The Voice of Power and the Construction of Legitimacy in Classical Turkish Poetry

Öz

This study analyses how power is represented in classical Turkish poetry through sound and music. The study is based on the culusiyye, ıydiyye, zafernâme, historical verses, and verses centered on the image of the ruler, selected from the divans written between the 15th and 18th centuries. The couplets were read with the order of the ceremony, the battle scene, and an understanding of time in mind, and the names of the instruments were evaluated in their context and meaning in the poem rather than being listed in an encyclopedic order. The analysis shows that tabl and kös announce the power that encompasses the world, nevbet brings order and continuity by repeating the judgment at certain times, and nefîr and surnân appear as a voice that announces and mobilizes the command in moments of campaign and victory. These findings demonstrate that in classical Turkish poetry, the voice serves as a fundamental ground of expression, reinforcing the legitimacy of Ottoman rule and consolidating political power within artistic discourse. The study offers a new opportunity for analysis by clarifying a voice-centered language of legitimacy in Ottoman poetry.

Anahtar Kelimeler

• classical Turkish poetry
• Ottoman political culture
• conception of power
• acoustic symbols
• ceremony.

Destekleyen Kurum

The author declared that this study has no financial support.

Etik Beyan

I declare that this study is original; that I have acted by the principles and rules of scientific ethics at all stages of the study, including preparation, data collection, analysis, and presentation of information; that I have cited sources for all data and information not obtained within the scope of this study and included these sources in the bibliography; that I have not made any changes in the data used, and that I comply with ethical duties and responsibilities by accepting all the terms and conditions of the Committee on Publication Ethics (COPE). I hereby declare that if a situation contrary to my statement regarding the study is detected, I agree to all moral and legal consequences that may arise.

Klasik Türk Şiirinde İktidarın Sesi ve Meşruiyet İnşası

Öz

Bu çalışma klasik Türk şiirinde iktidarın ses ve musiki unsurları aracılığıyla nasıl temsil edildiğini incelemektedir. 15 ile 18. yüzyıllar arasında kaleme alınmış divanlardan seçilen cülûsiyye, ıydiyye, zafernâme, tarih manzumeleri ve hükümdar imgesi etrafında kurulan manzumeler esas alınmıştır. Beyitler, merasim tertibi, harp sahnesi ve vakit anlayışı gözetilerek okunmuş; çalgı adları ansiklopedik bir döküm içinde sıralanmak yerine şiir içindeki bağlamı ve anlam yüküyle değerlendirilmiştir. İnceleme tabl ile kösün cihanı kuşatan kudreti duyurduğunu, nevbetin hükmü belirli vakitlerde tekrar ederek düzen ve süreklilik kazandırdığını, nefîr ve surnânın sefer ve zafer anlarında buyruğu ilan eden ve harekete geçiren bir seda olarak belirdiğini göstermektedir. Bu bulgular klasik Türk şiirinde sesin Osmanlı hükümranlığının meşruiyetini pekiştiren, siyasal kudreti sanatlı bir söylem içinde tahkim eden temel bir ifade zemini olarak işlediğini ortaya koymaktadır. Çalışma Osmanlı şiirinde ses merkezli bir meşruiyet dilini belirginleştirerek alana yeni bir değerlendirme imkânı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• klasik Türk şiiri
• Osmanlı siyasi kültürü
• iktidar tasavvuru
• akustik semboller
• merasim.

Destekleyen Kurum

Yazar bu çalışma için finansal destek almadığını beyan etmiştir.

Etik Beyan

Bu çalışmanın, özgün bir çalışma olduğunu; çalışmanın hazırlık, veri toplama, analiz ve bilgilerin sunumu olmak üzere tüm aşamalarından bilimsel etik ilke ve kurallarına uygun davrandığımı; bu çalışma kapsamında elde edilmeyen tüm veri ve bilgiler için kaynak gösterdiğimi ve bu kaynaklara kaynakçada yer verdiğimi; kullanılan verilerde herhangi bir değişiklik yapmadığımı, çalışmanın Committee on Publication Ethics (COPE)' in tüm şartlarını ve koşullarını kabul ederek etik görev ve sorumluluklara riayet ettiğimi beyan ederim. Herhangi bir zamanda, çalışmayla ilgili yaptığım bu beyana aykırı bir durumun saptanması durumunda, ortaya çıkacak tüm ahlaki ve hukuki sonuçlara razı olduğumu bildiririm.

