ÖNLEMEK Mİ, KABULLENMEK Mİ? KONYA ŞER'İYE SİCİLLERİNDE ÇOCUK KAZALARI, RİSK KABULÜ VE SORUMLULUK (1563-1738)

Öz

Bu çalışma, Konya’da çocuk kazalarının toplumsal ve kurumsal düzeyde nasıl algılandığını ve ele alındığını soruşturmaktadır. Araştırmanın temel argümanı şudur: Osmanlı hukuk düzeni, çocuk ölümlerini modern devletin önleyici güvenlik mantığıyla değil; kaza sonrası adli doğrulama ve teolojik anlamlandırma mekanizmalarıyla yönetmiştir. Bu yaklaşımı risk kabulü olarak kavramsallaştırıyoruz: tehlikenin bertaraf edilmesi gereken bir nesne olarak değil, ilahi takdirin tezahürü olarak kurulduğu ve sorumluluğun suç yerine günah çerçevesinde tanımlandığı bir anlam sistemi. Bu argümanı sınamak amacıyla 1563-1738 yılları arasına ait Konya Kadı Sicilleri'nden derlenen elli üç keşif belgesi mikro-tarih yöntemiyle analiz edilmiştir. Belgeler; su kaynaklı ölümler, ev içi üretim kazaları, yüksekten düşmeler, hayvan saldırıları ve şiddet vakaları olmak üzere beş kategoride incelenmiştir. Bulgular üç temel örüntüyü ortaya koymaktadır. Birincisi, çocuk ölümlerinin büyük çoğunluğu bi-kazâillahi te'âlâ ifadesiyle kayıt altına alınmış; aileler sistematik biçimde kimseden davacı olmadan mahkemeden ayrılmıştır. İkincisi, devlet her vakada keşif heyeti göndererek ölümün suç ya da kasıt içerip içermediğini belirlemeye odaklanmış; dolayısıyla mahkeme koruyucu bir güvenlik kurumu değil, adli bir doğrulama mekanizması işlevi görmüştür. Üçüncüsü, mekânsal risk dağılımı cinsiyete göre belirgin biçimde farklılaşmakta; erkek çocuklar kamusal alanlarda, kız çocukları ise ev içi mekânlarda kaza geçirmekte ve sicil dili bu ayrımı öznellik düzeyinde yeniden üretmektedir. Çalışma, İstanbul merkezli literatürün Anadolu taşrasına doğrudan taşınamayacağını göstermekte; aynı zamanda güvenlik kavramının tarihsel ve kültürel bir inşa olduğunu ampirik düzeyde ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Çocuk Tarihi
• Şer'iye Sicilleri
• Keşif Kayıtları
• Risk Kabulü
• Konya
• Mikro-Tarih

To Prevent or to Accept? Chıld Accıdents, Acceptance of Rısk, and Lıabılıty in The Konya Şer'iye Sicilleri (1563-1738)

Öz

This study investigates how childhood accidents in Ottoman Konya were perceived and handled at both social and institutional levels. The central argument of the research is that the Ottoman legal order managed child deaths not through the preventive security logic of the modern state, but through post-accident mechanisms of forensic verification and theological meaning-making. We conceptualize this approach as the "acceptance of risk": a system of meaning in which danger was established not as an object to be eradicated but as a manifestation of divine providence, and where responsibility was defined within the framework of sin rather than crime. To test this argument, fifty-three forensic assessment records (keşif belgeleri) compiled from the Kadı Registers of Konya dating between 1563 and 1738 were analyzed using the micro-history method. The documents were examined in five categories: water-related deaths, domestic production accidents, falls from heights, animal attacks, and incidents of violence. The findings reveal three fundamental patterns. First, the vast majority of child deaths were recorded with the phrase bi-kazâillahi te'âlâ (by the decree of God Almighty), and families systematically left the court without bringing charges against anyone. Second, the state focused on determining whether the death involved crime or intent by dispatching a forensic committee in every case; thus, the court functioned not as a protective security institution but as a mechanism of forensic verification. Third, the spatial distribution of risk varies significantly by gender; while boys suffered accidents in public spaces, girls did so in domestic spaces, and the language of the registers reproduces this distinction at the level of subjectivity. The study demonstrates that the Istanbul-centered literature cannot be directly transposed to the Anatolian periphery, while empirically showing that the concept of security is a historical and cultural construct.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman History of Childhood
• Şer'iye Sicilleri
• Forensic Assessment Records
• Acceptance of Risk
• Konya
• Micro-History

