Ahilik Geleneğinden Millî İktisat Düşüncesine: Osmanlı’da Zanaat, Süreklilik ve Dönüşüm

Öz

Bu çalışma, Batı modernleşme tarihinde belirginleşen sanat ve zanaat ayrımının Osmanlı İmparatorluğunda neden benzer bir kopuşla yaşanmadığını sorunsallaştırmakta; bu farklılığı lonca sisteminin “çöküş”ten ziyade “dönüşüm ve uyum” dinamikleri ekseninde analiz etmektedir. Çalışma, Ahilikten beslenen lonca yapısının kapitalist entegrasyon karşısında salt ekonomik bir kurum olmadığını; tarihsel süreçteki içsel yozlaşmalara rağmen ahlaki düzeni korumaya çalışan politik bir direnç odağı işlevi gördüğünü ileri sürmektedir. Bu bağlamda makale, Suraiya Faroqhi’nin lonca tarihini dört evreye ayıran sınıflandırmasına, “Millî İktisat’ın İnşa Süreci”ni beşinci bir tarihsel evre olarak eklemlemeyi önermektedir. Bu yeni evre, loncaların devletin beka stratejileri doğrultusunda nasıl dönüştürüldüğünü ve ulus-devlet inşasına giden süreçte toplumsal dayanışmayı yeniden üretmeye yönelik bir araç hâline geldiğini ortaya koymaktadır. Disiplinlerarası bir yaklaşımla ele alınan bu çalışma, Osmanlıdaki sanat-zanaat birlikteliğini “geri kalmışlık” olarak değil; yerel dinamiklerin küresel sisteme eklemlenirken geliştirdiği özgün bir “süreklilik ve uyum” stratejisi olarak yeniden tanımlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı İmparatorluğu
• Lonca
• Sanat-Zanaat İlişkisi
• Millî İktisat
• Batı-dışı Modernleşme.

Destekleyen Kurum

Yazar(lar) bu çalışma için finansal destek almadığını beyan etmiştir.

Etik Beyan

Bu çalışmanın, özgün bir çalışma olduğunu; çalışmanın hazırlık, veri toplama, analiz ve bilgilerin sunumu olmak üzere tüm aşamalarından bilimsel etik ilke ve kurallarına uygun davrandığımı; bu çalışma kapsamında elde edilmeyen tüm veri ve bilgiler için kaynak gösterdiğimi ve bu kaynaklara kaynakçada yer verdiğimi; kullanılan verilerde herhangi bir değişiklik yapmadığımı, çalışmanın Committee on Publication Ethics (COPE)' in tüm şartlarını ve koşullarını kabul ederek etik görev ve sorumluluklara riayet ettiğimi beyan ederim. Herhangi bir zamanda, çalışmayla ilgili yaptığım bu beyana aykırı bir durumun saptanması durumunda, ortaya çıkacak tüm ahlaki ve hukuki sonuçlara razı olduğumu bildiririm.

From the Ahi Tradition to the National Economy Paradigm: Craft, Continuity, and Transformation in the Ottoman Empire

Öz

This study problematizes why the distinct separation of art and craft, characteristic of Western modernization, did not manifest as a similar rupture in the Ottoman Empire. It analyzes this divergence through the lens of the guild system’s “transformation and adaptation” rather than its “collapse”. The study argues that the guild structure, rooted in the Ahi tradition, was not merely an economic institution in the face of capitalist integration; despite internal decay throughout history, it functioned as a political locus of resistance striving to maintain moral order. In this context, the article proposes to extend Suraiya Faroqhi’s four-stage classification of guild history by incorporating “The Construction of the National Economy” as a fifth historical phase. This new phase reveals how guilds were instrumentalized in line with the state’s survival strategies and became a vehicle for reproducing social solidarity during the nation-state building process. Adopting an interdisciplinary approach, this study redefines the art-craft unity in the Ottoman Empire not as “backwardness” but as a unique strategy of “continuity and adaptation” shaped by local dynamics as the empire incorporated into the global capitalist system.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Empire
• Guilds
• Art-Craft Nexus
• National Economy
• Non-Western Modernization.

Destekleyen Kurum

The author(s) declared that this study has no financial support.

Etik Beyan

I declare that this study is original; that I have acted by the principles and rules of scientific ethics at all stages of the study, including preparation, data collection, analysis, and presentation of information; that I have cited sources for all data and information not obtained within the scope of this study and included these sources in the bibliography; that I have not made any changes in the data used, and that I comply with ethical duties and responsibilities by accepting all the terms and conditions of the Committee on Publication Ethics (COPE). I hereby declare that if a situation contrary to my statement regarding the study is detected, I agree to all moral and legal consequences that may arise.

