Komünizmin Çöküşünden Bulgaristan’ın AB Üyeliğine Kadar Bulgar Tarih Ders Kitaplarında Osmanlı-Türk İmajında Değişim ve Süreklilik

Öz

Bu makale, Komünist sistemin yıkılışından başlayarak Bulgaristan’ın Avrupa Birliği’ne katılımının sonrasındaki ilk yıllara kadar kullanılan Bulgar tarih ders kitaplarında Osmanlı–Türk geçmişinin nasıl temsil edildiğini incelemektedir. Ders kitabı ve imaj incelemesi yöntemine göre 1990 öncesi ve sonrası ders kitaplarının karşılaştırılması yoluyla, “kölelik” gibi açıkça sert terimlerin kullanımının azaldığı görülmekle birlikte, Osmanlılara ilişkin baskın temsilin büyük ölçüde olumsuz kalmaya devam ettiği ortaya konulmaktadır. Osmanlı yayılması tutarlı biçimde istila ve işgal olarak çerçevelenmekte; Osmanlı yönetimi ise Bulgarlar açısından baskı, dinî ayrımcılık, zorla İslamlaştırma ve kültürel durgunluk dönemi olarak betimlenmektedir. 1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı’na ve 1912-13 Balkan Savaşları’na vurgu yapılmakta; bu savaşlar kurtuluş ve ulusal birleşme mücadeleleri olarak sunularak ders kitaplarındaki Bulgar mağduriyeti ve kahramanlığı anlatısı pekiştirilmektedir. Genel olarak çalışma, incelenen ders kitaplarının uzun süredir var olan milliyetçi stereotipleri yeniden ürettiğini ve Bulgar tarihsel bilincinde kalıcı biçimde olumsuz bir Osmanlı/Türk imgesini şekillendirdiğini savunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı İmparatorluğu
• Bulgar tarih ders kitapları
• ulusal kimlik
• Balkan Savaşları
• Öteki imgesi

Destekleyen Kurum

Bu makale, Bulgar tarih ders kitapları üzerine hazırladığım TÜBİTAK Projesi raporuna [TÜBİTAK 1001 Projesi No. 110K571] dayanmaktadır.

Proje Numarası

110K571

Etik Beyan

Bu çalışmanın, özgün bir çalışma olduğunu; çalışmanın hazırlık, veri toplama, analiz ve bilgilerin sunumu olmak üzere tüm aşamalarından bilimsel etik ilke ve kurallarına uygun davrandığımı; bu çalışma kapsamında elde edilmeyen tüm veri ve bilgiler için kaynak gösterdiğimi ve bu kaynaklara kaynakçada yer verdiğimi; kullanılan verilerde herhangi bir değişiklik yapmadığımı, çalışmanın Committee on Publication Ethics (COPE)' in tüm şartlarını ve koşullarını kabul ederek etik görev ve sorumluluklara riayet ettiğimi beyan ederim. Herhangi bir zamanda, çalışmayla ilgili yaptığım bu beyana aykırı bir durumun saptanması durumunda, ortaya çıkacak tüm ahlaki ve hukuki sonuçlara razı olduğumu bildiririm.

Teşekkür

TÜBİTAK'a projemize verdiği destekten ötürü teşekkür ederim.

Change and Continuity in the Ottoman–Turkish Image in Bulgarian History Textbooks from the Fall of Communism to Bulgaria’s EU Accession

Öz

This article analyzes the image of the Ottoman–Turkish past in Bulgarian history textbooks from the fall of communism until the early years of Bulgaria’s accession to the European Union. Drawing on textbook research and image analysis, this study compares pre- and post-1990 textbooks and shows that, although explicitly harsh terminology such as “slavery” has decreased, the dominant representation of the Ottomans remains largely negative. Ottoman expansion is consistently framed as invasion and occupation, while Ottoman rule is portrayed as a period of oppression, religious discrimination, forced Islamization, and cultural stagnation for Bulgarians. Particular emphasis is placed on the Russo-Ottoman War of 1877–78 and the Balkan Wars of 1912-13, which are presented as wars of liberation and national unification, reinforcing a narrative of Bulgarian victimhood and heroism. Overall, the study argues that analyzed textbooks continue to reproduce long-standing nationalist stereotypes, shaping a persistently negative Ottoman/Turkish image in Bulgarian historical consciousness.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Empire
• Bulgarian history textbooks
• national identity
• Balkan Wars
• image of the Other