Kaynakça

1. Şer‘iye Sicilleri
2. ACARTÜRK, Ferrayi, 1672-1673 Tarihlerinde Konya’nın Sosyal ve Ekonomik Durumu (19 Nolu Konya Şer‘iye Siciline Göre), Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Konya 2006.
3. AKBAŞ, Emrah-SAK, İzzet, Konya Kadı Sicili (1087-1088/1676-1677) Defter 13, Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, Konya 2023.
4. AKBAŞ, Fatma Betül, 1670-1671 Tarihleri Arasında Konya’nın Sosyal ve Ekonomik Durumu (15 Numaralı Şer‘iye Siciline Göre), Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Konya 2018.
5. BÜBERCİ, Ömer-ÜREKLİ, Bayram-ŞAFAKÇI, Hamit, Konya Kadı Sicili (1092-1093/1681-1682) Defter 26, Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, Konya 2022.
6. ÇOBAN, Leyla-SAK, İzzet, 1 Numaralı Konya Kadı Sicili (970-1019/1563-1610)(Transkripsiyon ve Dizin), Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, Konya 2018.
7. DOĞAN, Nurullah, 1629-1631 Tarihleri Arasında Konya’nın Sosyal ve Ekonomik Durumu (22 Numaralı Konya Şer‘iye Siciline Göre), Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Konya 2018.
8. GÜNGÖREN, Ayşe-SAK, İzzet, Konya Kadı Sicili (1074-1075 / 1663-1664) Defter 12, Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, Konya 2023.

