Selçuklu Devleti’nin Kuruluşunda ve Yıkılışında Oğuzların Rolü: Kınık Boyundan Sultan Sancar’a

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 1, 105 - 141, 30.06.2025

Oğulcan Kaçar

Öz

Selçuklular, Oğuzlar tarafından kurulmuş ve nihayetinde yine onların eliyle tarih sahnesinden silinmiştir. Bu sürecin temelinde, devletin kuruluşundan itibaren Oğuzlara yönelik izlenen politikanın belirleyici bir rol oynadığı görülmektedir. Oğuz/Türkmen politikası başarılı bir şekilde yürütüldüğünde Selçuklu Devleti’nin sınırları genişlemiş; ancak etkisiz kaldığında ise devletin karşı karşıya kaldığı en büyük tehditlerden biri hâline gelmiştir. Tuğrul Bey döneminde bu politika ustalıkla yönetilmiş, serbest dolaşan Türkmenler gelen şikâyetler doğrultusunda belirli bölgelere yönlendirilerek gazaya teşvik edilmiştir. Böylece hem Türkmenlerin savaşçı karakteri tatmin edilmiş hem ganimet elde edilerek ekonomik kazanç sağlanmış hem de bu fetihler sayesinde devletin sınırları genişletilmiştir. Alparslan döneminde de benzer bir strateji benimsenmiş, özellikle Kutalmışoğullarının Anadolu’ya gönderilmesiyle bölgenin Türkleşme süreci hızlanmıştır. Ancak Melikşah sonrası dönemde Oğuz/Türkmen politikası olumsuz bir seyir izlemeye başlamış ve daha belirgin bir hâl almıştır. Özellikle Berkyaruk ve Tapar arasındaki taht mücadeleleri sırasında Türkmenler, zaman zaman taraf değiştirerek devlet içindeki siyasal mücadelelerin seyrini belirleyen bir aktöre dönüşmüştür. Söz konusu politikanın en belirleyici ve aynı zamanda en yıkıcı olduğu dönem ise Sultan Sancar devri olmuştur. Onun yönetimi altında Türkmenlerle kurulan bağ giderek zayıflamış, artan huzursuzluk nihayetinde büyük bir isyana dönüşerek Selçuklu Devleti’nin çöküş sürecini hızlandıran temel etkenlerden biri olmuştur.

