Mecûsîlik’te Aile ve Ahlak Anlayışı

Öz

Bu çalışma, Mecûsîlik inancında aile ve evlilik kurumunu dinî, ahlaki boyutuyla incelemektedir. Dinler açısından aile kurumu yalnızca toplumsal dirliği ve düzeni sağlamaz, dinin müntesiplerine sunduğu öğretileri gelecek nesillere aktarmayı ve geleneklerin kaybolmasının da önüne geçer. Bundan dolayıdır ki çoğu din aile ve evliliğe büyük önem vermektedir. Nitekim İran’ın ilk monoteist dinlerinden biri olarak kabul edilen Mecûsîlik öğretilerinde, aile ve evlilik sıklıkla vurgulanmıştır. Söz konusu dinde evlenip, çocuk sahibi olmayanlar kutsal kitap Avesta ve tanrı Ahura Mazda’ya göre kötü bir şekilde nitelendirilmiş, evli ve çocuklu insanlar, bekarlara göre daha faziletli sayılmıştır. İyi, doğru bir eylem olarak görülen evlilik tanrıyla yakınlaşma ve dindar olmanın gereklikleri arasında yer almaktadır. Dolayısıyla her Mecûsî’nin evlenip, aile kurması zorunludur. Böylelikle söz konusu dinin müntesiplerine sunduğu iyi düşünce (humata), iyi söz (hukhta) ve iyi eylem (huvarshta) düsturu etüt ve ödev edilerek, aile vasıtasıyla gelecek nesillere aktarılır. Makalede Mecûsîlik’teki evliliğin, ailenin, ahlaki ve dini boyutu ele alınarak izah edilecektir.

Anahtar Kelimeler

• Aile
• Ahlak
• Evlilik
• Mecusi
• Toplum
• Zerdüşt.

The Concept Of Family And Morality İn Mecusilik

Öz

This study examines the institution of family and marriage in the Zoroastrian faith from a religious and moral perspective. From a religious standpoint, the family institution not only ensures social harmony and order, but also transmits the teachings of the religion to future generations and prevents traditions from being lost. For this reason, most religions attach great importance to family and marriage. Indeed, in the teachings of Zoroastrianism, considered one of Iran's first monotheistic religions, family and marriage are frequently emphasized. In this religion, those who marry but do not have children are considered bad according to the holy book Avesta and the god Ahura Mazda, and married people with children are considered more virtuous than singles. Marriage, seen as a good and righteous act, is among the requirements for becoming closer to God and being a good, religious person. Therefore, it is mandatory for every Zoroastrian to marry and start a family. In this way, the principles of good thoughts (humata), good words (hukhta), and good deeds (huvarshta) offered to the followers of this religion are studied and practiced, and passed on to future generations through the family. This article will explain the moral and religious dimensions of marriage and family in Zoroastrianism.

Anahtar Kelimeler

• Family
• Ethics
• Marriage
• Magian
• Society
• Zoroaster.

Kaynakça

1. Abdollahifard, P. (2020). Zerdüşt İnancında Kadının Konumu. Doğu Esintileri(13), 263-286.
2. Akşit, N. & Sanır, F. (1981). A’dan Z’ye Gençler İçin Genel Bilgi Ansiklopedisi, Ağaoğlu Matbaası.
3. Akyar, Nevfel. (2024). Monoteizm, Dualizm ve Politeizm Arasında: Eski İran’da Teolojinin Evrimi. Türkiye Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi, 17, 145-170.
4. Altungök, A. (2014). Erken Ortaçağlarda İran ve Bizans İlişkilerinde Nestûrî Hıristiyanlarının Rolü. Akademik İncelemeler Dergisi, 9(2), 45-67. https://doi.org/10.17550/aid.49676.
5. Altungök, A. (2014). Eski İran’da Din ve Toplum (MS. 226–652), Hikmetevi Yayınları.
6. Altungök, A. (2020). Sâsânîler Dönemi İran Tarihi Kaynakları Üzerine Bir Değerlendirme. Tarih Araştırmaları Dergisi, 39(68), 89-121. https://doi.org/10.35239/tariharastirmalari.732933.
7. Araz, Ö. F. (2002). Zerdüştiliğin doktrinleri (Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İlahiyat Anabilim Dalı, Felsefe ve Din Bilimleri Bilim Dalı). Marmara Üniversitesi Açık Erişim Arşivi. https://openaccess.marmara.edu.tr/items/e780f604-aaf3-49bc 84d9-5d1d1f7444a8.
8. Armutlu, S. (2022). Zerdüştî unsurların Klasik Fars ve Türk şiirine yansımasının tarihsel zemini: Muğ/Muğân örneği. Ş. Yalçınkaya & İ. Yazar (Ed.), Akademide nezaket üslûbu Prof. Dr. İlhan Genç armağanı (s. 449-492). Paradigma Yayınları.