Destekleyen Kurum

The article is based on my TÜBİTAK Project report on Bulgarian history textbooks [TÜBİTAK 1001 Project No. 110K571]

Proje Numarası

110K571

Etik Beyan

I declare that this study is original; that I have acted by the principles and rules of scientific ethics at all stages of the study, including preparation, data collection, analysis, and presentation of information; that I have cited sources for all data and information not obtained within the scope of this study and included these sources in the bibliography; that I have not made any changes in the data used, and that I comply with ethical duties and responsibilities by accepting all the terms and conditions of the Committee on Publication Ethics (COPE). I hereby declare that if a situation contrary to my statement regarding the study is detected, I agree to all moral and legal consequences that may arise.

Teşekkür

I thank TÜBİTAK for the support of my research.

Kaynakça

1. Angelov, Petar, Tsvetana Georgieva, Georgi Bakalov, Dimitar Tsanev. Zapiski po Istoriya na Bălgariya 681-1878. Sofia: SD Bulvest-2000, 1992.
2. Angelov, Petar, Tsvetana Georgieva & M. Radeva. Istoriya i Tsivilizatsiya za 5. Klas. Sofia: Prozorets, 2006. Aydın, M. Şarki Rumeli Vilayeti. Ankara: TTK, 1992.
3. Berktay, A. & H. C. Tuncer (ed.). Tarih Eğitimi ve Tarihte“Öteki” Sorunu. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1998.
4. Chew III, William L. “What's in a National Stereotype? An Introduction to Imagology at the Threshold of the 21st Century”. Language and Intercultural Communication, Vol. 6, No. 3-4, (2006): 179-187.
5. Danova, N., V. Dimova & M. Kalitsin (ed.). Predstavata za “drugiya” na Balkanite. Sofia: Akademiçno Izdatelstvo “Marin Drinov”, 1995.
6. Ersoy-Hacısalihoğlu, N. “Bulgaristan Güncel Tarih Ders Kitaplarında Balkan Savaşları”. Balkan Savaşlarının 100. Yılı, 11-13 Mayıs 2012, Bildiriler. İstanbul: Bağcılar Belediyesi, 2012, 162-173.
7. Ersoy-Hacısalihoğlu, N. “Bulgaristan Güncel Tarih Ders Kitaplarında Osmanlı-Türk İmajı”. Balkan ve Karadeniz Ülkelerinde Güncel Tarih Ders Kitaplarında Osmanlı-Türk İmajı. Ed. M. Hacısalihoğlu, İstanbul: BALKAR, 2020, 351-380.
8. Ersoy-Hacısalihoğlu, N. “Bulgaria’s Policy toward Muslims during the Balkan Wars”. War and Nationalism, The Balkan Wars, 1912-1913, and Their Sociopolitical Implications. Ed. H. Yavuz & I. Blumi. Salt Lake City: The University of Utah Press, 2013, 361-370.

