Eski Çağlardan Onbeşinci Yüzyılın Sonuna Kadar Ahıska Şehrinin Siyasi Tarihi

Öz

Gürcistan’ın güneybatı kesiminde yer alan Ahıska, Eski çağlardan itibaren birçok topluluğa ev sahipliği yapmıştır. Asya ile Avrupa’yı birbirine bağlayan bir köprü vazifesi görmesi, aynı zamanda Anadolu coğrafyasının devamı niteliğinde bir coğrafyaya sahip olması nedeniyle tarih boyunca birçok devletin istilasına uğramıştır. Hurriler, Hititler, Kimmerler, İskitler gibi topluluklar tarafından iskâna uğrayan Ahıska, Sarmat, Massaget, Hun, Avar, Sabir, Bulgar gibi Türk soylu kavimlerde İskitleri takip ederek aynı medeniyetin taşıyıcıları olmuşlardır. Türklerin bu coğrafya ile münasebetleri Selçuklular zamanında yeniden başlamış olup Timurlular, Karakoyunlular ve Akkoyunlular tarafından yapılan seferler ile bu münasebetler devam etmiştir. Bölgede başarılı seferlerin ardından her ne kadar Ahıska ve Gürcistan itaat altına alınmış olsa da meydana gelen isyan hareketleri nedeniyle zaman zaman seferlere ara vermek zorunda kalınmıştır. Bu ise bölgeye birçok kez sefer yapılmasına neden olmuştur. Gürcistan Krallığı içerisinde yaşanan siyasi belirsizlikler neticesinde yeni krallık ve beylikler ortaya çıkmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Güney Kafkasya
• Gürcistan
• Ahıska
• Kıpçaklar
• Kıpçak Atabekleri Devleti

The Political History of the Akhaltsikhe City from Ancient Times to the End of the Fifteenth Century

Öz

Abstract Akhaltsikhe, located in the southwestern part of Georgia, has been home to many communities since ancient times. It has been invaded by many states throughout history due to the fact that it serves as a bridge connecting Asia and Europe, and at the same time has a geography that is a continuation of the Anatolian geography. They followed the Scythians in the Turkish noble tribes such as Akhaltsikhe, Sarmatian, Massaget, Hun, Avar, Sabir, Bulgar, which were inhabited by communities such as Hurrians, Hittites, Cimmerians, Scythians, and became carriers of the same civilization by following the Scythians. The relations of the Turks with this geography resumed during the Seljuks, and these relations continued with the expeditions made by the Timurids, Karakoyunlu and Akkoyunlu. Although Akhaltsikhe and Georgia were brought under obedience after successful expeditions in the region, they had to decamp from time to time due to the rebel movements that occurred. This led to numerous expeditions being made to the region. As a result of political uncertainties within the Kingdom of Georgia, new kingdoms and principalities emerged.

Anahtar Kelimeler

• South Caucasia
• Georgia
• Akhaltsikhe
• Kipchaks
• Kipchak Atabeg State

Kaynakça

1. Ahincanov, S. M. (2014). Türk Halklarının Katalizor Boyu Kıpçaklar. (K. Yıldırım, Çev.), İstanbul: Selenge Yayınları.
2. Ahmed Bin Mahmud. (2011). Selçuknâme. (E. Merçil, Haz.), İstanbul: Bilge Kültür Sanat.
3. Aka, İ. (2012). “Timur”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, (C. 41, ss. 173-177), İstanbul.
4. Akbaba, E. (2018). Ahıska’dan Anadolu’ya Göçler (1828-1921). İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul, Yüksek Lisans Tezi.
5. Alaaddin Ata Melik Cüveynî. (2013). Tarih-i Cihan Güşa. (M. Öztürk, Çev.), Ankara: TTK.
6. Alican M. (2019). “Emir Timur’un Gürcistan Politikası”. Orta Çağ’da Türk-Gürcü İlişkileri. (İ. Tellioğlu-R. Kavrelişvili, Ed.), Gori, ss. 337-358.
7. Alimbaraşvili, İ. (2019). “Kıpçaklar’ın Gürcistan’a Getirilmesi, Yerleştirilmesi ve Sonraki Kaderi Üzerine”. Orta Çağ’da Türk-Gürcü İlişkileri. (İ. Tellioğlu-R. Kavrelişvili, Ed.), Gori, ss. 231-255.
8. Andreasyan, H. D. (1972). “XIV. ve XV. Yüzyıl Türk Tarihine Ait Kronojiler ve Kolofonlar”. Tarih Enstitüsü Dergisi, (Sayı 3, ss. 83-148), İstanbul Üniversitesi Eğitim Fakültesi.