Kaynakça

1. Akcan, Ayten. “Eski Türklerde Devlet Yönetiminde Hâkimiyetin İlahi Temelleri”. MECMUA - Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi 10/5 (30 Eylül 2020), 303-321. https://doi.org/mecmua.793202
2. Akdoğan, Yaşar. Ahmedî Dîvân. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, (e-kitap). https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/10591,ahmedidivaniyasarakdoganpdf.pdf?0 Akkuş, Metin. Nef’î Dîvânı. Ankara: Akçağ, 1993.
3. Aksoyak, İsmail Hakkı. Gelibolulu Mustafa Âlî Dîvânı. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2018. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/58695,gelibolulu-mustafa-ali-divanipdf.pdf?0 Altunmeral, Mustafa. “Abdî’nin Gül ü Nevrûz’unda Mûsikî Terimleri”. Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 9/2 (2011), 325-332.
4. Arslan, Mehmet. “Kadı Burhaneddin Dîvanında Mûsikî”. Yedi İklim Dergisi 32 (1992), 15-23.
5. Arslan, Mehmet. “Nedim Divanı’nda Mûsikî”. Osmanlı Edebiyat-Tarih-Kültür Makaleleri. 43-86. İstanbul: Kitabevi, 2000.
6. Arslan, Mustafa Uğurlu. “Tokatlı Kânî Dîvânı’nda Mûsikî ile İlgili Unsurlar”. Rast Uluslararası Müzikoloji Dergisi 5/1 (2017), 1490-1499.
7. Avşar, Ziya. Revânî Dîvânı. Ankara, 2017. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/56143,revani-divanipdf.pdf?0 Aydemir, Yaşar. Ravzî Dîvânı. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2017. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/56190,ravzi-divanipdf.pdf?0
8. Bilgin, Abdullah Azmi. Ümmî Sinan Dîvânı. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2017. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55913,ummi-sinan-divanipdf.pdf?0

