Halvetî-Sivâsî Şeyhi Abdülmecid Rûmî ve Bir Faziletnâme Örneği Olarak Salavât-ı Şerîf Şerhi

Öz

Abdülmecid Rûmî (ö. 1143/1730), Halvetî-Şemsî-Sivâsî şeyhlerindendir. Kaynaklarda hayatına dair bilgiler oldukça sınırlı olmakla birlikte, yaklaşık on beş yıl süren meşihat görevinin on yılını, babasına nisbetle Nazmî Dergâhı olarak da anılan Yavaşça Mehmet Ağa Tekkesi’nde sürdürdüğü anlaşılmaktadır. Rûmî’nin Şerh-i Duâ-i Salavât adlı bir risâlesi günümüze ulaşmıştır. 11./17. yüzyılın sonları ile 12./18. yüzyılın başlarında İstanbul’da faaliyet gösteren ve Halvetî-Sivâsî çevrelerinde çeşitli görevler üstlenen Abdülmecid Rûmî’nin günümüze ulaşan bu eseri, Halvetî tekkelerinde icra edilen salavât uygulamalarına dair türleri, okunma sayıları, usulleri ile bunların fazilet ve faydalarına ilişkin bilgiler ihtiva etmektedir. Mevcut literatürde Abdülmecid Rûmî ve adı geçen risâlesine dair müstakil bir akademik çalışmaya rastlanmamaktadır. Bu makale, öncelikle müellif hakkında mevcut sınırlı bilgileri derlemeyi; ardından Şerh-i Duâ-i Salavât’ı içerik analizi yöntemiyle inceleyerek ilim dünyasına sunmayı amaçlamaktadır. Bir faziletnâme örneği olarak değerlendirilebilecek olan bu risâlenin, özellikle salavât uygulamalarına yöneltilen Kadızâdeli eleştirileri karşısında, tasavvuf ehlinin yaklaşımını ve salavâtın faziletlerine dair telakkisini ortaya koyan bir reddiye mahiyetinde olduğu anlaşılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Tasavvuf
• Abdulmecid Rûmî
• Halvetiyye
• Sivasîyye
• Salavât

Destekleyen Kurum

Yazar bu çalışma için finansal destek almadığını beyan etmiştir

Etik Beyan

Bu çalışmanın, özgün bir çalışma olduğunu; çalışmanın hazırlık, veri toplama, analiz ve bilgilerin sunumu olmak üzere tüm aşamalarında bilimsel etik ilke ve kurallarına uygun davrandığımı; bu çalışma kapsamında elde edilmeyen tüm veri ve bilgiler için kaynak gösterdiğimi ve bu kaynaklara kaynakçada yer verdiğimi; kullanılan verilerde herhangi bir değişiklik yapmadığımı, çalışmanın Committee on Publication Ethics (COPE)' in tüm şartlarını ve koşullarını kabul ederek etik görev ve sorumluluklara riayet ettiğimi beyan ederim. Herhangi bir zamanda, çalışmayla ilgili yaptığım bu beyana aykırı bir durumun saptanması durumunda, ortaya çıkacak tüm ahlaki ve hukuki sonuçlara razı olduğumu bildiririm.

The Khalwatī-Sıwāsī Sheikh ‘Abd Al-Majeed Al-Rūmī and His Commentary on the Salawāt-i Sharīf as an Example of Faziletnāme

Öz

Abd al-Majīd al-Rūmī (d. 1143/1730) was one of the sheikhs of the Khalwatī-Shamsī-Siwāsī branch. While the sources offer only limited information about his life, it appears that he spent ten of his fifteen years as sheik at the Yavashca Mehmet Agha Lodge, also known as the Nazmī Lodge after his father. Al-Rūmī’s treatise, entitled Sharh-i Duʿāʾ-i Salawāt, has survived to the present day. This treatise of Abd al-Majīd al-Rūmī, who was active in Istanbul during the late eleventh/seventeenth and early twelfth/eighteenth centuries and held various positions within Khalwatī-Siwāsī circles, contains information on the types of salawāt practiced in Khalvetī lodges, their prescribed numbers of recitation, methods of performance, and the virtues and benefits attributed to them. However, no scholarly study on Abd al-Majīd al-Rūmī and this treatise has been identified in the existing literature. This article aims, first, to compile the limited information currently available about the author and, subsequently, to examine Sharh-i Duʿāʾ-i Salawāt through content analysis and to present it for the benefit of the scholarly community. This treatise, which may be regarded as an example of a faḍhīlat-nāma, appears to bear the character of a refutation, particularly in response to Qadızādeli criticisms directed at salawāt practices, as it sets forth the Sufi approach and their understanding of the virtues of salawāt.

