Erdel’e Yönelik Bir Osmanlı Seferi: Varad Örneği [1598]

Öz

Erdel’in kuzeyinde Criş ve Peţa nehirlerinin kolları arasında inşa edilen Oradea, Osmanlıların Orta Avrupa’daki siyasetleri nedeniyle stratejik bir önem kazandı. Yaklaşan Osmanlı tehdidine karşılık olarak Oradea Kalesi, yüzyılın son çeyreğinde İtalyan tarzı burçlarla tahkim edildi. İlerleyen süreçte Osmanlı-Habsburg kuvvetleri arasında Macaristan topraklarında süren uzun soluklu savaşın etkileri Oradea’yı da etkiledi. Nitekim Satırcı Mehmed Paşa, Erdel Prensi Sigismund Bathory’in Temeşvar üzerindeki tehlikesini göz önünde bulundurarak Erdel üzerine bir sefer açtı. Erdel’deki iç anlaşmazlıkları fırsat bilen Satırcı Mehmed Paşa, Beçkerek’te seferin yeni hedefini Oradea olarak belirledi. Bu sırada Sigismund’un şehri savunamayacağına inanan Oradealılar ise şehri Habsburglara teslim etti. Böylece Oradea’ya yönelik 1598 Eylül sonunda başlayan kuşatma, Osmanlı-Habsburg mücadelesi için yeni bir dönüm noktası oldu. Oradea’nın dış dünya ile bağlantısının kesilmesinin ardından 1 Ekim’de başlayan kuşatma 3 Kasım’a kadar devam etti. Yaklaşık beş hafta süren bu kuşatma, Osmanlıların üç farklı burç üzerine yoğunlaşmasıyla şekillendi. Ancak şiddetli yağışlar, nehir taşkınları, Budin’in Habsburg tehdidi altında kalması, ordudaki salgın hastalıklar ve kuşatma toplarının eksikliği nedeniyle bu kuşatma bir neticeye ulaşamamıştır. Avusturyalı komutan Melchior von Rödern’in başarıyla savunduğu kale, Osmanlıları bir süre daha bölgeden uzak tutmayı başardı.

Anahtar Kelimeler

• Orta Avrupa
• Avusturya
• Erdel
• Oradea
• Askerî Tarih

Destekleyen Kurum

Yazar(lar) bu çalışma için finansal destek almadığını beyan etmiştir.

Etik Beyan

Bu çalışmanın, özgün bir çalışma olduğunu; çalışmanın hazırlık, veri toplama, analiz ve bilgilerin sunumu olmak üzere tüm aşamalarından bilimsel etik ilke ve kurallarına uygun davrandığımı; bu çalışma kapsamında elde edilmeyen tüm veri ve bilgiler için kaynak gösterdiğimi ve bu kaynaklara kaynakçada yer verdiğimi; kullanılan verilerde herhangi bir değişiklik yapmadığımı, çalışmanın Committee on Publication Ethics (COPE)' in tüm şartlarını ve koşullarını kabul ederek etik görev ve sorumluluklara riayet ettiğimi beyan ederim. Herhangi bir zamanda, çalışmayla ilgili yaptığım bu beyana aykırı bir durumun saptanması durumunda, ortaya çıkacak tüm ahlaki ve hukuki sonuçlara razı olduğumu bildiririm.

An Ottoman Campaign against Transylvania: The Case of Varad [1598]

