Yusuf Has Hacib ve onun değerli eseri “Kutadgu Bilig”
Öz
Bu çalışma, analitik-eleştirel bir yaklaşım ve betimleyici-yapısalcı yöntem temelinde, Yusuf Has Hâcib’in ölümsüz eseri Kutadgu Bilig (“Mutluluk Veren Bilgi” veya “Kutlu Olma Bilgisi”) ile müellifinin düşünce dünyasını kapsamlı biçimde incelemeyi amaçlamaktadır. Beşinci hicrî yüzyılın (XI. yüzyıl) seçkin düşünürü, toplum ıslahatçısı ve edebî şahsiyeti olan Yusuf Has Hâcib, Türk-İslam medeniyet tarihinin en önemli entelektüel simalarından biri olarak kabul edilmektedir. Kutadgu Bilig, Orta Asya’daki ilk Müslüman Türk devleti olan Karahanlılar Devleti’nin siyasî, dinî ve kültürel ortamında kaleme alınmış olup, bölgenin düşünce ve edebiyat tarihinde bir dönüm noktası niteliği taşımaktadır. Eser, bir yandan Karahanlı Türkçesiyle yazılmış ilk büyük manzum öğretici eserlerden biri olarak öne çıkarken, diğer yandan Türk-İslam dünyasında siyaset düşüncesi, devlet yönetimi, toplumsal düzen ve ahlâk felsefesine dair sistemli ve kapsamlı ilk eserlerden biri olma özelliğini taşımaktadır.
Bu makalede, müellifin yaşadığı dönemin jeopolitik, toplumsal ve dinî şartları incelenmekte; ayrıca eserin dramatik, tartışmacı ve alegorik yapısı söylem analizi yöntemiyle değerlendirilmektedir. Özellikle eserin adalet, devlet (kut ve saadet), akıl ve akıbet kavramları üzerine kurulu dört temel sembolik karakter aracılığıyla şekillenen düşünsel çerçevesi ayrıntılı biçimde ele alınmaktadır. Bu karakterler arasındaki ilişkiler ve diyaloglar, ideal devlet düzeni ile toplumsal uyumun teorik temellerini ortaya koyan bir model olarak değerlendirilmektedir. Çalışma ayrıca Kutadgu Bilig’in düşünsel altyapısını, başta Ebû Nasr el-Fârâbî’nin “Erdemli Şehir” (el-Medînetü’l-Fâzıla) teorisi olmak üzere İslam siyaset felsefesinin temel yaklaşımlarıyla ilişkilendirmekte; bunun yanında İbn Sînâ’nın ahlâk ve hikmet anlayışının eser üzerindeki etkilerini tartışmaktadır. Bununla birlikte, İslam öncesi Türk devlet geleneğinin ve özellikle Töre kurumunun eserin siyasal ve ahlâkî kurgusundaki yeri de analiz edilmektedir. Sonuç olarak çalışma, Türk devlet geleneği ile İslam felsefesinin Kutadgu Bilig’de nasıl sentezlendiğini ortaya koyarak, bu şaheserin Türk-İslam düşünce tarihindeki yerini yeniden değerlendirmeyi hedeflemektedir.
Anahtar Kelimeler
یوسف خاص حاجب و شاهکار جاودان او «قوتادغو بیلیگ»
Öz
این پژوهش با رویکردی تحلیلی ـ انتقادی و با اتکا به روششناسی توصیفی ـ ساختارگرایانه، به بررسی همهجانبه منظومه جاودان «قوتادغو بیلیگ» (دانش سعادتبخش) و واکاوی جهانبینی پدیدآورنده فرزانه آن، «یوسف خاص حاجب»، متفکر، مصلح اجتماعی و ادیب برجسته سده پنجم هجری/یازدهم میلادی میپردازد. این اثر سترگ که در بستر فرهنگی، مذهبی و حاکمیتی دولت قراخانیان به عنوان نخستین خاقانات مسلمان ترک در آسیای مرکزی سامان یافته است، نقطه عطف شگرفی در تاریخ دموگرافیک و ادبی منطقه محسوب میشود. «قوتادغو بیلیگ» همزمان نخستین اثر حماسی ـ تعلیمی منظوم به زبان ترکی خاقانی و اولین رساله جامع و نظاممند در حوزه اندیشه سیاسی، اخلاق حکومتی، نظم اجتماعی و حکمت عملی (سیاستنامهنویسی) در جهان ترک ـ اسلامی به شمار میرود. در این مقاله، علاوه بر ریشهیابی و واکاوی بستر ژئوپلیتیک، اجتماعی و کلامی عصر مؤلف، چارچوب دراماتیک، استدلالی و تمثیلی (آلگوریک) اثر بر پایه چهار رکن و پدیدار حاکمیتی (عدالت، دولت، عقل و عاقبت) مورد تحلیل دیسکورس (گفتمان) قرار میگیرد. در نهایت، این جستار تلاش میکند تا پیوند ارگانیک و نظاممند درونمایه این شاهکار را با آراء فلسفی پیشگامان فلسفه اسلامی نظیر ابونصر فارابی (بهویژه در نظریه مدینه فاضله) و ابنسینا، و همچنین تداوم عناصر ساختاری سنت جهانداری و اساطیری کهن ترکی (نهاد توره) تبیین نماید و ارزیابی جدیدی از تلاقی این دو مکتب فکری ارائه دهد.