Anahtar Kelimeler

• Sufism
• ‘Abd al-Majeed al-Rūmī
• Khalwatiyyah
• Siwāsiyyah
• Salawāt

Destekleyen Kurum

The author declared that this study has no financial support

Etik Beyan

I declare that this study is original; that I have acted by the principles and rules of scientific ethics at all stages of the study, including preparation, data collection, analysis, and presentation of information; that I have cited sources for all data and information not obtained within the scope of this study and included these sources in the bibliography; that I have not made any changes in the data used, and that I comply with ethical duties and responsibilities by accepting all the terms and conditions of the Committee on Publication Ethics (COPE). I hereby declare that if a situation contrary to my statement regarding the study is detected, I agree to all moral and legal consequences that may arise.

Kaynakça

1. Abdülmecid Rûmî. Şerh-i Duâ-i Salavât. Süleymaniye Kütüphanesi, Saliha Hatun, No: 105, 38+11 vr. Aksoy, Hasan. “Nazmi Efendi, Mehmed”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32: 460-461. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
2. Arslanbaş, Selman. Nazmi Efendi'nin Miyar-ı Tarikat-i İlahi Adlı Eseri ve Tasavvufî Açıdan İncelenmesi. İstanbul: Fatih Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2011.
3. Aşkar, Mustafa. Niyazî-i Mısrî ve Tasavvuf Anlayışı. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1998.
4. Azamat, Nihat. “Bâlî Efendi, Sarhoş”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 5: 20. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
5. Baz, İbrahim. Abdülehad Nûri-i Sivâsî: Hayatı, Eserleri, Görüşleri. İstanbul: İnsan Yayınları, 2017.
6. Baz, İbrahim. Kadızâdeliler Sivâsîler Tartışması. Ankara: Otto Yayınları, 2019.
7. Beklen, Sıddık. Müstakîm-zâde Seyyid Süleyman Sa’deddîn Efendi’nin Hulâsatü’l-Hediyye’si (İnceleme-Tenkitli Metin). Doktora Tezi, Fırat Üniversitesi, 2022.
8. Bilkan, Ali Fuat. Fakihler ve Sofuların Kavgası. İstanbul: İletişim Yayınları, 2017.