Öz

Oradea, built in northern Transylvania between the branches of the Criș and Peța rivers, gained strategic importance as a result of Ottoman policies in Central Europe. In response to the advancing Ottoman threat, the Fortress of Oradea was reinforced in the last quarter of the century with Italian-style bastions. Subsequently, prolonged warfare between Ottoman and Habsburg forces across Hungarian territories also affected Oradea. Indeed, Satırcı Mehmed Pasha launched a campaign into Transylvania, taking into account the danger posed by Prince Sigismund Báthory of Transylvania to Timișoara. Exploiting internal conflicts within Transylvania, Satırcı Mehmed Pasha made Oradea the new objective of the campaign on Bečkerek. Meanwhile, the inhabitants of Oradea, believing that Sigismund would be unable to defend the city, surrendered it to the Habsburgs. Thus, the siege that began at the end of September 1598 marked a new turning point in the Ottoman–Habsburg struggle. After Oradea’s connections with the outside world were severed, the siege that commenced on 1 October continued until 3 November. This approximately five-week siege was shaped by the Ottoman focus on three bastions. However, heavy rains and river flooding, the Habsburg threat to Buda, epidemics within the army, and insufficient siege artillery prevented a decisive outcome. The fortress, successfully defended by the Austrian commander Melchior von Rödern, kept the Ottomans away from the region for a period.

Anahtar Kelimeler

• Central Europe
• Austria
• Transylvania
• Oradea
• Military History

Destekleyen Kurum

The author(s) declared that this study has no financial support.

Etik Beyan

I declare that this study is original; that I have acted by the principles and rules of scientific ethics at all stages of the study, including preparation, data collection, analysis, and presentation of information; that I have cited sources for all data and information not obtained within the scope of this study and included these sources in the bibliography; that I have not made any changes in the data used, and that I comply with ethical duties and responsibilities by accepting all the terms and conditions of the Committee on Publication Ethics (COPE). I hereby declare that if a situation contrary to my statement regarding the study is detected, I agree to all moral and legal consequences that may arise.

Kaynakça

1. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı (BOA)
2. Bâb-ı Asafi Divân-ı Hümâyûn Kalemi Mühimme Defterleri (A.DVNS.MHM.d): Nr. 73, 932.2.
3. Yayınlanmış Kaynaklar ve Araştırma Eserleri
4. Ágoston, Gábor. Osmanlı’da Savaş ve Serhad, çeviren ve yayına hazırlayan: Kahraman Şakul, İstanbul: Timaş Yayınları, 2013.
5. Ágoston, Gábor. Avrupa’nın Fethi: Osmanlı Cihana Nasıl Hükmetti? çeviren ve yayına hazırlayan Kahraman Şakul, İstanbul: Kronik Yayınları, 2024.
6. Ardelean, Laura ve Vaisărhofer, Lulia. “Însemnari in Cronici Otomane de Secolele XVI-XVII Privind Cetatea Oradea şi Împrejurimile Abordare Istografică Cantitativ-Calitatică”, CRİŞİA, Nr. LIV, (2024), 139-148.
7. Ardelean, Laura ve Vaisărhofer, Lulia. “A Brief Presentation of The Situation in the City of Oradea on the Eve of the Ottoman Siege in 1598”, Topical Issues of Social Science Under Martial Law in Ukrania-Section 2. World History-, İnternational Scientific Conference March 27-28 2024, (Oradea: Izdenvieciba Baltıja Publishing 2024), 17-22.
8. Ardelean, Florin Nicolae. “Contested Borderlands: War and Territorial Disputes Between Transylvania and The Ottoman Empire (1594-1595)”, Central and South-Eastern Europe Between the Christian and Ottoman Worlds: Conflisct, Encounters and Compromises (XVI-XVIII Centuries), Editör: Canan Parmaksızoğlu Aksoy, Nr: 5, (2022), 31-44.

