Birinci Dünya Savaşında İran‟da Kaşkay Türkleri'nin Mücadelesi

Öz

Birinci dünya savaşı, İran’da Ahmed Şah Kacar’ın hükümetiyle İran meşrutiyet hükümetinin en zayıf dönemlerine rastlar. İran hükümetinin tarafsızlığını ilan etmesine rağmen düşman orduları, İran’a kuzeyinden ve güneyinden girerler. Birinci Dünya savaşının başlamasının ardından İran Britanya tarafından işgal edilir ve işgal ordusu tarafından İran halkının yiyeceği satın alınır.Arkasından 1917-1919 yılların arasında büyük bir kıtlık başlar ve neticesinde İran halkının büyük bir çoğunluğu ölümle karşı karşıya kalır. Bu ortamda Rus ordusu Tahran kapılarına kadar ilerler, ama Kacar hanedanlığını yıkmaktan da imtina eder. Güneyde yerli halk, özellikle de İran’ın güney eyaletlerinden Fars (Şiraz) eyaletinde yaşayan Kaşkay Türkleri, birkaç kez tekrarlanan İngiliz saldırıları karşısında var olma mücadelesinedevam eder. Bu dönemde Fars (Şiraz) eyaletinde Sovletu’d-Dovle Kaşkayî’nin, Naser Divan Kazerunî’nin ve Seyyid Abdülhüseyin Larî’nin savunmaları ve benzeri hareketler, İran’da birinci dünya savaşının en önemli olayları olarak görülür.

Bu çalışmada, İranlı tarihçi Naser İrecî tarafından kaleme alınan “İl-e Qaşqayi der Ceng-e Cehani-ye Evvel/ Birinci Dünya Savaşında Kaşkay İli” başlıklı eserinden yararlanarak İran’ın güneyinde Fars (Şiraz) eyaleti ve çevresinde yaşayan Kaşkay Türklerinin Birinci Dünya Savaşı sırasında verdikleri mücadeleler, karşılaştıkları zorluk ve sıkıntılar dile getirilecektir. Bu bağlamda İran’ın güney cephesinde Kaşkay Türklerinin yaşadığı coğrafya ve çevresinde meydana gelen milli ayaklanmalar, İngiliz egemenliği, güneydeki polis ve jandarma teşkilatlarının tutum ve davranışları, Kazerun savunması, Rahdari antlaşması, Akçeşme savaşı, Şiraz’ın muhasara edilmesi, Abade ayaklanması ve benzeri olaylar hakkında bazı bilgiler sunulacaktır.

Çalışmadan amaç, Birinci Dünya Savaşının yapıldığı bilindik bölge ve cephelere göre adından söz edilmeyen veya çok az anılan Güney İran’da yaşayan Kaşkay Türklerinin içinde bulunduğu coğrafyada meydana gelen Birinci Dünya Savaşı sırasındaki olayları İranlı bir tarihçinin gözüyle genelde tüm tarihçilere ve özelde ise Türk tarih araştırmacılarına duyurmak ve hatırlatmaktır.

Anahtar Kelimeler

• Birinci Dünya SavaĢı,Ġran,ġiraz

Kaynakça

1. İrecî, Naserİl-e Qaşqayi der Ceng-e Cehani-ye Evvel, Tahran 1380/2001, İkinci baskı Kurtuluş, Rıza, “Zendler”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 44, İstanbul 2013, s. 256-258 Moin, Mohammed , Ferhang-e Farsi, c. 5, Tehran 1371/1992, 8. Baskı, s. 674-675 Rahîmî, Esedollah Merdânî, Qaşqayi Sözlügü, Ferheng-e Logat ve Estelahat-e Torki Qaşqayi be Farsi, Entişarat-e Ensari, İran-Qom 1386/2007, s.15 Sümer, Faruk, “Abbas I”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 1, İstanbul 1988, s. 17-19 ___________, “Kaşkay”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 25, Ankara 2002, s. 20-22 Temizel, Ali, “Esedullah Merdânî Rahîmî ve İran’da Kaşkay Türkçesinin Öğretimine Dair Çalışmaları”, Erciyes Üniversitesi Edebiyat Fakültesi, 1. Uluslararası Asya Dilleri ve Edebiyatları Sempozyumu, 5-6 Mayıs 2011, Bildiriler Kitabı, Yayına Hazırlayanlar: Ali Küçükler- Erdem Erinç, Kayseri 2011, s. 539-54