9. Ceyhan, Semih. Üç Pîrin Mürşidi Halvetiyye, Ramazâniyye Kolu ve Köstendilli Ali Alâeddin Efendi. İstanbul: İSAM Yayınları, 2015.
10. Chowdury, Dr. Saeyd Rashed Hasan. “Sufi Movements on British Anti-Colonial Resistance in Bengal of Indian Subcontinent: A Study of Religious and Political Intersections”. İlahiyat Tetkikleri Dergisi. 63 (01 Nisan 2025): 110-123. https://doi.org/10.29288/ilted.1539731.
11. Çavuşoğlu, Semiramis. “Kadızâdeliler”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24: 100-102. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
12. Çelebi, İlyas. “Remil.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 34:555-556. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
13. Çelebi, Katip. Mizanü'l-Hakk fi İhtiyari'l-Ehakk İhtilaf İçinde İtidal. Derleyen: Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2016.
14. Çelebi, Zekeriya. Tasavvuf Tarihinde Vird-Hizb Geleneği ve İsmail Hakkı Bursevî’nin ‘Şerh-i Salavât-ı Meşîşiyye’ İsimli Eseri. Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi, 2007.
15. Çelebioğlu, Âmil. “Süleyman Nahîfî ve Fazîlet-i Savm (Zuhrü’l-Âhire) Adlı Eseri”. Diyanet İşleri Başkanlığı Dergisi X, 1971, 342- 343.
16. Çelebioğlu, Âmil. Kanûnî Sultan Süleyman Devri Türk Edebiyatı. Ankara: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1994.
17. Çubukcu, Huriye. “Sayı Sembolizminin Tasavvuftaki Zikir Sayılarına Etkisi”. Akademik Bakış Dergisi 60 (2017): 1-15.
18. Güllüce, Hüseyin. “Salât Kavramı: Etimolojisi ve Bazı Mülâhazalar”. Atatürk Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 23 (2005): 171-184.
19. Gündoğdu, Cengiz. “XVII. Yüzyılda Tekke-Medrese Münasebetleri Açısından Sivâsîler - Kadı-zâdeliler Mücadelesi”. İLAM Araştırma Dergisi 3/1 (1998): 37-72.
20. Gündoğdu, Cengiz. “XVII. Yüzyıl Osmanlısında Siyasi Otoritenin Ulemâ-Sûfî Yaklaşımına Dair Bir Örnek: IV. Murat-Kadızâde-Sivâsî”. Dinî Araştırmalar 2/5 (1999): 203-224.
21. Gündoğdu, Cengiz. Bir Türk Mutasavvıfı Abdülmecid Sivâsî: Hayatı, Eserleri ve Tasavvufi Görüşleri. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 2000.
22. Gündoğdu, Cengiz. “Halvetiyye Tarîkatı Şemsiyye Kolu Meşâyihi ve Şemsi Dergâhı Son Postnişîni: Hüseyin Şemsi (Güneren)”. EKEV Akademi Dergisi 6/10 (2002): 53-71.
23. Gündoğdu, Cengiz. “XVII. Yüzyıl Osmanlı Şehir Hayatında Taşra Kökenli Şeyhler Ailesi Şemsî Sivâsîler”. Keşkül 23 (2012): 72-83.
24. Harmancı, A. Başak İlhan. “Türk Din Mûsikîsi’nde Salâ (Salât) Formu ve Salâ Besteleri”. Rast Müzikoloji Dergisi 1/1 (2013): 154-195.
25. Hüseyin Vassâf. Sefîne-i Evliyâ-i Ebrâr. çev. Mehmet Akkuş - Ali Yılmaz. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2011.
26. Kandemir, M. Yaşar. “Fezâil”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 12: 529-531. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.
27. Kara, Mustafa. “Bâlî Efendi, Sofyalı”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 5: 20-21. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
28. Kara, Mustafa. Tasavvuf ve Tarikatlar Tarihi. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2021.
29. Karadayı, Osman Nuri. "Şeyh Muhammed Nazmî Efendi ve Eserleri." Trabzonlu Müellifler ve Eserleri (Osmanlı Dönemi). Ed. Süleyman Gür, Ahmet Cevdet Karaca. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2023.
30. Kâtip Çelebi. Mîzânü'l-Hak fî İhtiyari'l-ehak. haz. Orhan Şaik Gökyay. İstanbul: MEB Yayınları, 1993.
31. Köprülü, Orhan F. - Uzun, Mustafa İ. “Akşemseddin”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 2: 299-302. İstanbul: TDV Yayınları, 1989.
32. Kuşeyrî, Abdülkerim. Tasavvuf İlmine Dair Kuşeyri Risâlesi. çev. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2016.
