DEKADAN VE DEKADANLIK: OSMANLI BASIN-YAYININDA ÖTEKİ ÜZERİNE DİLİN SÖYLEM İNŞASI

Öz

Osmanlı düşünce yapısında pek çok kavram üzerinden ben/öteki ayrışması görüldü. Kendinden olmayanı öteki; dolayısıyla kendi dünyasına tehlike ve düşman olarak algılayarak ayrımcı, dışlayıcı ve hoşgörüsüz atmosfer, Türk edebiyatında da motive veya provoke edici taraflarıyla yaşandı. Batıcılık söylemi üzerinden ifade bulan modernleşmeye devletin organları, kültür değerleri, bilim, edebiyat ve toplumsal alanlarında ne ölçüde uyumlanacağı tartışması Osmanlı aydınının gazeteler ve mecmualar üzerinden fikir çatışmasına sürüklendiği bir ortam yarattı. Bu ortam içinde Fransız sembolistlerine özenerek dili yozlaştırdıkları savunusuyla Servet-i Fünûnculara dekadan sıfatı üzerinden edebiyat eleştirisi sınırlarını aşan nefret söylemleri başladı. Yaklaşık dört yıl (1896-1900) süren bu ortamda Servet-i Fünûncular, dekadan olarak tanımlandılar. Fransız edebiyatından etkilenerek soyut kavramlar kullananlar için dil üzerinden başlatılıp dinlerine kadar uzanan bir şiddet diline dönüşen dekadan söylemi, kavram üzerinden sistematik bir ötekileştirme aracına dönüştü. Garbiyatçı kültüralist söylemlerin edebi tartışma çerçevesini aştığı bu ortamda sembolik linç söylemleri gazete ve mecmua sütunlarına taşındı. Edebiyat polemiği kapsamını aşan atışmalarda dekadanı bir ötekileştirme tanımı olarak ilk kullanan yazarlar, dilde yenilik karşıtlığının ölçüsünü nefret söylemi boyutuna getirdiler. İncelemede ‘öteki üzerine dilin söylem inşası’ olarak dekadan ve dekadanlık kavramlarının kullanım örnekleri üzerinde durulmaktadır. Zaman dilimimiz 19. yüzyılın ikinci yarısı, veri tabanımız gazete/mecmua yazılarından konuya dair seçkidir.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı
• Söylem
• Servet-i Fünûn
• Garbiyatçılık
• Öteki
• Dekadan

Decadent And Decadance: The Construction of Language Discourse on the Other in the Ottoman Press

Öz

In the Ottoman mindset, the self/other distinction was seen through many concepts. The discriminatory, exclusionary and intolerant atmosphere, which perceived those who were not one as the other; therefore as a danger and enemy to one's own world, was also experienced in Turkish literature with its motivating or provoking aspects. The discussion on the extent to which the state's organs, cultural values, science, literature and social areas would adapt to modernization, which was expressed through the discourse of Westernism, created an environment in which the Ottoman intellectuals were dragged into a conflict of ideas through newspapers and magazines. In this environment, hate speeches that went beyond the boundaries of literary criticism began, with the defense that they were corrupting the language by imitating the French Symbolists. In this environment, which lasted approximately four years (1896-1900), the Servet-i Fünûn members were defined as decadent. For those who were influenced by French literature and used abstract concepts, the decadent discourse, which started with language and turned into a language of violence that extended to their religion, turned into a systematic tool of othering through the concept. In this environment where Western culturalist discourses exceeded the framework of literary discussion, symbolic lynching discourses were carried to newspaper and magazine columns. In the conflicts that went beyond the scope of literary polemics, the writers who first used decadent as a definition of othering, brought the measure of anti-innovation in language to the level of hate speech. The study focuses on examples of the use of the concepts of decadent and decadence as “the construction of language's discourse on the other.” Our time frame is the second half of the 19th century, and our database consists of a selection of newspaper/magazine articles on the subject.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman
• Discourse
• Servet-i Fünûn
• Occidentalism
• Other
• Decadent