9. Ardelean, Florin Nicolae. “War, Innovations and Cultural Transfers in East-Central Europe: The Army of Transylvania in the Age of Transition from Voivodeship to Principality (Second Half of the 16th Century)”, Journal of Balkan and Black Sea Studies, Year 7, Issue 13, (2024), 17-38.
10. Badiali, Federica ve Dorina Camelia Ilies. La Fortezza di Oradea (Romania) nel 1598 tra Cartografia e Cronaca Fiamminghi e Italiani e Cronaca Fiamminghi e Italiani Descrivono la Citta, Bollettino A.I.C., nr: 143, (2011), 151-165.
11. Bagi, Péter Zoltán, Varad 1598 évi Ostroma-Más Nézőpontból. ın “Őrizzük Varadot” NagyVarad és Bihár vármegye Története a Kora Újkorban, (szerk. Oborni Teréz), Tanulmányok Biharország Törtenétéből 4., NagyVarad: Varadinum Kulturális Alapítvány 2017, 13-32.
12. Boldog Varad. (szerk, Bálint István János), Budapest: Héttorony Könyvkiadó, 1992.
13. Borcea, Liviu. Bihorul Medieval: Oameni, Aşezări, Instituţii, Oradea: Editura Arca, 2005.
14. Borcea, Liviu. Contribuţii la Istoria Politică a Bihorului în Epoca Lui Mihai Viteazul (1598-1606), CRİŞİA, (1975), 103-121.
15. Borcea, Liviu. “Istoriografia Privitoare la Atestarea Inceputurilor Oraşului Oradea, CRISIA, (1974), 113-118.
16. Budaházy Ştefan ve Alexandru Pop. “O Protospiţerie în Oradea în Anul 1598”, Anuarul Heredibus, Nr: I-II, (2005-2006), 51-60.
17. Câfer Iyânî. Tevârîh-i Cedîd-i Vilâyet-i Üngürüs, (Haz. Mehmet Kirişçioğlu), İstanbul: Kitabevi Yay., 2001.
18. Călători Străini Despre Țările Române. (volum ingrijit de Maria Holban şi colab.), Vol. IV, București: Editura Științifică, 1972.
19. Călători Străini Despre Țările Române. (volum ingrijit de Ştefan Andreescu, Ovidiu Cristea vd.), Supliment III, Bucureşti: Editura Academiei Române 2022.
20. Ciure, Florina. “Oradea în “Oglinda” Veneţiană (Sec. XVII), CRŞİA, nr LIV, (2024), 149-160.
21. Cristea, Ovidiu. “Castello Di Varadino Passo Principale Della Transilvania: Giovanni Marco Isolano’s Relation. On The Siege of Oradea (1598)”, From Medieval Frontiers to Early Modern Borders in Central and South-Eastern Europe, (Ed. Nicolae Ardelean, Liviu Campieanu vd), Berlin: Peter Lang, 2022, 294-308.
22. Decei, Aurel, Relaţii Româno-Orientale. Bucureşti: Editura Ştiinţifică şi Enciclopedică, 1978.
23. Docmente Străine Despre Români, (Culegere de Documente întocmită de Manole Neagoe, Ioana Burlacu vd.), Bucureşti: Direcția Generală a Arhivelor Statului din R.S.R., 1979.
24. Doberdoi, Banlaky József. A Magyar Nemzet Hadtörténelme (1567-1604), Tizennegyedik rész, Budapest: grill károly könyvkiadovalallita, 1940.
25. Emecen, Feridun. “Onbeş Yıl Savaşları Tarihinden Bir Safha: Osmanlı Kaynaklarına Göre 1598 Varad Seferi”, Osmanlı Klasik Çağında Savaş, 2. Baskı, İstanbul: Timaş Yay., 2011, 237-277.
26. Emödi, Ioan. “Contribuţii la Cunoaşterea Istoriei Construcţiei Ceţătii Renascentiste din Oradea”, în Crişia, XXIX, Muzeul Țării Crişurilor, (1999), 59-118.