9. KÜÇÜK, Fatih-SAK, İzzet, Konya Kadı Sicili (1080 - 1081/1669 - 1670) Defter 14, Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, Konya 2014.
10. OLGUN, Yasemin, Konya’da Sosyal ve Ekonomik Hayat 1687-1688 (34 Numaralı Şer‘iye Siciline Göre), Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Konya 2019.
11. SAK, İzzet, 11 Numaralı Konya Şer‘iye Sicili -1071-1072/1661-1662 Transkripsiyon Dizin, Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, Konya 2007.
12. SAK, İzzet, 47 Numaralı Konya Şer‘iye Sicili (1128-1129/1716-1717)Transkripsiyon ve Dizin, Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, Konya 2008.
13. SAK, İzzet, Konya Kadı Sicili (1070-1071/1659-1661) Defter 10, Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, Konya 2014.
14. SAK, İzzet, Konya Kadı Sicili (1115-1116/1703-1704) Defter 41, Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, Konya 2016.
15. SAK, İzzet, Konya Kadı Sicili (1118-1119/1706-1707) Defter 43, Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, Konya 2022.
16. SAK, İzzet, Konya Kadı Sicili (1130-1131 / 1718-1719) Defter 48, K Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, Konya 2022.
17. SAK, İzzet, Konya Kadı Sicili (1114-1115/1702-1703) Defter 40, Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, Konya 2023.
18. SAK, İzzet, Konya Kadı Sicili (1121-1122/1709-1710) Defter 44, Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, 2023.
19. SAK, İzzet, Konya Kadı Sicili (1140-1141/1728-1729) Defter 51, Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, Konya 2022.
20. SAK, İzzet, Konya Kadı Sicili (1143-1144/1730-1731) Defter 52, Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, Konya 2013.
21. SAK, İzzet, Konya Kadı Sicili (1151-1152/1738-1739) Defter 54, Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, Konya 2023.
22. SAK, İzzet-ÇETİN, Cemal, 45 Numaralı Konya Şer‘iye Sicili (1126-1127/1714-1715), (Transkripsiyon ve Dizin), Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, Konya 2014.
23. SAK, İzzet-ÇETİN, Cemal, Konya Kadı Sicili (1138-1139/1726-1727) Defter 50, Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, Konya 2014.
24. SAK, İzzet-SOLAK, İbrahim, Konya Kadı Sicili (1135-1136/1723-1724) Defter 49, Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, Konya 2016.
25. SAK, İzzet-SOLAK, İbrahim, 53 Numaralı Konya Kadı Sicili (1148-1149/1736-1737) (Transkripsiyon ve Dizin). Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, Konya 2015.
26. SAK, İzzet-SOLAK, İbrahim, Konya Kadı Sicili (1113-1113/1701-1702) Defter 39, Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, Konya 2016.
27. TAŞIN, Mustafa Fırathan, 32 Numaralı Konya Şer‘iye Sicili (1096-1110/1685-1699) Değerlendirme ve Transkripsiyon, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Konya 2019.
28. YÜREKLİ TUTAR, Ayşe-SAK, İzzet, Konya Kadı Sicili (1083-1083 / 1672-1673) Defter 16, Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, Konya 2018.
29. Diğer Kaynaklar
30. ARAZ, Yahya, Osmanlı Toplumunda Çocuk Olmak 16. Yüzyıldan 19. Yüzyıl Başlarına, Kitap Yayınevi, İstanbul 2017.
31. ARAZ, Yahya, “ ‘Ölmek için çok erken!’ 17. ve 18. Yüzyılda Anadolu’da Kazaların Sebep Olduğu Çocuk Ölümleri ve Yaralanmaları Üzerine Bir Değerlendirme”, Tarih Dergisi, S.56, 2013, s. 25-54.
32. ARIÈS, Philippe, Centuries of Childhood A Social History of Family Life, Alfred A. Knopf, New York 1962.
33. BECK, Ulrich, Risk Society: Towards a New Modernity, Sage Publications, London 1992.
34. BERGER, Peter L., The Sacred Canopy: Elements of a Sociological Theory of Religion, Doubleday, London 1967.
35. BUTTERFIELD, Herbert, The Whig Interpretation of History, Norton, New York  1965.
36. ÇAPAR, Ali, “Osmanlı Devletinde Çocukluk: Kaynaklar, Metot, Tarihsel ve Disiplinlerarası Perspektifler”, Tarihyazımı, 3/1, 2021, s. 44-68.
