Birinci Suûd Emirliği [1744-1818]’nin Büyüme ve Yıkılma Süreçlerinde Rol Oynayan Etkenler

Öz

Birinci Suûd Emirliği, 1744 yılında Dir’iyye Emiri Muhammed bin Suûd’un Vahhâbîliğin kurucusu Muhammed bin Abdülvehhâb ile Dirʼiyye’de yaptığı ittifakla kurulmuştur. Bu ittifakla aynı zamanda Vahhâbîlik siyasallaşmaya ve yayılmaya başlamış, Muhammed bin Suûd Vahhâbîliğin gücüyle sınırlarını genişletme fırsatı yakalamış, günümüze kadar devam edecek olan Suûdî siyasal sistemi oluşturulmuş ve Suûdîler tarih sahnesine çıkmıştır. Emirliğin siyasî lideri Muhammed bin Suûd, dinî lideri de Muhammed bin Abdülvehhâb olmuştur. Osmanlı Devleti’nin başlangıçta sorunu önemsememesinin ve bölgede yaşanan otorite boşluğunun etkisiyle emirlik, hızla topraklarını genişletmiş ve Hicaz bölgesini ele geçirmiştir. Emirliğin Mekke ve Medine’ye hâkim olması Osmanlı Devleti’nin İslâm dünyasındaki itibarını sarsmıştır. Bu durum emirliğin yıkılışını hazırlayan gelişmeleri başlatmıştır. Osmanlı Devleti, Mısır Valisi Kavalalı Mehmed Ali Paşa’yı Suûdî sorununu çözmekle görevlendirmiştir. Kavalalı Mehmed Ali Paşa 1812 yılında Medine’yi, 1813 yılında Mekke’yi ve 1818 yılında Dirʼiyye’yi geri alarak Birinci Suûd Emirliği’ne son vermiştir. Bu çalışmada, Birinci Suûd Emirliği’nin büyüme ve yıkılma süreçlerinde rol oynayan etkenler incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Birinci Suûd Emirliği
• Suûdîler
• Vehhâbîlik
• Osmanlı Devleti

Destekleyen Kurum

Yazar bu çalışma için finansal destek almadığını beyan etmiştir.

Etik Beyan

Bu çalışmanın, özgün bir çalışma olduğunu; çalışmanın hazırlık, veri toplama, analiz ve bilgilerin sunumu olmak üzere tüm aşamalarından bilimsel etik ilke ve kurallarına uygun davrandığımı; bu çalışma kapsamında elde edilmeyen tüm veri ve bilgiler için kaynak gösterdiğimi ve bu kaynaklara kaynakçada yer verdiğimi; kullanılan verilerde herhangi bir değişiklik yapmadığımı, çalışmanın Committee on Publication Ethics (COPE)' in tüm şartlarını ve koşullarını kabul ederek etik görev ve sorumluluklara riayet ettiğimi beyan ederim. Herhangi bir zamanda, çalışmayla ilgili yaptığım bu beyana aykırı bir durumun saptanması durumunda, ortaya çıkacak tüm ahlaki ve hukuki sonuçlara razı olduğumu bildiririm.

Factors Influencing the Growth and Collapse of the First Saudi Emirate [1744–1818]

Öz

The First Saudi Emirate was established in 1744 with the alliance between the Emir of Diriyah, Muhammad bin Saud, and the founder of Wahhabism, Muhammad bin Abdulwahhab, in Diriyah. With this alliance, Wahhabism began to politicize and spread. Muhammad bin Saud had the opportunity to expand the kingdom's borders through the power of Wahhabism, the Saudi political system that continues to this day, and the Saudis entered the historical stage. The political leader of the emirate was Muhammad bin Saud, and the religious leader was Muhammad bin Abdulwahhab. Due to the Ottoman Empire's initial disregard for the issue and the power vacuum in the region, the emirate rapidly expanded its territory and seized control of the Hejaz region. The Emirate’s dominance over Mecca and Medina undermined the Ottoman Empire's prestige in the Islamic world. This situation set in motion the developments that led to the emirate's downfall. The Ottoman Empire tasked its governor of Egypt, Kavalali Mehmed Ali Pasha, with resolving the Saudi issue. Kavalali Mehmed Ali Pasha took back Medina in 1812, Mecca in 1813, and Diriyah in 1818, thus ending the First Saudi Emirate. This study examines the factors that contributed to the rise and fall of the First Saudi Emirate.

Anahtar Kelimeler

• First Saudi Emirate
• Saudis
• Wahhabism
• Ottoman Empire

Destekleyen Kurum

The author declared that this study has no financial support.