27. Gálfi, Emőke. “De la Poziţia in Centrul Țării la cea de Poartă a Ardealului-Situaţia Oraşului Oradea între anii 1526-1580, “Oradea cum e Ocrotită” Lupta pentru Oradea în Epoca modernă timpurile”, Studii despre Istoria Țării Bihorului 7., Oradea: Festum Varadinum 2020.
28. Göger, Veysel. “Askerî Devrim Kuramı ve XVI. Yüzyıl Osmanlı Kale Kuşatmaları” Dîvân Disiplinler arası Çalışmalar Dergisi, C. 22, Sa: 42, (2017/1), 67-106.
29. Göger, Veysel. “Osmanlı Kuşatma Savaşları Terminolojisinden Üç Terim: Metris, Siper ve Sibe”, I. Türk Askerî Tarih Kongresi: Müstahkem Mevkiler ve Kuşatma Muharebeleri, 29-30 Mayıs 2024, ed. Serkan Osmanlıoğlu-Coşkun Ünsal, İstanbul 2025, c. II, 495-508.
30. Groza O. M ve Prada M. İncercări de Reabilitare a Cetăţii Oradea, Anuarul Heredibus, Nr: I-II, (2005-2006), 121-131. Heper, Yusuf. “Uzun Savaşlar Döneminden Bir Kesit: Erdel’in Temeşvar’ı Geri Alma Teşebbüsleri (1596-97)”, Karadeniz İncelemeleri Dergisi, c. 15, S. 30, (2021), 429-450.
31. Heper, Yusuf. On Beş Yıl Savaşları Döneminin En Kritik Safhası: Habsburgların Budin’i Ele Geçirme Çabaları (1598 ve 1602/1603), Cihannüma Tarih ve Coğrafya Araştırmaları Dergisi, Sa: XI/1, (2025), 107-140.
32. Istoria Oraşului Oradea, (Coordonatori Liviu Borcea şi Gheorghe Gorun), ediţia a II-a revăzută şi adăuagită, Oradea: Editura Arca, 2007.
33. Iorga, Nicolae. Osmanlı İmparatorluğu Tarihi, Vol III (1538-1640), Çev. Nilüfer Epçeli, İstanbul: Yeditepe Yayınları, 2005.
34. Ivanics, Mária. “Dönemin Resimlerinde Avusturya Takviye Kuvvetlerinin Kanije’ye Yürüyüşü”, Türkler, (Editörler: Hasan Celal Güzel, Kemal Çiçek vd), C. 9, Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2002, 686-694.
35. Kâtib Çelebi. Fezleke (1000-1065/1591-1655), C. I, (Haz. Zeynep Aycibin), İstanbul: Çamlıca Yayınları, 2016.
36. Kiss Károly. “Nagy-Varad védelme (1598). Kapitány Schels után”, Felső-magyarországi Minerva, VII. évfolyam (1831), 518-531.
37. Kolçak, Özgür. Ok, Tüfek ve At: 16. Yüzyılda Osmanlı Askeri Devrimi, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2023.
38. Lokmacı, Süleyman. Solak-Zâde Tarihi’nin Tahlili ve Metin Tenkidi, Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2015.
39. Marta, Doru. Cetatea Oradiei: De la începuturi până la sfârşitul secolului al XVII-lea, Oradea: Editura Muzeului Țării Crişurilor, 2013.
40. Mehmed b. Mehmed er- Rûmî. Nühbetü’t-Tevârih ve’l Ahbâr, (Haz. Abdurrahman Sağırlı), Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2000.
41. Mihai Viteazul în Conștiința Europeană: Documente Externe, Vol. I, București: Editura Academiei R.P.S., 1982.
42. Naîmâ Mustafa Efendi. Târih-i Na’îmâ, (Haz. Mehmed İpşirli), C. II, Ankara: TTK Yayınları, 2007.
43. Noane, Dumitru ve Augustin Țărău. Oradea-NagyVarad-Grosswardein Momente Inedite Din Istoria Aşezării, Oradea: Editura Muzeului Țării Crişurilor, 2023.
44. Noane, Dumitru ve Augustin Țărău. “Momentul Mihai Viteazul în Istoria Cetaţii Oradea”, CRİŞİA, Nr: LIII, (2023), 139-149.
45. Ortelius Hieronymus. Chronologia Oder Historische Beschreiburg aller Kriegs Empörungen und Belägerungen der Stätt und Vestungen, Nürnberg 1615.