Kaynakça

1. Ağır, Seven ve Onur Yıldırım. “Gedik: Bir İsmin Ne Önemi Var?” Ekmek Aslanın Ağzından: Osmanlı Şehirlerinde Hayatlarını Kazanmak İçin Mücadele Eden Zanaatkarlar içinde. Der., Suraiya Faroqhi. Çev., Ayşen Gür. İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları, 2017.
2. Akbaş, Halil Emre, Serdar Bozkurt ve Kübra Yazıcı. “Osmanlı Devletinde Lonca Teşkilatı Yapısı ve Yönetim Düşüncesi ile Karşılaştırılması.” Muhasebe ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi 9 (2018): 165-202.
3. Akdağ, Ömer ve Hüseyin Toros. “Meslek Eğitiminde Ahilik ve Uygulaması.” International Journal of Social Science Research 14, sy. 1 (2025): 98-125.
4. Artun, Ali. Çağdaş Sanatın Örgütlenmesi. İstanbul: İletişim Yayınları, 2015.
5. Âşıkpaşazâde. Âşıkpaşazâde Tarihi [Osmanlı Tarihi (1285-1502)] (Tıpkıbasım). Haz. Necdet Öztürk. 2. Basım. İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınları, 2025.
6. Ayvazoğlu, Beşir. “Türkiye’de Sanat Tarihi ve Estetikle İlgili İlk Çalışmalar.” Erdem 5, no. 15 (1989): 977-992.
7. Bal, Metin. “Kant’ın Sanat Anlayışı, Aydınlanma Dönemi ve Sefiller Romanı.” Akdeniz İnsani Bilimler Dergisi 8, no. 2 (2018): 101-114.
8. Barkan, Ömer Lütfi. Kolonizatör Türk Dervişleri. Haz., Coşkun Çakır. Ankara: Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları, 2013.