Etik Beyan

I declare that this study is original; that I have acted by the principles and rules of scientific ethics at all stages of the study, including preparation, data collection, analysis, and presentation of information; that I have cited sources for all data and information not obtained within the scope of this study and included these sources in the bibliography; that I have not made any changes in the data used, and that I comply with ethical duties and responsibilities by accepting all the terms and conditions of the Committee on Publication Ethics (COPE). I hereby declare that if a situation contrary to my statement regarding the study is detected, I agree to all moral and legal consequences that may arise.

Kaynakça

1. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
2. Cevdet Askeriye (C.AS.), 421/17447.
3. Cevdet Dâhiliye (C.DH.), 28/1369, 73/3614, 78/3857, 183/9143, 200/9994.
4. Hatt-ı Hümayun (HAT), 79/3274, 82/3381, 85/3474, 92/3777, 92/3784, 93/3789, 93/3791, 93/3797, 93/3799, 93/3801, 93/3804, 94/3812, 94/3824, 94/3838, 94/3839, 95/3844, 95/3850, 95/3855, 104/4111, 113/4532, 123/5086, 160/6667, 162/6726, 341/19529, 341/19533, 342/19551, 342/19571, 342/19555, 342/19556, 342/19580, 343/19583, 343/19604, 343/19614, 344/19627, 344/19640, 345/19659, 345/19661, 345/19665, 345/19670, 345/19673, 345/19674, 345/19679, 345/19685, 345/19687, 345/19690, 345/19691, 345/19693, 346/19698, 346/19700, 548/27042, 548/27091, 549/27102, 558/27523, 631/31202, 770/36178, 1351/52785, 1351/52786, 1351/52796, 1407/57055, 1435/58953, 1486/45, 1522/32.
5. Sadâret Mektûbî Mühimme Kalemi (A.}MKT.MHM.), 457/6.
6. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı (TS.MA.e), 381/6, 463/33, 475/8, 524/108, 670/27, 693/56, 705/7, 748/60, 785/67, 877/38, 877/67, 883/63.
7. Araştırma Eserler
8. Ahmed Cevdet Paşa. Tarih-i Cevdet. III. Sad., Dündar Günday. İstanbul: Üçdal Neşriyat, 1984.