9. Gavrilov, B., A. Pantev & A. Kertin. Istoriya i tsivilizatsiya za 9. Klas (Zadălžitelna Podgotovka). Sofia: Prosveta, 2006.
10. Gavrilova, R., M. Radeva & E. Kalinova. Istoriya i Tsivilizatsiya za 6. Klas. Sofia: Prosveta, 2007.
11. Gyuzelev, V., R. Gavrilova, I. Stoyanov, M. Lalkov, L. Ognyanov & M. Radeva. Istoriya i Tsivilizatsiya za 11. Klas. Sofia: Prosveta, 2008.
12. Hacı, Sadık, “Yabancılar İçin Bulgarca Ders Kitaplarında Olumsuz Türk İmgesi”. Biruni Health and Education Sciences Journal (BHESJ), 5/2 (2022 Fall): 43-59.
13. Hacısalihoğlu, M. “II. Meşrutiyetin Balkan Ülkelerinde Algılanması ve Jön Türk İmajı”. 100. Yılında II. Meşrutiyet; Gelenek ve Değişim Ekseninde Türk Modernleşmesi Uluslararası Sempozyumu Bildiriler. Eds. Z. Kurşun et al., İstanbul: Marmara Üniversitesi Yayınları, 2009, 549-556.
14. Hacısalihoğlu, M. “’89 Göçü’ İle İlgili Tarih Yazımı ve Kamuoyu Algıları”. 89 Göçü. Bulgaristan’da 1984-89 Azınlık Politikaları ve Türkiye’ye Zorunlu Göç. Eds. N. Ersoy-Hacısalihoğlu & M. Hacısalihoğlu, İstanbul: BALKAR & BALMED, 2012, 31-74.
15. Halaçoğlu, Ahmet. Balkan Harbi Sırasında Rumeli’den Türk Göçleri (1912-1913). Ankara: TTK, 1994.
16. Höpken, Wolfgang (ed.). Oil on fire? Textbooks, ethnic stereotypes, and violence in South-Eastern Europe / Öl ins Feuer? Schulbücher, ethnische Stereotypen und Gewalt in Südosteuropa. Hannover: Verlag Hahnsche Buchhandlung, 1996.
17. Isov, Myumin. Nay različniyat Săsed. Obrazăt na osmantsite (turtsite) i Osmanskata imperiya (Turtsiya) v bălgarskite učebnitsi po istoriya prez vtorata polovina na XX vek. Sofia: IMIR, 2005.
18. Kertin, A. & M. Yovevska. Istoriya i Tsivilizatsiya za 12. Klas. Sofia: Prosveta, 2007.
19. Kızılyaprak, Z. A. (ed.). Tarih Yazımında Yeni Yaklaşımlar: Küreselleşme ve Yerelleşme. İstanbul: Türkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfı Yayınları, 2000.
20. Kolev, V. & Ch. Koulouri. Teaching Modern South East European History, Alternative Educational Materials, Workbook 3: The Balkan Wars. Ed. Christina Koulouri, 2nd ed. Thessaloniki: CDRSEE (Center for Democracy and Reconciliation in Southeast Europe), 2009, www.cdsee.org/jhp/pdf/workbook3_eng_ed2.pdf.
21. Leerssen, Joep. “Imagology: History and Method”. Imagology: The Cultural Construction and Literary Representation of National Characters. Eds. Manfred Beller & Joep Leerssen. Amsterdam: Rodopi, 2007, 17-33.
22. Markov, G., R. Kuševa & B. Marinkov. Istoriya i Tsivilizatsiya za 10. Klas. Sofia: Prosveta, 2008.
23. McCarthy, J. Ölüm ve Sürgün. Turkish translation by Bilge Umar. 6th ed. İstanbul: İnkılap Kitapevi, 1995.
24. Neuburger, M. “Bulgaro – Turkish Encounters and the Re-Imaging of the Bulgarian Nation (1878-1995)”. East European Quarterly, 31, No 1, (March 1997): 1-20.
25. Özbaran, S. Tarih Öğretimi ve Ders Kitapları, 1994 Buca Sempozyumu. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1995.
26. Pingel, Falk. UNESCO Guidebook on Textbook Research and Textbook Revision. 2nd ed. Paris, Braunschweig: UNESCO & Georg-Eckert-Institute for International Textbook Research, 2010, http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001171/117188e.pdf
27. Roşkev, S. “Pogotovkata ot Balkanska Voyna”. Last updated on 08.09.2012, http://bnt.bg/bg/news/view/84211/100_godini_ot_balkanskata_vojna
28. Stoyanova, S. & L. Maneva. Čovekăt i Obštestvoto za četvărti klas. Sofia: Prosveta, 2009. Ulağlı, Serhat. İmgebilim: “Öteki”nin Bilimine Giriş. Ankara: Sinemis Yayınları, 2006.