Anahtar Kelimeler
Yusuf Has Hacib and His Masterpiece »Kutadgu Bilig«
Öz
Bu çalışma, analitik-eleştirel bir yaklaşım ve betimleyici-yapısalcı yöntem temelinde, Yusuf Has Hâcib’in ölümsüz eseri Kutadgu Bilig (“Mutluluk Veren Bilgi” veya “Kutlu Olma Bilgisi”) ile müellifinin düşünce dünyasını kapsamlı biçimde incelemeyi amaçlamaktadır. Beşinci hicrî yüzyılın (XI. yüzyıl) seçkin düşünürü, toplum ıslahatçısı ve edebî şahsiyeti olan Yusuf Has Hâcib, Türk-İslam medeniyet tarihinin en önemli entelektüel simalarından biri olarak kabul edilmektedir. Kutadgu Bilig, Orta Asya’daki ilk Müslüman Türk devleti olan Karahanlılar Devleti’nin siyasî, dinî ve kültürel ortamında kaleme alınmış olup, bölgenin düşünce ve edebiyat tarihinde bir dönüm noktası niteliği taşımaktadır. Eser, bir yandan Karahanlı Türkçesiyle yazılmış ilk büyük manzum öğretici eserlerden biri olarak öne çıkarken, diğer yandan Türk-İslam dünyasında siyaset düşüncesi, devlet yönetimi, toplumsal düzen ve ahlâk felsefesine dair sistemli ve kapsamlı ilk eserlerden biri olma özelliğini taşımaktadır.
Bu makalede, müellifin yaşadığı dönemin jeopolitik, toplumsal ve dinî şartları incelenmekte; ayrıca eserin dramatik, tartışmacı ve alegorik yapısı söylem analizi yöntemiyle değerlendirilmektedir. Özellikle eserin adalet, devlet (kut ve saadet), akıl ve akıbet kavramları üzerine kurulu dört temel sembolik karakter aracılığıyla şekillenen düşünsel çerçevesi ayrıntılı biçimde ele alınmaktadır. Bu karakterler arasındaki ilişkiler ve diyaloglar, ideal devlet düzeni ile toplumsal uyumun teorik temellerini ortaya koyan bir model olarak değerlendirilmektedir. Çalışma ayrıca Kutadgu Bilig’in düşünsel altyapısını, başta Ebû Nasr el-Fârâbî’nin “Erdemli Şehir” (el-Medînetü’l-Fâzıla) teorisi olmak üzere İslam siyaset felsefesinin temel yaklaşımlarıyla ilişkilendirmekte; bunun yanında İbn Sînâ’nın ahlâk ve hikmet anlayışının eser üzerindeki etkilerini tartışmaktadır. Bununla birlikte, İslam öncesi Türk devlet geleneğinin ve özellikle Töre kurumunun eserin siyasal ve ahlâkî kurgusundaki yeri de analiz edilmektedir. Sonuç olarak çalışma, Türk devlet geleneği ile İslam felsefesinin Kutadgu Bilig’de nasıl sentezlendiğini ortaya koyarak, bu şaheserin Türk-İslam düşünce tarihindeki yerini yeniden değerlendirmeyi hedeflemektedir.
Anahtar Kelimeler
