Ölüm Telakkisi: Hanyalı Nûrî Osmân Dîvânı’ndaki Tarih Manzumelerinde ‘Ölüm’.” Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, no. 13 (2023): 174–211.
55. Internet pages
56. Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine (KONSBIH), decision no. 07.2-2-300/04-3 (January 25, 2025).
57. Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine (KONSBiH), Annex to the decision no. 07.2-2-300/04-3 (January 25, 2005).
58. aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/uploads/odluke_srp/Travnik_Turbeta%20pod%20lipom%20SR.pdf (accessed on 11. 10. 2025).
59. “Turbe Mustafa Perišan-paše,” Kulturno naslijeđe Bosne i Hercegovine, kin.ff.unsa.ba/turbeta/items/show/34 (accessed on 11.10.2025.)