9. Apak, A. (2013). Ana Hatlarıyla İslâm Tarihi-3 (Emeviler Dönemi). İstanbul: Ensar Neşriyat.
10. Aslan, E. (2020). Gürcüler Tarihi. İstanbul: Gelenek Yayıncılık.
11. Ateş, E. (2022). XII-XIII. Yüzyıllarda Güney Kafkasya’da Kıpçaklar. İstanbul: Çizgi Kitabevi.
12. Ayçiçek, A. (2024). “Sasaniler ve Araplar Döneminde Gürcistan”. Gürcistan, (İ. Tellioğlu-R. Kavrelishvili, Ed.), Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, ss. 129-154.
13. Barthold, W. (1978). “Ahıska”. MEB İslâm Ansiklopedisi, (C.1, s. 240), İstanbul.
14. Bedirhan, Y. (2015). “Büyük Selçuklu Sultanlarının Kafkasyaya Yönelik Siyasi, Ekonomik ve Dini Politikalarının Esasları”. Yeni Türkiye (72), ss. 244-264.
15. Behrâmnejâd, M. (2019). Karakoyunlular Akkoyunlular, İran ve Anadolu’da Türkmen Hanedanları. (S. Gündoğdu-A. İçer, Tercüme ve Notlar), İstanbul: Kronik Kitap.
16. Berdzenişvili, N.-Canaşia, S. (İvane Cavahişvili). (2000). Gürcüstan Tarihi. (Hayri Hayrioğlu, Türkçeye Çev.), İstanbul: Sorun Yayınları.
17. Bi, Mahmut. (1991). Kafkas Tarihi. C. 2, Ankara: Berikan Yayınevi.
18. Bostan, İ. (1988). “Ahıska”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, (C. 1, ss. 526-527), İstanbul.
19. Buntürk, S. (2015). “Ahıska’nın Kısa Tarihi”, Yeni Türkiye (78), ss. 397-405.
20. Buntürk, S. (2005). 20. Yüzyılda Ahıska Türkleri. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara, Doktora Tezi.
21. Çoğ, M. (2025). “7-9. Yüzyıllarda Arap-Gürcü Münasebetleri”. Gürcistan (Geç Antik Çağ’dan 20. Yüzyıla). (G. Şanlı-A. Ayçiçek, Ed.), İstanbul: Selenge Yayınları, ss. 41-59.
22. Dadayev, A. (2013). Osmanlı Devleti-Çarlık Rusya Sınırında ve Sovyetlerin Sürgün Politikasında Ahıskalı Türkler. Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul, Yüksek Lisans Tezi.
23. Dedeoğlu, A. (2018). Ahıska Bölgesinde Kıpçakların Tarihi (XI-XVI. Yüzyıllar Arası). Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya, Doktora Tezi.
24. Demiray, E. (2012). “Anavatanlarından Sekiz Ülkeye Dağıtılmış Bir Halk: Ahıska Türkleri”. Türkish Studies, Volume 7/3, Summer, ss. 877-885.
25. Dinç, F. T. (2015). Ahıska Türkleri (1800-1921). Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Elazığ, Doktora Tezi.
26. Ebu Bekr-i Tihranî. (2001). Kitab-ı Diyarbekriye. (M. Öztürk, Çev.), Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
27. El-Belâzurî. (2002). Fütûhu’l-Büldân (Ülkenin Fetihleri). (M. Fayda, Çev.), Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