9. Bayram, Mikail. Ahi Evren Hace Nasirü’d-din Mahmud ve Ahi Teşkilatının Kuruluşu. İstanbul: Çizgi Yayınları, 2023.
10. Belge, Rauf. “İbn Haldun’un Mukaddime’sinde İktisadi Coğrafya.” Öneri Dergisi 13, no. 50 (2018): 266-287.
11. Berkes, Niyazi. Türkiye İktisat Tarihi. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2023.
12. Cahen, Claude. “İlk Ahiler Hakkında.” Çev., Mürsel Öztürk. Belleten 50, no. 197 (1986): 591-602.
13. Cezar, Mustafa. Sanatta Batı’ya Açılış ve Osman Hamdi. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 1971.
14. Chang, Ha-Joon. Kalkınma Reçetelerinin Gerçek Yüzü. Çev., Tuba Akıncılar Onmuş. İstanbul: İletişim Yayınları, 2021.
15. Çağatay, Neşe. Bir Türk Kurumu Olan Ahilik. Ankara: Ankara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Yayınları, 1974.
16. Çakmak, Diren. Osmanlı İktisat Düşüncesinin Evrimi. İstanbul: Libra Yayıncılık, 2011.
17. Çavdar, Tevfik. Türkiye’de Liberalizm (1860-1990). Ankara: İmge Kitabevi, 1992.
18. Çetinkaya, Yusuf Doğan. Osmanlı’yı Müslümanlaştırmak: Kitle Siyaseti, Toplumsal Sınıflar, Boykotlar ve Millî İktisat (1909-1914). İstanbul: İletişim Yayınları, 2024.
19. Ekinci, Yusuf. Ahilik. Ankara: TürkMetal Yayınları, 2011.
20. Elias, Norbert. Mozart Bir Dâhinin Sosyolojisi Üzerine. Çev., Yeşim T. Kılıç. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2000.
21. Faroqhi, Suraiya. “Bir Kere Daha Osmanlı Zanaatkarları.” Ekmek Aslanın Ağzından: Osmanlı Şehirlerinde Hayatlarını Kazanmak İçin Mücadele Eden Zanaatkarlar içinde. Der., Suraiya Faroqhi. Çev., Ayşen Gür. İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları, 2017.
22. Faroqhi, Suraiya. Osmanlı Zanaatkarları. Çev., Zülal Kılıç. İstanbul: Alfa Yayıncılık, 2017.
23. Fındıkoğlu, Ziyaeddin. Türkiye’de İktisat Tedrisatı Tarihçesi ve İktisat Fakültesi Teşkilatı. İstanbul: İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi İktisat ve İçtimaiyat Enstitüsü Yayını, 1946.
24. Genç, Mehmet. Osmanlı İmparatorluğu’nda Devlet ve Ekonomi. İstanbul: Ötüken Yayınları, 2014.
25. Georgeon, François. Osmanlı-Türk Modernleşmesi 1900-1930. Çev., Ali Berktay. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2023.
26. Göçek, Fatma Müge. Osmanlı’da Burjuvazinin Yükselişi İmparatorluğun Çöküşü. Ankara: Fol Yayınları, 2023. Gökalp, Ziya. Türkçülüğün Esasları. İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1970.
27. Gölpınarlı, Abdulbaki. İslam ve Türk İllerinde Fütüvvet Teşkilatı. İstanbul: İstanbul Ticaret Odası Yayınları, 2011.
28. Gölpınarlı, Abdulbaki. “Burgazi ve ’Fütüvvetname’si.” İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası 15, no. 1-4 (2015): 76-153.
29. Günaydın, Yusuf Turan. Ahilik Araştırmaları 1913-1932. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2019.
30. İbn Battuta. İbn Battûta Seyahatnâmesi- I. Cilt. Çev., A. Sait Aykut. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2000.
31. İbn Haldun. Mukaddime. Haz., Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2018.
32. İnalcık, Halil. Devlet-i Aliyye Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar-I. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2013.
33. Kafadar, Cemal. Kim var imiş biz burada yoğ iken. İstanbul: Metis Yayınları, 2019.
34. Kant, Immanuel. Yargıgücünün Eleştirisi. Çev., Nejat Bozkurt. İstanbul: Say Yayıncılık, 2005.
35. Kasaba, Reşat. Osmanlı İmparatorluğu ve Dünya Ekonomisi: On Dokuzuncu Yüzyıl. İstanbul: Belge Yayınları, 1993.
36. Kazgan, Gülten. Tanzimat’tan 21. Yüzyıla Türkiye Ekonomisi. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2021.
37. Keyder, Çağlar. Türkiye’de Devlet ve Sınıflar. İstanbul: İletişim Yayınları, 2005.
38. Koyuncu, Nuran. “Osmanlı Devleti’nde Esnaf Gediklerinin Hukuki Esasları, Gelişimi ve İlgası.” Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 26, sy. 2 (2018): 47-76.
39. Köprülü, Fuad. Osmanlı İmparatorluğunun Kuruluşu. Ankara: Akçağ Yayınları, 2012.
40. Kınalızade, Ali Çelebi. Ahlak-ı Alai. Sadeleştiren Murat Demirkol. Ankara: Fecr Yayınları, 2020.
41. Köprülü, Fuad. Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 1976.
42. Kreft, Lev. “Sanat ve Siyaset: Sanatın Siyaseti ve Siyasetin Sanatı.” Sanat Siyaset Kültür Çağında Sanat ve Kültürel Politika içinde. Ed., Ali Artun. İstanbul: İletişim Yayınları, 2008.
43. Kurmuş, Orhan. Emperyalizmin Türkiye’ye Girişi. İstanbul: Yordam Kitap, 2021.