33. Küçükdağ, Yusuf. “Zenbilli Ali Efendi.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 44:247-249. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
34. Mehmed Raşid Efendi. Târîh-i Râşid. İstanbul: Matbaa-i Âmire, 1282.
35. Mertoğlu, M. Suat. “Salâtüselâm”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 36: 23-24. İstanbul: TDV Yayınları, 2018.
36. Mutlu, Fikret. Şemseddin Sivâsî’nin Hayatı, Eserleri ve Tasavvufî Düşüncesi. Yüksek Lisans Tezi, Sivas Cumhuriyet Üniversitesi, 2005.
37. Müstakimzâde, Süleyman Sadeddin Efendi. Hulâsatü’l-hediyye. Millet Kütüphanesi, Ali Emiri Şer‘iyye, No: 1082.
38. Naîmâ Mustafa Efendi. Târih-i Naîmâ: Ravzatü'l-Hüseyn fî hulâsati ahbâri’l-hâfikayn. çev. Zuhurî Danışman. İstanbul: Zuhuri Danışman Yayınevi, 1967-1969.
39. Ocak, Ahmet Yaşar. “XVII. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nda Dinde Tasfiye (Pürütanizm) Teşebbüslerine Bir Bakış: Kadızâdeliler Hareketi”. Türk Kültürü Araştırmaları, 1984, c. 17-19, sayı: 1-2, s.212.
40. Öngören, Reşat. “Merkez Efendi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29: 200-202. İstanbul: TDV Yayınları, 2004.
41. Öngören, Reşat. “Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29: 441-448. İstanbul: TDV Yayınları, 2004.
42. Özcan, Nuri. “Salâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 36: 15-16. İstanbul: TDV Yayınları, 2018.
43. Râgıb el-İsfahânî. Müfredât: Kur’an Kavramları Sözlüğü. çev. Abdulbaki Güneş - Mehmet Yolcu. İstanbul: Çıra Yayınları, 2012.
44. Romdloni, A. F. - Barizi, A. “Role of the Majlis Salawat wa Ta’lim in Enhancing Community Cohesion and İslâmic Understanding at Raudlatul Ulum İslâmic Boarding School”. Journal of Educational Research and Practice 2/3 (2024): 265-273.
45. Süer, Adem. Cemâleddin Hulvî'nin Lemezât-ı Hulviyye ez-Lemeât-ı Ulviyye İsimli Eseri (Tahkik). Yüksek Lisans Tezi, Sivas Cumhuriyet Üniversitesi, 2005.
46. Sümbülî, Mehmed Samî. Esmâr-ı Esrar. İstanbul: Cemal Efendi Matbaası, 1316.
47. Şahin, Haşim. “Menâkıbnâme”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29: 112-114. İstanbul: TDV Yayınları, 2004.
48. Şimşek, Selami. Salât-ı Kemâliyye Şerhi: Şeyh Seyyid Nûri er-Rifâî el-Üsküdârî. İstanbul: Buhara Yayınları, 2014.
49. Trimingham, J. Spencer. The Sufi Orders in İslâm. Oxford: Clarendon Press, 1971.
50. Türer, Osman. Osmanlılarda Tasavvufî Hayat: Halvetîlik Örneği (Mehmed Nazmî Efendi’nin Hediyyetü’l-İhvân’ı). İstanbul: İnsan Yayınları, 2011.
51. Türer, Osman. Tasavvuf Tarihi. İstanbul: Ataç Yayınları, 2013.
52. Türer, Osman. Osmanlı Sufilerinde Mi’yar Geleneği ve Şeyh Muhammed Nazmi’nin Mi’yar-ı Tarikat-ı İlahi Adlı Eseri. İstanbul: Yeditepe Yayınları, 2019.
53. Uludağ, Süleyman. Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2016.
54. Uludağ, Süleyman. “Halvetiyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 15: 393-395. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
55. Uludağ, Süleyman. “Keşf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25: 315-317. İstanbul: TDV Yayınları, 2022.
56. Vicdanî, Sâdık. Tomar-ı Turuk-i Aliyye: Halvetiyye Silsilenâmesi. İstanbul: Evkaf Matbaası, 1341.
57. Yılmaz, Kübra. “Türk İslam Edebiyatında Faziletnameler ve Mekke, Medine, Kudüs, Şam Üzerine Yazılmış Manzum Bir Faziletname”. Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 2/2 (2017): 366-381.
58. Yücer, Hür Mahmut. “Sünbüliyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 38: 136-140. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
59. Yücer, Hür Mahmut. “Tarîkat Geleneğinde Salavât-ı Şerîfe ve Müstakimzâde’nin Şerh-i Evrâd-ı Kâdirî Adlı Eseri”. Tasavvuf: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi 6/15 (2005): 253-288.