46. Önal, Ahmet. Koca Sinan Paşa’nın Hayatı ve Siyasî Faaliyetleri (1520-1596), Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2012.
47. Özçelik, Emirhan. “Üngürüs Sözünden Müteneffir Olmağla: Uzun Savaşlar Döneminde (1593-1606) Doğu Eyaletlerinden Habsburg Seferlerine Askeri Desteğin İmkân ve Sınırları”, Türk Savaş Çalışmaları Dergisi, No: 2, (2023), 154-188.
48. Pálffy, Geza. Hungary Between Two Empires (1526-1711), (Trans. David Robert Evans), Indiana University Press, 2021.
49. Pálffy, Geza. “Osmanlılara Karşı Macaristan’da Kurulan Sınır Savunma Sisteminin Kökenleri ve Gelişimi (18. Yüzyılın Başlarına Kadar), Editörler: Pal Fodor, Geza David, (Çev. Özgür Kolçak), 1. Baskı, İstanbul: Yeditepe Yayınları, 2024, 29-111.
50. Papp, Sandor. Osmanlılar ve Macarlar: Bir Diplomatik Tarih, (Editör: Burak Koçan), 1. Baskı, İstanbul: Vakıfbank Kültür Yayınları 2023.
51. Parker, Geoffrey. Cambridge Savaş Tarihi, (Çev. Füsun Tayanç-Tunç Tayanç), 1. Baskı, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2014.
52. Parker, Geoffrey. Askeri Devrim: Batı’nın Yükselişinde Askeri Yenilikler 1500- 1800, çev. Tuncay Zorlu İstanbul: Küre Yayınları, 2006.
53. Pop, Alexandru. Cuibul Ocrotit de Ape: Sistemul Hidrogratif Defensic al Cetăţii şi al Oraşului Oradea iîn Prima Jumătate a Secolului al XVII-lea, Oradea: Editura Varadium Script, 2015.
54. Richard, Knolles. The Generall Historie of The Turkes, London, 1603.
55. Selânikî Mustafa Efendi. Tarih-i Selânikî (971-1003/1563-1595), (Haz: Mehmet İpşirli), 2. Baskı, Ankara: TTK, 1999.
56. Solak, Mehmet. Hırvat Askeri Sınır Bölgesi (Habsburg Savunmasında Askeri ve İdari Değişim Üzerine Bir İnceleme (1526-1664), İstanbul: Selenge Yayınları, 2023.
57. Szamosközy, István. Erdély Története (1598-1599, 1603), Budapest: Európa Könyvkiadó, 1981.
58. Şincai, Gheorghe. Opere II, Hronica Românilor, (ediţie îngrijită de Florea Fugariu note de Manole Neagoe), Bucureşti: Editura Pentru Literatură 1969.
59. Topçular Kâtibi Abdülkadir (Kadrî) Efendi Târîhi (Metin ve Tahlil), (Haz: Ziya Yılmazer), Ankara: TTK Yay., 2003.
60. Veress, Andrei. Documente Privitoare la Istoria Ardealului, Moldovei şi Țării Românești: Acte şi Scrisori, Vol. V (1596-1599), Bucureşti: Cartea Romănească, 1932.
61. Yılmaz, Özlem. Peçuylu İbrahim Efendi: Târîh-i Peçuylu (Tahlil-Metin), Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2025.
62. Yörük, Doğan. “Serdar Satırcı Mehmed Paşa’nın Vaç Seferi Ruûsları”, Üç Kıta-Bir Tarihçi Prof. Dr. İlhan Şahin Armağanı, (Editörler: Güljanat Kurmangaliyeva Ercilasun-Muhammed Bilal Çelik), Bursa: Bursa Osman Gazi Belediyesi Yayınları, 2021, 241-262.
63. White, Sam. Osmanlıda İsyan İklimi: Erken Modern Dönemde Celali İsyanları, (Çev: Nurettin Elhüseyni), 2. Baskı, İstanbul: Alfa Yayınları, 2020.
64. Zinkeisen, Johann Wilhelm. Osmanlı İmparatorluğu Tarihi (1574-1623), Vol. 3, (Çev. Nilüfer Epçeli), İstanbul: Yeditepe Yay., 2011.