Kaynakça

1. 1- Süreli Yayınlar
2. AHMET MİDHAT, “Dekadanlar”, Sabah, Sayı 2628, 22 Mart 1897, s. 2-3.
3. AHMET MİDHAT, “Dekadanlar Makale-i Mahsusasına Cevap!” Tercüman-ı Hakikat, Sayı 5743, 26 Nisan 1897, s. 540.
4. AHMET MİDHAT, “Teslim-i Hakikât”, Tarik, Sayı 4639, 3 Aralık 1898, s. 3-4.
5. AHMET RASİM, “Şehir Mektupları”, Servet, Sayı 224, 23 Ocak 1899, s. 3
6. AHMET RASİM, “Şehir Mektupları”, Servet, Sayı 262, 4 Mart 1899, s. 3.
7. AHMET RASİM, “Şehir Mektupları”, Servet, Sayı 284, 26 Mart 1899, s. 4.
8. CENAP ŞEHABETTİN, “Dekadizm Nedir?”, Servet-i Fünûn, Sayı 344, 14 Ekim 1897, s. 82-85.

9. FİKAHİ, “Dekadan Lafzının İstikakı”, Sabah, Sayı 3297, 26 Ocak 1899, s. 3.
10. HÜSEYİN RAHMİ [Gürpınar], “Edebiyatta Milliyet”, İleri, Sayı 712, 1 Ocak 1920, s. 8.
11. İMZASIZ, “Ok Meydanı’ndan”, Servet Gazetesi, Sayı 267, 9 Mart 1899, s. 3.
12. MEHMET CELAL, “Tedkikat-ı Edebiyye-1, İrtika, Sayı 39, 22 Aralık 1899, s. 55.
13. MEHMET CELAL, “Tedkikat-ı Edebiyye”, İrtika, Sayı 44, 26 Ocak 1900, s. 176.
14. MEHMET CELAL, “Tedkikat-ı Edebiyye-8”, İrtika, Sayı 46, 9 Şubat 1900, s. 184-186.
15. MUSTAFA SABRİ EFENDİ, “Cüretli Bir Dekadan”, Malumat, 15 Aralık 1898.
16. MÜSTEAR, Tercüman-ı Hakikat, 1 Şubat 1899, s. 6382.
17. TEVFİK FİKRET, “Hafta-ı Edebi”, Tarik, 5 Aralık 1898.
18. 2- Kitaplar, Makaleler ve Bildiriler
19. AHMET RASİM, Şehir Mektupları, Yayına Hazırlayan: Nuri Akbayar, Oğlak Yayınları, İstanbul 2018.
20. AUSTIN, John Langshaw, Söylemek ve Yapmak, Çev. R. L. Aysever, Metis Yayınları, İstanbul 2009.
21. AKAY, Hasan, “Haluk’un Amentüsü’ndeki İnsanlık İdealine Dair”, İlmi Araştırmalar, S. 9, 2014, s. 23-32.
22. BERKES, Niyazi, Türkiye’de Çağdaşlaşma, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2018.
23. BORA, Tanıl, Türkiye’nin Linç Rejimi, Birikim Yayınları, İstanbul 2014.
24. BURUMA, Ian ve MARGALİT, Avishai, Garbiyatçılık, Çev. G. Turan, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2022.
25. BUTLER, Judith, Excitable Speech: A Politics of the Performative, Routledge Published, London and New York 1997.
26. DEMİR, Şenol, “Tartışma ve Polemik Kavramlarına Dair”, 21. Yüzyılda Eğitim ve Toplum, 3/9, 2014, s. 183-192.
27. DERİNGİL, Selim, 19. Yüzyıl Osmanlı Devleti’nde İhtida ve İrtidad, İletişim Yayınları, İstanbul 2021.
28. EAGLETON, Terry, İdeoloji, Çev. Muttalip Özcan, Ayrıntı Yayınları, İstanbul 1996.
29. GÖKÇEK, Fazıl, “Sağım Solum Dekadan: Dekadanlar Tartışmasının Mizah Boyutu”, Türk Edebiyatında Mizah Sempozyumu, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 2019, s. 355-367.
30. GÖKÇEK, Fazıl, Bir Tartışmanın Hikâyesi, Dekadanlar, Dergâh Yayınevi, İstanbul 2021.
31. HÜSEYİN CAHİT, Kavgalarım, Tanin Matbaası, İstanbul 1910.
32. GÜRPINAR, Hüseyin Rahmi, Metres, Çevrimyazı ve Notlarla Hazırlayan: Tülay Gençtürk Demircioğlu, Dergâh Yayınevi, İstanbul 2017.