28. Erdem-İ.-Uyar, M. (2015). “Akkoyunlular: Akkoyunluların Tarih Sahnesine Çıkışı”. Yeni Türkiye (72), ss. 489-500.
29. Ergin, M. (2013). Dede Korkut Kitabı. İstanbul: Boğaziçi Yayınları.
30. Esedov, M. (2017). “Tarihi Türk Yurdu Samtshe-Cavahet Türkiye-Gürcistan Politik İlişkilerine Etkisi”. Yeni Türkiye (98), ss. 188-200.
31. Galtsyan, A. G. (2017). Ermeni Kaynaklarına Göre Moğollar. (İ. Kemaloğlu, Çev.), İstanbul: Yeditepe Yayınevi.
32. Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnâmesi (Ankara, Azerbaycan, Bursa, Bolu, Erzurum, Girit, Kafkaslar, Tebriz, Trabzon). (2024). 2. Kitap 2. Cilt, (S. A. Kahraman, Haz.), İstanbul: Yeditepe Yayınevi.
33. Gürbüz, M. (2022). Tanrı Verdi Celâleddin Harezmşah. İstanbul: Erdem Yayınları.
34. Gürcistan Tarihi (Eski Çağlardan 1212 Yılına Kadar). (2003). (M. F. Brosset, Gürcüceden Çev.) (H. D. Andreasyan, Çev.) (E. Merçil, Notlar ve Yayına Haz.), Ankara: TTK.
35. Hacılı, A. (2009). Axısqa Türklәri. İstanbul: Vәtәn Bilgisi.
36. İberieli, S. (2014). Gürcü Halkının Tarihi. İstanbul: Cinius Yayınları.
37. İbnü’l-Esîr. (2016). El-Kâmil fi’t-Tarih (İslam Tarihi). C. 8-10, (A. Ağırakça-B. Eryarsoy-Z. Tüccar-A. Özaydın-Y. Apaydın-A. Köşe, Ter.), İstanbul: Hikmet Neşriyat.
38. İpek, A. (2015). “Gürcistan’da İslâm Kültür ve Medeniyetinin Yayılışı”. Yni Türkiye (78), ss. 7-23.
39. Kadı Ahmed Gaffârî. (2023). Târîh-i Cihân-ârâ (Osmanlılar, Karakoyunlular, Akkoyunlular, Safevîler). (B. Gündüz, Tercüme ve Notlar), (Ed. Ş. Deniz), İstanbul: Bilge Kültür Sanat.
40. Kalkan, M. (1998). “Ahıska Türklerinin Menşei ve Tarihî Gelişim Seyirleri”. Bilig-7, ss. 160-170.
41. Kılıç, S. “Gürcülerin Dinî Tarihçesi”. Dini Araştırmalar, (C. 8, S. 22), ss. 63-74.
42. Kırzıoğlu, M. F. (1952). Dede Korkut Oğuznameleri. İstanbul: Burhanettin Erenler Matbaası.
43. Kırzıoğlu, M. F. (1953). Kars Tarihi. C. 1, İstanbul: Işıl Matbaası.
44. Kırzıoğlu, M. F. (1992). Yukarı-Kür ve Çoruk Boylarında Kıpçaklar İlk Kıpçaklar (M.Ö. VIII-M.S. VI. yy) ve Son Kıpçaklar (1118, 1195) ile Ortodoks-Kıpçak Atabekler Hükümeti (1267-1578) (Ahıksa/Çıldır Eyâleti Tarihi’nden). Ankara: TTK.
45. Köymen, M. A. (2011). Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi-Alp Arslan ve Zamanı. III. Cilt, Ankara: TTK.
46. Kurat, A. N. (2023). IV-XVIII. Yüzyıllarda Karadeniz Kuzeyindeki Türk Kavimleri ve Devletleri. Ankara: TTK.
47. Makharadze, M. (2019). “Akkoyunluların Gürcistan İle İlk Temasları”. Orta Çağ’da Türk-Gürcü İlişkileri. (İ. Tellioğlu-R. Kavrelişvili, Ed.), Gori, ss. 360-376.