9. Avesta Dili, (1992). Meydan Laousse Büyük Lügat ve Ansiklopedi (c.2, s.323). Sabah Yayınları.
10. Avesta Dili, (1993). Büyük Larousse Sözlük ve Ansiklopedisi (c.2, s.1037). Milliyet Yayınları.
11. Avesta, (1992). Meydan Laousse Büyük Lügat ve Ansiklopedi (c.2, s.323). Sabah Yayınları.
12. Badamchi, H., Ghazanfari, K., & Davari, P. (2015). ازدواج موقت در دین زردشتی و اسلام [Temporary marriage in Zoroastrianism and Islam]. Journal of Women in Culture and Art (JWICA), 7(4), 521–535. doi:10.22059/jwica.2015.58357.
13. Bakır, A. & Altıngök, A. (2011). Klasik ve Çağdaş Kaynaklar Işığında Turan-İran Kavramı ve Tarihsel Coğrafyası. Tarih İncelemeleri Dergisi, 26(2), 361-422.
14. Baumard, N., Hyafil, A., & Boyer, P. (2015). Eksen çağında ne değişti: Bilişsel stiller mi yoksa ödül sistemleri mi? İletişimsel ve bütünleştirici biyoloji, 8(5), E1046657. https://doi.org/10.1080/19420889.2015.1046657.
15. Can, C. (1968). Zerdüştçülük, Zerdüşt ve Hukuk (Avesta). Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 25/1. https://doi.org/10.1501/Hukfak_0000001343.
16. Clark, M. (2019). Soma and Haoma: Ayahuasca analogues from the Late Bronze Age. Journal of Psychedelic Studies, 3(2), 104–116. https://doi.org/10.1556/2054.2019.013.
17. Coşkun, R. (2022). Sâsânîlerin yıkılışına kadar Zerdüştlüğün Türkistan’a etkileri (kültürel boyutta) (Yüksek lisans tezi, Hitit Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Tarih Anabilim Dalı). Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/TezGoster?key=qVqOZFj2DwNmvdf1oGFYiHx5bX TfpI3aKTT0TBzDYyRtj7cOIr7Jtdm3T3_Yfw9a.
18. de Jong, A. (1997). Traditions of the Magi: Zoroastrianism in Greek and Latin literature. Brill. Retrievedfromhttps://archive.org/details/TraditionsOfTheMagiZoroastrianismInGreekAndLatinLiterature.
19. Deniz, Ş. N. (2021). Hinduizm’de Evlilik Ritüeli (Yüksek Lisans tezi, Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü), Erişim: https://acikerisim.sakarya.edu.tr/bitstream/handle/20.500.12619/98685/T09847.
20. Güç, A. (2001). Konfüçyüs ve Konfüçyüsçülük. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 10/2.
21. Hacıköylü, B. (2025). Tarihsel arkeolojide Zerdüşt dini: Antik Batı ve Doğu yazılı kaynakları ile arkeolojik bulgular (doktora tezi). İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Arkeoloji Anabilim Dalı.
22. Haylaz, Ö. (2019). Aristotales’te Doğa ve Aile (Yüksek Lisans tezi, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü). Erişim: https://acikerisim.aku.edu.tr/xmlui/bitstream/handle/11630/9876/10317650.
23. Işık, H. (2004). İslam Bilginlerinin ‘Seneviyye’ Adı Altında Dualist Dinlere ve Mezheplere Yaklaşımları. Dini Araştırmalar, 6/18.
24. Kahraman, A. (2010). Gazâlî’nin İhyâ’sında aile kurumu ve nikâh. İSTEM: İslam Sanat, Tarih, Edebiyat ve Müzik Dergisi, 8(16), 81–102.
25. Kara, C. (2013). İslâm Coğrafyasında Mecûsîler (Emevîlerin Sonuna Kadar). Dergiabant. 1(2).
26. Kızıl, Hayreddin. (2015). Mecûsî Dünya Görüşünde İnsanın Konumu. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (13), 90-112.
27. Korkmaz, E. (2024). Sosyal ve Siyasal Bağlamda Zerdüştîlik İnancı. Politik Ekonomik Kuram, 8(4), 1135-1151. https://doi.org/10.30586/pek.1508729.
28. Latifi, A. (2008). جایگاه زن و احکام ازدواج در دین مزدایی [Zerdüşt Dininin Hükümlerinde Kadın ve Evliliğin Konumu]. پژوهشنامه ادیان (Pazhūhešnāmeh-ye Adyān), 2(3), 101–120. SID. https://sid.ir/paper/190171/fa.
29. Macuch, M. (2007). The Pahlavi model marriage contract in the light of Sasanian family law. In M. Macuch, M. Maggi, & W. Sundermann (Eds.), Iranian languages and texts from Iran and Turan: Ronald E. Emmerick memorial volume (Iranica 13, pp. 183–204). Harrassowitz Verlag.
30. Mecusi, (1992). Meydan Laousse Büyük Lügat ve Ansiklopedi (c.13, s.281). Sabah Yayınları.
31. Mecusilik, (1992). Meydan Laousse Büyük Lügat ve Ansiklopedi (c.13, s.282). Sabah Yayınları.