9. Ahmed Cevdet Paşa. Tarih-i Cevdet. IV. Sad., Dündar Günday. İstanbul: Üçdal Neşriyat, 1984.
10. Ahmed Cevdet Paşa. Tarih-i Cevdet. V. Sad., Dündar Günday. İstanbul: Üçdal Neşriyat, 1984.
11. Armstrong, H. C. Arabistan Kralı’nın Yaşam Öyküsü Abdülaziz bin Suud. Çev., Gülsüm Aldemir. İstanbul: Kaknüs Yayınları, 2007.
12. Barkan, Ömer Lütfi. “Timar." Türkiye’de Toprak Meselesi, Toplu Eserler 1, İstanbul: Gözlem Yayınları, 1980.
13. Burckhardt, John Lewis. Bedeviler ve Vehhabiler. Çev., Mustafa Soner Kartop. İstanbul: Selenge Yayınları, 2024.
14. Büyükkara, Mehmet Ali. İhvan’dan Cuheymân’a Suudi Arabistan ve Vehhabilik. İstanbul: Klasik Yayınları, 2018.
15. Câbî Ömer Efendi. Câbî Târihi, (Târîh-i Sultân Selîm-i Sâlis ve Mahmûd-ı Sânî), Tahlîl ve Tenkidli Metin. Haz., Mehmet Ali Beyhan. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2003.
16. Commins, David. The Wahhabi Mission and Saudi Arabia. London-New York: I.B. Tauris, 2006.
17. Cook, Michael. “The Expansion of the First Saudi State: The Case of Washm.” Wahhabism: Doctrine and Development, 2, Esther Peskes. Berlin: Gerlach Press, 2016.
18. Crawford, Michael J. Crawford. Ibn ʿAbd Al-Wahhab. London: Oneworld Academic, 2020.
19. Crawford, M. J. “İç Savaş, Dış Müdahale ve Siyasi Meşruiyet Sorunu: Bir 19. Yüzyıl Suudi Kadısının İkilemi.” Vahhâbîler-I Teori, Doktrin ve Tarih, Onur Özatağ. Ankara: Doğu Batı Yayınları, 2022.
20. Danişmend, İsmail Hami. İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi. IV. İstanbul: Doğu Kütüphanesi Yayınevi, 2011.
21. Ecer, Ahmet Vehbi. Tarihte Vehhabi Hareketi ve Etkileri. Ankara: Avrasya Stratejik Araştırmalar Merkezi Yayınları, 2001.
22. Eyüb Sabri Paşa. Tarih-i Vehhâbiyan. Sad., Süleyman Çelik. İstanbul: Bedir Yayınevi, 1992.
23. Fahad, Abdulaziz H. al-. “The 'Imama vs. the 'Iqal: Hadari-Bedouin Conflict and the Formation of the Saudi State.” Wahhabism: Doctrine and Development, 2, Esther Peskes. Berlin: Gerlach Press, 2016.
24. Fığlalı, Ethem Ruhi. Çağımızda İtikadî İslam Mezhepleri. İstanbul: Birleşik Yayıncılık, 1999.
25. Fleischer, Heinrich Leberecht. “Vahhâbî Liderleri ve Şam Paşası Arasında Yazışma.” Vahhâbîler-I Teori, Doktrin ve Tarih. Onur Özatağ. Ankara: Doğu Batı Yayınları, 2022.
26. Güner, Selda. Osmanlı Arabistanı’nda Kıyam ve Tenkil: Vehhâbî-Suûdîler (1744-1819). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2013.
27. Halevi, Leor. “Arabians for guns: Wahhabi matchlocks, world trade, and the rise of the first Saudi state.” Journal of the Royal Asiatic Society 33/2 (2023): 401-442.
28. Hartmann, Richard. “Vahhâbîler.” Vahhâbîler-I Teori, Doktrin ve Tarih, Onur Özatağ. Ankara: Doğu Batı Yayınları, 2022.
29. Hazırbulan, Tahsin. “II. Mahmud’un Medine’de Kurduğu Mahmudiye Medresesi ve Kütüphanesi”. Hazine-i Evrak Arşiv ve Tarih Araştırmaları Dergisi 7/8 (2025): 527-53. https://doi.org/10.59054/hed.1657917.
30. Ibn Bishr, Uthmān ʿUnwān al-Majd fi tarikh Najd, 1, Riyadh: Matbaat Dar al-Malik Abdalaziz, 1982.
31. Kalaycı, Leyli Sedef. Arabistanlı Philby, Bir İngiliz Casusunun Vehhâbî Devleti’nin Kuruluşundaki Rolü. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2022.
32. Koca, Ferhat. İslam Hukuk Tarihinde Selefî Söylem Hanbelî Mezhebi. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2002. Kurşun, Zekeriya. “Suûdîler”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 37 (İstanbul 2009), 584-587.
33. Kurşun, Zekeriya. Necid ve Ahsa’da Osmanlı Hâkimiyeti (Vehhabî Hareketi ve Suud Devleti’nin Ortaya Çıkışı). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1998.
34. Kürkçüoğlu, Ömer. Osmanlı Devleti’ne Karşı Arap Bağımsızlık Hareketi (1908-1918). Ankara: Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları, 1982.
35. Laoust, Henri. “İbn Teymiyye ve Vahhâbî Teokrasisi.” Vahhâbîler-I Teori, Doktrin ve Tarih, Onur Özatağ. Ankara: Doğu Batı Yayınları, 2022.
36. Özatağ, Onur. Vahhâbîler-I Teori, Doktrin ve Tarih, Onur Özatağ. Ankara: Doğu Batı Yayınları, 2022.
37. Özatağ, Onur. “The Saʿûdî-Wahhâbîs (1744-1902): A study on Wahhâbîsm and its politics.” Doktora tezi, Orta Doğu Teknik Üniversitesi, 2022.
38. Özbaran, Salih. Umman’da Kapışan İmparatorluklar: Osmanlı ve Portekiz. İstanbul: Tarihçi Kitabevi, 2013.
39. Raymond, Jean. Bir Fransızın Gözüyle Vehhabiler’in Ortaya Çıkışı. Çev., Ramazan Adıbelli. Adana: Karahan Kitabevi, 2010.
40. Sakaoğlu, Necdet. “Bedevîlikten Vehhabî-Suudî İmparatorluğu’na.” Toplumsal Tarih 4/23 (1995): 23–25.
41. Sirriyeh, Elisabeth. “Vahhâbîler, Kâfirler ve Dışlayıcılığın Sorunları.” Vahhâbîler-I Teori, Doktrin ve Tarih, Onur Özatağ. Ankara: Doğu Batı Yayınları, 2022.
42. Şahin, Hüseyin. “Dini-Politik Bir Hareket Olarak Teşekkül Sürecinden Günümüze Vehhâbîlik.” Kocatepe İslami İlimler Dergisi 5/2 (2022): 617–636.
43. Şeker, Fatih M. Osmanlılar ve Vehhâbîlik: Hüseyin Kâzım Kadri’nin Vehhâbîlik Risâlesi. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2007.
44. Uçarol, Rifat. “Küçük Kaynarca Antlaşması’ndan 1839’a Kadar Osmanlı İmparatorluğu.” Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi, XI, İstanbul: Çağ Yayınları, 1989.
45. Yavuz, Hulûsi. “Hâdimü’l-Haremeyn”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 15 (İstanbul 1997), 26–27.
46. İnternet Kaynakları
47. Reddit. “The map of the first Saudi state”. Son güncelleme 10 Mart, 2026. https://www.reddit.com/r/MapPorn/comments/1hrmh0o/the_map_of_the_first_saudi_state/.