48. Makharadze, M. (2024). “XIII-XV. Yüzyıllarda Gürcistan (Çöküş Süreci)”. Gürcistan, (İ. Tellioğlu-R. Kavrelishvili, Ed.), Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, ss. 173-207.
49. Mirdas, A. (2016). Cavaheti Bölgesi ve Ahıska Türkleri. Harp Akademileri Stratejik Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul, Yüksek Lisans Tezi.
50. Mîrhând. (2025). Ravzatu’s-Safâ’ya Göre Moğollar (1155-1259). (M. Köksal, Çev.), İstanbul: Albaraka Yayınları. Mosiashvili, V. (2024). XI-XII. Yüzyıllarda Gürcistan”. Gürcistan, (İ. Tellioğlu-R. Kavrelishvili, Ed.), Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, ss. 155-171.
51. Muhammed bin Hâvendşâh bin Mhmûd Mîrhând. (2022). Hârezmşâhlar, Ravzatu’s-Safâ (Hârezmşâhiyân). (R. Göksu, Tercüme ve Notlar), İstanbul: Kronik Kitap.
52. Nizamüddin Şâmî. (1987). Zafernâme. (N. Lugal, Çev.), Ankara: TTK.
53. Özbay, R. D. (2017). Gürcistan (Sosyo-Ekonomik Yapısı Dünya ve Türkiye İlişkileri). İstanbul: Yurtdışı Hedef Pazar Araştırmaları.
54. Özey, R. (2021). Kafkasya ve Kafkas Ülkeleri Coğrafyası. Ankara: Pegem Akademi.
55. Özgüdenli, O. G. (2018). Selçuklular-Büyük Selçuklu Devleti Tarihi (1040-1157). C. 1, Ankara: İSAM Yayınları.
56. Parzinyer, H. (2023). İskitler (Kökenleri, Kültürleri ve Mirasları). İstanbul: Runik Kitap.
57. Paydaş, K., “Timur’un Gürcistan Seferleri”. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt: 16, Sayı: 1, ss. 419-437.
58. Paydaş, K. (2006). “Ak-Koyunlu ve Kara-Koyunlu Türkmenlerinin Gürcistan’a Yaptıkları Seferler”. Tarih İncelemeleri Dergisi, (Cilt XXI, Sayı 2, Aralık), ss. 177-196.
59. Piriyeva, S. (2005). Ahıska Türkleri Azerbaycanda (Tarihi-Sosyal-Medeni Hayat). Bakü.
60. Reşîdü’d-din Fazlullah-ı Hemedânî. (2022). Câmi’ü’t-Tevârih’te Harezm Sultanları. (F. Mazlûmî, Çev.), İstanbul: Selenge Yayınları.
61. Sevim, A.-Merçil E. (1995. Selçuklu Devletleri Tarihi, Siyaset-Teşkilât ve Kültür. Ankara: TTK.
62. Soybek, D. (2017). Moğol Kaynağı Olarak Kartlis Tskhovreba. Artvin Çoruh Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Artvin, Yüksek Lisans Tezi.
63. Soybek, D. (2024). “Kartlis Tskhovreba’ya Göre Harizmşah-Gürcü İlişkileri”. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, Sayı 19, ss. 144-163.
64. Subaşı, Ö. (2015). Gürcü-Moğol İlişkileri, Güney Kafkasya (1220-1346). İstanbul: Kitabevi.
65. Subaşı, Ö. (2022). Gürcistan Krallığı (XI-XIX. Yüzyıllar). İstanbul: Selenge Yayınları.
66. Sümer, F. (1989). “Akkoyunlular”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, (C. 2, ss. 270-274), İstanbul.