9. Bilgin, Emrah. “Klâsik Şiirde Manayı Sağlayan Bir Unsur Olarak Mûsikî Makamlarının Kullanılışına Dair Bazı Örnekler”. 349-359. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları, 2019.
10. Bourdieu, Pierre. Language and Symbolic Power. ed. John B. Thompson. çev. Gino Raymond - Matthew Adamson. Cambridge: Polity Press, 1. Basım, 1991.
11. https://monoskop.org/images/4/43/Bourdieu_Pierre_Language_and_Symbolic_Power_1991.pdf Bozkurt, Nebi. “Davul”. 9/53-55. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 1994. https://islamansiklopedisi.org.tr/davul#1
12. Bozkurt, Nebi. “Def”. 9/83-85. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 1994. https://islamansiklopedisi.org.tr/def#1
13. Boztaş, Fırat. Onaltıncı Yüzyılın Sonuna Kadar Osmanlı Devleti’nde Tabl ve Alem Mehterleri Teşkilatı. Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı: İstanbul Üniversitesi, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 2009.
14. Connerton, Paul. How Societies Remember. United Kingdom: Cambridge University Press, 1989. https://www.scribd.com/document/416462126/Paul-Connerton-How-Societies-Remember-Themes-in-the-Social-Sciences-Cambridge-University-Press-1989
15. Çalka, Mehmet Sait. “Nev’î Divânı’nda Mûsikî Terimleri”. Turkish Studies 3/2 (2008). https://doi.org/DOI:http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.294
16. Çetin, Kamile. “Musikî Ve Musikî Terimlerinin İbrahim Râşid Divanı’ndaki Yansımaları”. Turkish Studies 4/2 (2009), 199-225. https://doi.org/http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.628
17. Dilber, Murat Can - Karabaşoğlu, Cemal. “Mehterhâne-i Hümâyun’dan Mûzikâ-yı Hümâyun’a Osmanlı Müzik Kurumlarında Batılılaşma Temâyülü”. Sinop Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 7/1 (2023), 461-478. https://doi.org/https://doi.org/10.30561/sinopusd.1282026.
18. Durmuş, Tuba Işınsu. Tutsan Elini Ben Fakirin: Osmanlı Edebiyatında Hamilik Geleneği. Doğan Kitap, 2009.
19. Erdoğan, Mehtap. “Divan Şiirinin Kaynaklarından Musiki İlmi ve Musiki Terimleriyle Yazılmış Bazı Manzumeler”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi Klâsik Türk Edebiyatının Kaynakları Özel Sayısı -Prof. Dr. Turgut KARABEY Armağanı 3/15 (2010), 28-55.
20. Erdoğan, Mustafa. Bursalı Rahmî Dîvânı. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2017. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55910,bursali-rahmi-divanipdf.pdf?0
21. Ersoy, Ersen. Münirî Dîvânı. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2017. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/56095,muniri-divanipdf.pdf?0
22. Ertuğ, Zeynep Tarım. “On Sekizinci Yüzyıl Osmanlı Sarayı’nda Bayram Törenleri”. Prof. Dr. Mübahat S. Kütükoğlu’na Armağan. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları, 2006.
23. Ertuğ, Zeynep Tarım. “Saray Teşkilatı ve Teşrifatı/Palace Organization and Protocol”. Fatih ve Dönemi/ Mehmed II and His Period. ed. Necat Birinci. 212-220. İstanbul: Türk Kültürüne Hizmet Vakfı Yayınları, 2004.
24. Ertuğ, Zeynep Tarım. XVI. Yüzyıl Osmanlı Devleti’nde Cülus ve Cenaze Törenleri. İstanbul: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1999.
25. Gazimihal, Mahmut Ragıp. Türk Askeri Muzıkaları Tarihi. İstanbul: Maarif Vekaleti, 1955.
26. Halaçoğlu, Yusuf. XIV-XVII. Yüzyıllarda Osmanlılarda Devlet Teşkilâtı ve Sosyal Yapı. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 9. Basım, 2025.
27. İbn Sînâ. Mûsikî. çev. Turabi, Ahmet Hakkı. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2004.
28. İdris-i Bidlîsî. Heşt Behişt VIII. Ketîbe II. Bayezid Dönemi 1481-1512. çev. Vural Genç. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1., 2024.
29. İnalcık, Halil. Osmanlı İmparatorluğu Klasik Çağ 1300-1600. İstanbul: Kronik Kitap, 2022.
30. İnalcık, Halil. Şair ve Patron. Ankara: Doğu Batı, 2018.
31. Kalkışım, M. Muhsin. “Osmanlı Devleti’nde Şair ve Yazarları Himaye Kriterleri”. Milli Folklor, 57 (2003), 105-109.
32. Kanar, Mehmet. Farsça Türkçe Sözlük. İstanbul: Say Yayınları, 2. Basım, 2010.
33. Karakaya, Fikret. “Nakkâre”. 32/326. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 2006. https://islamansiklopedisi.org.tr/nakkare
34. Karakaya, Fikret. “Nefir”. 32/525-526. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 2006. https://islamansiklopedisi.org.tr/nefir--alet
35. Kavruk, Hasan. Şeyhülislam Yahyâ Dîvânı. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, e-kitap. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/10655,seyhulislamyahyadivanihasankavrukpdf.pdf?0