Anahtar Kelimeler

Oğuzlar , Selçuklular , Sultan Sancar , Katvan Savaşı , Oğuz İsyanı

Kaynakça

• Agacanov, S. (2002). Oğuzlar. (E. N. Necef, & A. Annaberdiyev, Çev.) İstanbul: Selenge Yayınları.
• Anna Komnena. (1996). Alexiad Malazgirt’in Sonrası. (B. Umar, Çev.) İstanbul: İnkılâp Kitabevi.
• Bars, M. E. (2013). Metinlerarası İlişkiler Bağlamında Oğuz Kağan Destanı'na Bir Bakış. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 2(4), 181-197.
• Barthold, V. V. (2021). Moğol İstilasına Kadar Türkistan. (H. D. Yıldız, Çev.) İstanbul: Kronik Yayınları.
• Başkumandan Simbat. (1946). Başkumandan Simbat Vekayinamesi (951-1334). (H. D. Andreasyan, Çev.)
• Demir, N. (2024). Oğuz Yabgu Devleti. İstanbul: Ötüken Yayınları.
• Gregory Abûl Farac. (1945). Abû’l Farac Tarihi (Cilt I). (Ö. R. Doğrul, Çev.) Ankara: Ttk Yayınları.
• Gregory Abûl Farac. (1950). Abû’l Farac Tarihi (Cilt Iı). (Ö. R. Doğrul, Çev.) Ankara: Ttk Yayınları.
• Haykıran, K. R. (2018). Manevî Fetih: Malazgirt Savaşı’ndan Sonra Anadolu’da Kültürel Değişim. M. Alican (Dü.) İçinde, Malazgirt Zaferi (Bin Yıllık Miras). İstanbul: Kronik Yayınları.
• İbn Fadlan. (2022). İbn Fadlan Seyahatnamesi. (M. Şayir, Çev.) İstanbul: Selenge Yayınları.
• İbn Havkal. (2014). 10. Asırda İslâm Coğrafyası (Sürat El-Arz). (R. Şeşen, Dü.) İstanbul: Yeditepe Yayınları.
• İbn Kesîr. (2017). El Bidâye Ve'n-Nihâye (Cilt Xıı). (M. Keskin, Çev.) İstanbul: Çağrı Yayınları.
• İbnü’l-Esir. (1991). El Kâmil Fi’t-Tarih Tercümesi (Cilt Ix). (A. Özaydın, Çev.) İstanbul: Bahar Yayınları.
• İbnü’l-Esir. (1991). El Kâmil Fi’t-Tarih Tercümesi (Cilt Xı). (A. Özaydın, Çev.) İstanbul: Bahar Yayınları.
• İbnü’l-Esir. (1991). El Kâmil Fi’t-Tarih Tercümesi (Cilt X). (A. Özaydın, Çev.) İstanbul: Bahar Yayınları.
• Kafesoğlu, İ. (1972). Selçuklu Tarihi. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
• Kerîmüddin Mahmud-İ Aksarayî. (2023). Müsâmeretü’l-Ahbâr. (M. Öztürk, Çev.) Ankara: Ttk Yayınları.
• Koca, S. (2017). Sultan Sancar Ve Büyük Selçuklu Devletinin Çöküşten Önce Son Parlayışı. Oğuz-Türkmen Araştırmaları Dergisi, 1(1), 31-80.
• Köymen, M. (2021). Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi Iıı.Cilt Alp Arslan Ve Zamanı. Ankara: Ttk Yayınları.
• Metin, T. (2014). Selçuklularda Okçuluğa Genel Bir Bakış. Tarih Okulu Dergisi(Xvıı), 131-153.
• Metin, T. (2020). Selçuklu Çağında Yaşamak Ortaçağda Türk Şehri. İstanbul: Kronik Yayınları.
• Muhammed B.Ali B.Süleyman Er-Râvendi. (2020). Râhat-Üs-Sudûr Ve ÂyetÜs- Sürûr (Gönüllerin Rahatı Ve Sevinç Alâmeti) (Cilt I-Iı). (A. Ateş, Çev.) Ankara: Ttk Yayınları.
• Niğdeli Kadı Ahmed. (2015). Niğdeli Kadı Ahmed’in El-Veledü’ş-Şefîk Ve’l- Hâlfidü’l-Halîk’l (Cilt I). (A. Ertuğrul, Çev.) Ankara: Ttk Yayınları.
• Reşîdü’d-Dîn Fazlullâh. (2018). Câmi’ü’t-Tevârîh (Zikr-İ Târîh-İ Âl-İ Selçuk). (E. Göksü, & H. H. Güneş, Çev.) İstanbul: Bilge Kültür-Sanat Yayınları.
• Sadreddin Hüseyni. (1943). Ahbarü'd-Devleti's-Selçukiyye. (N. Lugal, Çev.) Ankara.
• Salman, H. (2014). Katvân Savaşı'nda Karlukların Rolü. Marmara Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 1(2), .69-77.
• Sümer, F. (1972). Oğuzlar (Türkmenler). Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi.
• Süryani Mikhail. (1944). Süryani Patrik Mikhail'in Vekayinamesi - İkinci Kısım (1042-1195). (H. D. Anreasyan, Çev.) Ttk Yayınları.
• Tarih-İ Âl-İ Selçuk (Anonim Selçukname). (2014). (H. İ. Gök, & F. Çoşguner, Çev.) Ankara: Tarcan Matbaacılık.
• Turan, O. (2009). Selçuklular Tarihi Ve Türk-İslâm Medeniyeti. İstanbul: Ötüken Yayınları.
• Urfalı Mateos. (2019). Urfalı Mateos Vekayi-Nâmesi (952-1136) Ve Papaz Grigor’un Zeyli (1136-1162). (H. D. Andreasyan, & E. Dulaurer , Çev.) Ankara: Türk Tarih Kurumu.
• Ünal, A. A. (2019). Büyük Selçuklu Devleti’nin Oğuzlar-Türkmenlere Karşı Takip Ettiği Siyaset (Başlangıçtan Yıkılışa Kadar). Turkish Studies -Historical Analysis, 14(2), 397-411.