32. Mecusilik, (1993). Büyük Larousse Sözlük ve Ansiklopedisi (c.15, s.7907). Milliyet Yayınları.
33. Mofidi, Z. (2018). The common elements in marriage and divorce laws of late Zoroastrian/Sasanian family law and early Muslim jurisprudence in Mesopotamia (Master’s thesis, California State University, Long Beach). ProQuest Dissertations Publishing.
34. Omerxalı, X. (2017). Avesta: Zerdüştilerin Kutsal Metinleri. Avesta Yayınları.
35. Orpak, O. (2018). İran kimlik inşasında Zerdüştlük (Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Avrasya Araştırmaları Ana Bilim Dalı). Erişim: https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/TEZ/58292.
36. Polat, M. (2019). Zerdüşt’ün Gatha’sı üzerine bir araştırma (Doktora tezi, Çukurova Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Felsefe ve Din Bilimleri Anabilim Dalı). Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/TezGoster?key=aEzj_IdWAsjiSAfK3qwrBjOte1B2or 5R7CD2czaI879HXJBwoBZri_G9Zi0b8-z3.
37. Rezi, H. (2014). Zerdüşt Hayat Zaman Mekan, (çev. Erkan Çardakçı), Avesta Yayınları.
38. Sular, M. E. (2017). İran Zerdüştîlerinde Evlilik ve Aile Kurumu. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi / The Journal of International Social Research.
39. Sular, M. E. (2018). Günümüzde İran Zerdüştileri (Doktora tezi, Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Felsefe ve Din Bilimleri Anabilim Dalı, Dinler Tarihi). Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/TezGoster?key=vbVkXe1KChYWNElr1MuLZuVdfg icBCVsT6nPrapsX9znNAtSBMJFE-LJZbiGO1OD.
40. Şulul, C. (2016). İbn Sînâ’nın siyaset felsefesi. İslami Araştırmalar, 27(2), 111–121. https://avys.omu.edu.tr/storage/app/public/btatar/115643/ibn%20sina%20siyaset. Taraporewala, I. J. I. (2015). Zerdüş Dini, Zerdüşt’ün Gathaları Üç Unutulmuş Din: Mitraizm, Maniheizm, Mazdakizm, (çev. Nice Damar). Avesta Yayınları.
41. Tekin, A. (2019). Zerdüşt’ten Kur’an’a. Berfin Yayınları.
42. Tığlı, A. (2008) Zerdüşt: Hayatı ve Öğretisi. Milel ve Nihal, 5/2, 203-208. Torkian Damaneh, M., & Maqsudi, M. (2020). بررسی تطبیقی نظام خویشاوندی با محوریت خانواده و ازدواج میان زرتشتیان پیش از اسلام و زرتشتیان امروزین در ایران [İslam öncesi ve bugünün İran’ındaki Zerdüştlerde aile ve evlilik merkezli akrabalık sisteminin karşılaştırmalı incelemesi]. Journal of Women in Culture and Art (JWICA), 11(4), 535–550. https://doi.org/10.22059/jwica.2020.295594.1386.
43. Torkian Demneh, M. and Maghsoudi, M. (2019). A Comparative Study of Kinship System among Zoroastrians in Pre-Islamic and Modern Iran Focusing on Family and Marriage. Journal of Woman in Culture and Arts, 11(4), 535-550. doi: 10.22059/jwica.2020.295594.1386.
44. Turun, V. (2024). İslâmiyet ile Mecusilikteki Din Adamları ve Mabetlerin Din Eğitimindeki Fonksiyonları Açısından Mukayesesi. Yakın Doğu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 10(1), 298-328.
45. Turun, V. (2025). Zerdüştî Kaynaklara Göre, İslâmlaşmanın Önüne Geçmek İçin Mecûsî Din Adamlarının Aldığı Önlemler, Amasya İlahiyat Dergisi – Amasya Theology Journal.
46. Yıldırım, N. (2011). Zerdüşt’ün Kutsal Kitabı Avesta, Şarkiyat Mecmuası.
47. Yoldoshev, I. B. (2024). Society development, family and marriage issues based on "Avesto" sources. Intersections of Faith and Culture: American Journal of Religious and Cultural Studies, 2(4), 120–124. https://www.grnjournal.us/index.php/AJRCS/article/view/4350
48. Zarei Karyani, T., Yousefzadi, M., & Sheikhakbari-Mehr, R. (2025). Haoma: unveiling the mysteries of Iran’s sacred Zoroastrian botanical wonder. Ethnobotany Research and Applications, 31, 1–15. Retrieved from https://ethnobotanyjournal.org/index.php/era/article/view/6824.
49. Zerdüşt, (1992). Meydan Laousse Büyük Lügat ve Ansiklopedi (c.20, s.476). Sabah Yayınları.
50. Zerdüşt, (1993). Büyük Larousse Sözlük ve Ansiklopedisi (c.24, s.12735). Milliyet Yayınları.
51. Zerdüştçülük, (1992). Meydan Laousse Büyük Lügat ve Ansiklopedi (c.20, s.476). Sabah Yayınları.