36. Kaya, Bayram Ali. Azmizâde Hâletî Dîvânı. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2017. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/56159,azmizade-haleti-divanipdf.pdf?0
37. Kemalpaşazâde. Tevârih-i Âl-i Osman X. Defter. ed. Şerafettin Severcan. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1996.
38. Kılıç, Filiz. Âşık Çelebi Dîvânı. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55975,asik-celebi-divanipdf.pdf?0
39. Küçük, Sabahattin. Bâkî Dîvânı. Ankara: TDK Yayınları, 1994.
40. Mengi, Mine. Mesîhî Dîvânı. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2020. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/74203,mesihi-divanipdf.pdf?0
41. Merçil, Erdoğan. Selçuklular’da Hükümdarlık Alametleri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2007.
42. Oğuz, Fatma Sabiha Kutlar. Arpaemîni-zâde Mustafâ Sâmî Dîvânı. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/56084,arpaeminizade-mustafa-sami-divanipdf.pdf?0
43. Okçu, Naci. Şeyh Gâlib Dîvânı. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2013. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/10654,metinpdf.pdf?0
44. Ögel, Bahaeddin. Türk Kültür Tarihine Giriş: Türklerde Devlet ve Ordu Mehteri (Hunlardan Osmanlılara). Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1991.
45. Özalp, Mehmet Nazmi. Türk Musikisi Tarihi. 1-2 Cilt. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 2000.
46. Özaydın, Abdülkerim. “Nevbet”. 33/38-41. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 2007. https://islamansiklopedisi.org.tr/nevbet
47. Özkan, İsmail Hakkı. Türk Musıkisi Nazariyatı ve Usulleri Kudüm Velveleleri. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 22. Basım, 2026.
48. Öztuna, Yılmaz. Büyük Türk Mûsikîsi Ansiklopedisi. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1990.
49. Pala, İskender. Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü. İstanbul: Kapı Yayınları, 2004.
50. Sanal, Haydar. “Çevgan”. 8/295-296. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 1993. https://islamansiklopedisi.org.tr/cevgan--calgi
51. Sanal, Haydar. “Kös”. Kös. 26/270-272. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 2002. https://islamansiklopedisi.org.tr/kos
52. Sanal, Haydar. Mehter Musikisi. İstanbul: Millî Eğitim Yayınları, 1964.
53. Sefercioğlu, Mustafa Nejat. “Dîvan Şiirinde Mûsikî ile İlgili Unsurların Kullanılışı”. Osmanlı Ansiklopedisi. IX/649-668. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, ts.
54. Sterne, Jonathan (ed.). The Sound Studies Reader. New York: Routledge, 1. Basım, 2012. https://hugoribeiro.com.br/area-restrita/Sterne-Sound_studies_reader.pdf
55. Şentürk, Ahmet Atilla. Osmanlı Şiiri Kılavuzu C.1. İstanbul: Dün Bugün Yarın Yayınları, 1. Basım, 2016.
56. Şentürk, Ahmet Atilla. Osmanlı Şiiri Kılavuzu C.2. İstanbul: Dün Bugün Yarın Yayınları, 1. Basım, 2017.
57. Şentürk, Ahmet Atilla. Osmanlı Şiiri Kılavuzu C.3. İstanbul: Dün Bugün Yarın Yayınları, 1. Basım, 2019.
58. Şentürk, Ahmet Atilla. Osmanlı Şiiri Kılavuzu C.7. İstanbul: Dün Bugün Yarın Yayınları, 1. Basım, 2023.
59. Tanrıkorur, Çinuçen. “Osmanlı Mûsikîsi”. Osmanlı Devleti ve Medeniyeti Tarihi. ed. Ekmeleddin İhsanoğlu. 2/493. İstanbul: IRCICA, 1998.
60. Tozlu, Musa. “Âsım Dîvânı’nda Mûsikî Unsurları”. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 13 (2014), 141-166. https://doi.org/https://doi.org/10.15247/dev.205
61. Uluçay, Çağatay. “Mehterhane ve Sazendelerine Dair Birkaç Vesika”. Musiki Mecmuası 4/41 (1951).
62. Uygun, Mehmet Nuri. Safiyyüddin Abdülmü’min Urmevî ve Kitâbü’l Edvârı. İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 1999.
63. Ünsal Topçu, Gamze. “Şeyh Gâlib Divanında Ülke ve Şehir Adlarının Yansımaları”. Edebiyat ve Şehir. ed. Mahir Karacar - Samet Kalecik. 127-181. Erzurum: Fenomen Yayınları, 1. Basım, 2022.
64. Üst, Sibel. Edirneli Nazmî Dîvânı. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2018. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/57766,edirneli-nazmi-divanipdf.pdf?0
65. Yenikale, Ahmet. Sünbülzâde Vehbî Dîvânı. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2017. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/56212,sunbulzade-vehbi-divanipdf.pdf?0
66. Yıldız, Dilber. Osmanlıda İktidarın Gücünü Meşrulaştırmada Şiirin Rolü. Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi, Doktora Tezi, 2024.
67. Kubbealtı Lugatı. Erişim 04 Ocak 2026. https://www.lugatim.com/s/velvele