67. Sümer, F. (2001). “Karakoyunlular”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, (C. 24, ss. 434-438), İstanbul.
68. Şadrüddîn Ebu’l-Hasan ‘Aliİbn Nâşır İbn ‘Ali El-Hüseynî. (1999). Ahbârû’d-Devleti’sSelçukiyye. (N. Lugal, Çev.), Ankara: TTK.
69. Şehabeddin Abdünnesevi. (1934). Celâlüttin Harezemşah. (N. Asım, Çev.), İstanbul: Devlet Matbaası.
70. Şengelia, K. (2025). Gürcistan-İmparatorluklar Arasında Bir Tarih. (H. Çimke, Çev.), İstanbul: Vakıfbank Kültür Yayınları.
71. Şenol, E. (2021). “Cavakheti”. Gürcü Ansiklopedik Sözlüğü, (F. Çelebi, Ed.), Ankara, ss. 583-584.
72. Şenol, E. (2021). “Klarceti”. Gürcü Ansiklopedik Sözlüğü, (F. Çelebi, Ed.), Ankara, ss. 261-264.
73. Şenol, E. (2021). “Samtskhe-Samtskhe Saatabago”. Gürcü Ansiklopedik Sözlüğü, (F. Çelebi, Ed.), Ankara, ss. 409-411.
74. Şenol, E. (2021). “Tao”. Gürcü Ansiklopedik Sözlüğü, (F. Çelebi, Ed.), Ankara, ss. 444-450.
75. Şerefhan Bitlisi. (2018). Şerefname (Osmanlı-İran Tarihi). C. 2, (O. Aslanoğlu, Çev.), İstanbul: Nubihar.
76. Şiblî Numanî. (1975). Bütün Yönleriyle Hz. Ömer ve Devlet İdaresi. (T. Y. Alp, Çev.), C. 1, İstanbul: Hikmet Dâva-Çağ Yayınları.
77. Taneri, A. (2019). Harezmşahlar. İstanbul: Bilge Kültür Sanat.
78. Tavadze, G. (2024). “Gürcistan’ın Fiziki Coğrafyası”. Gürcistan, (İ. Tellioğlu-R. Kavrelishvili, Ed.), Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, ss. 3-19.
79. Tellioğlu, İ. (2009). XI-XIII. Yüzyıllarda Türk-Gürcü İlişkileri. İstanbul: Bilge Kültür Sanat.
80. Tellioğlu, İ. (2019). “Kıpçak-Gürcü İlişkileri”. Orta Çağ’da Türk-Gürcü İlişkileri. (İ. Tellioğlu-R. Kavrelişvili, Ed.), Gori, ss. 148-156.
81. Togan, A. Z. V. (2019). Umumi Türk Tarihine Giriş (En Eski Devirlerden 16. Asra Kadar). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
82. Toksoy, A. (2019). “Akkoyunlu-Gürcü İlişkileri”. Orta Çağ’da Türk-Gürcü İlişkileri. (İ. Tellioğlu-R. Kavrelişvili, Ed.), Gori, ss. 510-521.
83. Tsurtsumia, Z. (2015). “Gürcistan’da İslam: Tarihi ve Bugünü”. Yeni Türkiye (78), ss. 24-33.
84. Turan, O. (2008). Selçuklular Tarihi ve Türk-İslâm Medeniyeti. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
85. Yezdî, Ş. A. (2019). Emîr Timur (Zafernâme). (A. Batur, Çeviri ve Notlar), İstanbul: Selenge Yayınları.
86. Zehtabi (Kirişçi), M. T. (2010). Eski İran Türklerinin Tarihi. (F. Rahimi, Çev.), İstanbul: IQ Kültür Sanat Yayıncılık.
87. Zeyrek, Y. (2001). Ahıska Bölgesi ve Ahıska Türkleri. Ankara.
88. Zeyrek, Y. (2015). “Ahıska ve Ahıska Türkleri”. Yeni Türkiye (78), ss. 244-259.