44. Midhat, Ahmed. İktisat Metinleri. Haz., Erdoğan Erbay ve Ali Utku. Konya: Çizgi Kitabevi, 2005.
45. Muallim Cevdet. İslam Fütüvveti ve Türk Ahiliği: İbn-i Battuta'ya Zeyl. çev. Cezair Yarar. İstanbul: İşaret Yayınları, 2008.
46. Ortaylı, İlber. “Osmanlı İmparatorluğunda Sanayileşme Anlayışına Bir Örnek: ‘Islah-ı Sanayi Komisyonu’ Olayı.” ODTÜ Gelişme Dergisi 5, no. 1 (1978): 124-130.
47. Önsoy, Rıfat. “Tanzimat Dönemi sanayileşme politikası 1839-1876.” Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 2, no. 2 (1984): 5-12.
48. Özkan, Selim Hilmi. “Osmanlı ve Ahilik.” Ahilik ve Meslek Ahlakı içinde, ed. Ömer Akdağ ve Meltem Kurtuluş, 60-75. Konya: KTO Karatay Üniversitesi Yayınları, 2019.
49. Öztürk, Necdet. 14-15. Asır Osmanlı Kültür Tarihi: Devlet Düzeni Sosyal Hayat. İstanbul: Bilge Kültür Sanat, 2014.
50. Pamuk, Şevket. Osmanlı Ekonomisinde Bağımlılık ve Büyüme (1820-1913). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2018.
51. Pamuk, Şevket. Osmanlı-Türkiye İktisadi Tarihi 1500-1914. İstanbul: İletişim Yayınları, 2023.
52. Pamuk, Şevket. Türkiye’nin 200 Yıllık İktisadi Tarihi. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2019.
53. Parla, Taha. Ziya Gökalp, Kemalizm ve Türkiye’de Korporatizm. İstanbul: İletişim Yayınları, 2005.
54. Quataert, Donald. Osmanlı Devleti’nde Avrupa İktisadi Yayılımı ve Direniş 1881-1908. Çev., Sabri Tekay. İstanbul: İletişim Yayınları, 2017.
55. Quataert, Donald. Osmanlı İmparatorluğu 1700-1922. Çev., Ayşe Berktay. İstanbul: İletişim Yayınları, 2023.
56. Sakaoğlu, Necdet ve Nuri Akbayar. Osmanlı’da Zenaatten Sanata Cilt 1: Esnaf ve Zenaatkârlar. İstanbul: Körfezbank/ Creative Yayıncılık, 1999.
57. Sakızlı Ohannes Paşa. Güzel Sanatlar Tarihine Giriş. Haz., Kahraman Bostancı. Ankara: Hece Yayınları, 2005.
58. Sarfati, Metin. “List’in İktisadi Düşüncesinin ‘Türkleştirme Süreci’ Üzerindeki Yansımaları.” Türkiye’de İktisadi Düşünce içinde. Der., M. Erdem Özgür, Alper Duman ve Alp Yücel Kaya. İstanbul: İletişim Yayınları, 2017.
59. Sayar, Ahmed Güner. Osmanlı İktisat Düşüncesinin Çağdaşlaşması. İstanbul: Ötüken Yayınları, 2021.
60. Schiller, Friedrich. İnsanın Estetik Eğitimi Üzerine. Çev., Gürsel Aytaç. Ankara: Fol Kitap, 2020.
61. Sennett, Richard. Zanaatkar. Çev., Melih Pekdemir. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2009.
62. Seyitdanlıoğlu, Mehmet. “Tanzimat Dönemi Osmanlı Sanayii (1839-1876).” Tarih Araştırmaları Dergisi 28, no. 46 (2009): 53-69.
63. Shiner, Larry. Sanatın İcadı. Çev., İsmail Türkmen. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2004.
64. Soykan, Ömer Naci. Estetik ve Sanat Felsefesi. İstanbul: Pinhan Yayıncılık, 2015.
65. Sözen, Metin ve Uğur Tanyeli. Sanat Kavram ve Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Remzi Kitabevi, 1992.
66. Şemseddin Sami. Kâmûs-ı Türkî. (Tıpkıbasım). Haz. Paşa Yavuzarslan. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2023.
67. Taeschner, Franz. “İslamda Fütüvvet Teşkilatının Doğuşu Meselesi ve Tarihi Ana Çizgileri.” Çev., Semahat Yüksel. Belleten 36, no. 142 (1972): 203-236.
68. Tekerek, Meltem. Loncalardan Odalara Türkiye’de Esnaf-Zanaatkâr Tacir-Sanayici. Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, 2023.
69. Toprak, Zafer. İttihat-Terakki ve Devletçilik. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1995.
70. Toprak, Zafer. Millî İktisat-Millî Burjuvazi. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1995.
71. Tütengil, Cavit Orhan. “Ziya Gökalp'in İktisadî Görüşleri.” Sosyoloji Konferansları Dergisi 5 (1964): 122-141.
72. Ülgener, Sabri Fehmi. İktisadi Çözülmenin Ahlak ve Zihniyet Dünyası. İstanbul: Derin Yayınları, 2006.
73. Ülken, Hilmi Ziya. Ziya Gökalp. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2007.
74. Vasari, Giorgio. Sanatçıların Hayat Hikayeleri. Çev., Elif Gökteke. İstanbul: Sel Yayıncılık, 2020.
75. Wallerstein, Immanuel, Hale Decdeli ve Reşat Kasaba. “Osmanlı İmparatorluğunun Dünya Ekonomisi ile Bütünleşme Süreci.” Toplum ve Bilim 23 (1983): 41-53.
76. Yaman, Bahattin. Osmanlı Saray Sanatkarları 18. Yüzyılda Ehl-i Hiref. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2008.
77. Yıldırım, Onur. “Osmanlı Esnafında Uyum ve Dönüşüm: 1650-1826.” Toplum ve Bilim 83 (2000): 146-177.
78. Zürcher, Erik Jan. Modernleşen Türkiye’nin Tarihi. İstanbul: İletişim Yayınları, 2008.