37. ERKUT, Zeynep-BALCI, Serap-YILDIZ, Suzan, “Tarihsel Süreç İçinde Çocuk” Çocuk ve Medeniyet, 2/3, 2017, s. 17-28.
38. EWALD, François, “Insurance and Risk”, The Foucault Effect: Governmentality Studies, ed. Graham Burchell, Colin Gordon, Peter Miller, Chicago 1991, s. 197-210.
39. FAROQHI, Suraiya, Osmanlı Kültürü ve Gündelik Yaşam Ortaçağdan Yirminci Yüzyıla, 5. bs., çev., Elif Kılıç, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 2005.
40. FOLBRE, Nancy, The Invisible Heart: An Economic Philosophy of Care, The New Press, New York 2001.
41. FORTNA, Benjamin C., Mekteb-i Hümayun Osmanlı İmparatorluğu’nun Son Döneminde İslam Devlet ve Eğitim, çev., Pelin Siral, İletişim Yayınları, İstanbul 2005.
42. GIDDENS, Anthony, The Consequences of Modernity, Stanford University Press, California 1990.
43. GINZBURG, Carlo, Peynir ve Kurtlar, çev., Ayşen Gür, Metis Yayınları, İstanbul 2025.
44. KAVAKLI, Sibel, “Ölüm ve Yaralanma Olaylarıyla İlgili Keşif Hüccetlerinin Değerlendirilmesi: Onyedinci Yüzyıl Amasya Şerʽiyye Sicillerinden Örneklerle”, HistoryStudies International Journal of History, 5/3, 2013, s. 117-142.
45. KAYA, Süleyman, “Mahkeme Kayıtlarının Kılavuzu: Sakk Mecmuaları”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, S.5, 2005, s. 379-416.
46. LEVI, Giovanni, “Mikro Tarih Üzerine”, Tarih Yazımında Yeni Yaklaşımlar, ed. Peter Burke, çev., T. Sivrikaya, Islık Yayınları, İstanbul 2020.
47. MAKSUDYAN, Nazan, Hearing the Voiceless-Seeing the Invisible: Orphans and Destitute Children as a Actors of Social, Economic, and Political History in the late Ottoman Empire, Sabancı Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul 2008.
48. OKAY, Cüneyd, Osmanlı Çocuk Hayatında Yenileşmeler, Kırkambar Yayınları, İstanbul 1998.
49. ONUR, Bekir, Türkiye’de Çocukluğun Tarihi, İmge Kitabevi Yayınları, Ankara 2005.
50. ÖZBAY, Ferhunde, “1911-1922 Yıllarında Anadolu’nun Kimsesiz Kız Çocukları”, Savaş Çoçukları Öksüzler ve Yetimler, ed. Emine Gürsoy Naskali, Aylin Koç, Kırmızı Yayınları, İstanbul 2003, s. 105-118.
51. ÖZBEK, Nadir, Osmanlı İmparatorluğu’nda Sosyal Devlet Siyaset İktidar ve Meşruiyet 1876-1914, İletişim Yayınları, İstanbul 2008.
52. PIERCE, Leslie P., Ahlak Oyunları/1540-1541 Osmanlı’da Ayntab Mahkemesi ve Toplumsal Cinsiyet, çev., Ülkün Tansel, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 2005.
53. QUATAERT, Donald, Sanayi Devrimi Çağında Osmanlı İmalat Sektörü, çev. Tansel Güney, İletişim Yayınları, İstanbul 2026.
54. SEZER, Musa, “Osmanlı Devleti’nde Ölüm ve Yaralanma Sonrası Yapılan Keşifler: 1668-1678 Konya Örneği”, Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, S. 52, 2021, s. 298-311.
55. SKINNER, Quentin, “Meaning and Understanding in the History of Ideas”, History and Theory, 8/1, 1969, s. 3-53.
56. SOLAK, İbrahim-ÇOMRUK, Sebiha “Osmanlı’da Çocuk Olmak”, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 21/1, 2024, s. 291-300.
57. SOMEL, Selçuk Akşin, Osmanlı’da Eğitimin Modernleşmesi (1839-1908), çev., Osman Yener, İletişim Yayınları, İstanbul 2010.
58. TAN, Mine, “Çağlar Boyunca Çocukluk”, Ankara University Journal of Faculty of Educational Sciences (JFES), 22/1, 2019, s. 71-88.
59. TEZCAN, Hülya, Osmanlı Sarayının Çocukları: Şehzadeler ve Hanım Sultanların Yaşamları, Giysileri, Aygaz Yayınları, İstanbul 2006.
60. YERASIMOS, Marianna, “16.-19. Yüzyıl Gravür ve Suluboyalarında Osmanlı Çocuk Figürleri”, Toplumsal Tarihte Çocuk, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 1994, s. 58-68.
61. YILMAZ, Enes, “Sigorta ve Âkile Sistemlerinin Günümüz Ceza Hukuku Bağlamında Uygulanabilirliği Üzerine Bir Deneme”, Çukurova Üniversitesi Hukuk Araştırmaları Dergisi, S.7, 2025, s. 110-127.