33. GÜRPINAR, Hüseyin Rahmi, Metres, Hilmi Kitabevi, İstanbul 2018.
34. JACOBS, James B. ve Potter, Kimberly, Hate Crimes: Criminal Law and Identity Politics, Oxford University Press, New York 1998.
35. KARATEKE, Hakan T., ÇIPA, H. Erdem ve ANETSHOFER, Helga (Der.), Osmanlı Toplumunda Ötekileştirme, Düşmanlık ve Nefret (16.-18. Yüzyıllar), İletişim Yayınları, İstanbul 2022.
36. KUMSAR, İsmail Alper, “Servet-i Fünûn’a Muhalif Bir Süreli Yayın: İrtika”, Türklük Bilimi Araştırmaları, S. 38, 2015, s. 179-200.
37. NEMUTLU, Özlem, “Romanla Edebiyat Eleştirisi Yapmak: İffet, Metres ve Cehennemlik Romanları”, Erciyes Akademi, C. 36 (Özel Sayı), 2022, s. 1511-1528.
38. ÖZKAZANÇ, Alev ve AGTAŞ, Özkan, “Judith Butler'ın Nefret Söylemi Eleştirisi: Dildeki Performatif ve Yaralayıcı Dil”, Fe Dergi, 10/ 1, 2018, s. 1-12.
39. REYHAN, Cenk ve HALAÇOĞLU, Emine Burcu, “Osmanlı Basın-Yayınında Medeniyetçilik: II. Abdülhamit Dönemi Garbiyatçı Söylemde Ben-Öteki İlişkisi ve Kimlik İnşası”, Tarihyazımı, 3/2, 2021, s. 162-191.
40. RICOEUR, Paul, Başkası Olarak Kendisi, Çev. Hakkı Hünler, Doğu Batı Yayınları İstanbul 2010.
41. TEVFİK FİKRET, Dil ve Edebiyat Yazıları, Haz. Prof. Dr. İsmail Parlatır, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 2000.
42. TEVFİK FİKRET, Bütün Eserleri: Eleştirel Basım, Haz. Nazım Hikmet Polat, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2021.
43. TÜRK, Hatem, “Bir Servet-i Fünûn Masalı: Yeni Zelanda Fikri ve Anadolu’ya Avdet”, Turkish Studies, 9/3, 2014, s. 1499-1510.
44. ZİYA GÖKALP, Makalelerim IX, Yeni Gün-Yeni Türkiye-Cumhuriyet Gazetelerindeki Yazılar, Hazırlayan: Şevket Beysanoğlu, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 1980.
45. 3- Sözlükler/Ansiklopediler
46. AKARSU, Bedia, Felsefe Terimleri Sözlüğü, İnkılâp Kitabevi, İstanbul 1998.
47. PÜSKÜLLÜOĞLU, Ali, Türkçe Sözlük, Arkadaş Yayınevi, Ankara 2017.
48. OKAY, M. Orhan, “Edebiyât-ı Cedîde”, TDV İslam Ansiklopedisi, C. 10, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul 1994, s. 398-399.
49. 4- Tezler
50. AYDOĞAN, Bedri, Servet-i Fünûn Döneminde Edebiyat Üzerinde Oluşan Polemikler, Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Adana 1996.
51. ERTÜRK, Fatima, Metalepsis Tipolojileri ve Türk Edebiyatında Metalepsisin Seyri, Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İzmir 2021.
52. SEZEN, Engin, İrtika Dergisinin İlk Yüz Sayısının İncelenmesi, Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Sakarya 1998.
53. 5- İnternet Kaynakları
54. https://www.egetelgraf.com/turk-edebiyatinin-karanlik-33-yili-10 (Erişim tarihi: 03.07.2024).
55. https://www.egetelgraf.com/turk-edebiyatinin-karanlik-33-yili-11 (Erişim tarihi: 03.07.2024).
56. https://www.egetelgraf.com/turk-edebiyatinin-karanlik-33-yili-12 (Erişim tarihi: 03.07.2024).
57. https://www.egetelgraf.com/turk-edebiyatinin-karanlik-33-yili-13 (Erişim tarihi: 03.07.2024).