Ayniyat Defterleri ve “Hafaya Anadolu” Tasnifine Dair Bir İnceleme

Öz

Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivinde “Ayniyat Defteri” adıyla hem Hazine-i Hassa fonunda hem de Bab-ı Ali Evrak Odası fonunda defterler bulunmaktadır. Hazine-i Hassa fonundaki defterler, daha çok hazinenin çeşitli kalemleri ile ilgili sayısal kayıtların tutulduğu, hesap işlemlerini içeren, cetvel şeklinde tutulmuş defterlerdir. Bab-ı Ali Evrak Odasında bulunan defter ise, XIX. yüzyılda Sadaretten, adli, hukuki, mali ve idari konularda, nezaretlere ve vilayetlere gönderilen resmi yazıları içermektedir. Dolayısıyla Bab-ı Ali Evrak Odasında bulunan Ayniyat Defterleri, XIX. yüzyılda sadaretin nezaretlerle ve vilayetlerle yaptığı yazışmaları içerdiğinden önemli bilgi ve belgeleri ihtiva etmektedir. Toplamda 1875 adet defter bulunmaktadır. Bu defterler uzun bir süre konularına göre tasnif edilmeden karışık olarak tutulmuşlardır. Defterlerin konularına göre tasnif edilmesi yüzyılın son çeyreğinden itibaren başlamıştır. Bazı önemli olaylarla ilgili müstakil defterler tutulmakla birlikte konularına göre veya vilayetlere göre tasnifler de yapılmıştır. Tasniflenmeye geç başlanmasından dolayı 1875 adet defterin büyük çoğunluğunun içeriği tam olarak bilinmemektedir. Bu nedenle araştırılması düşünülen bir konu hakkında hangi defterlere bakılması gerektiği, defterlerle ilgili uzun bir çalışmanın sonucunda anlaşılabilmektedir. Bu makalede öncelikle ayniyat defterleri ile ilgili detaylı bilgi verilerek defterlerin önemi üzerinde durulmaktadır. Bunun yanı sıra üç defterden oluşan ve yaklaşık olarak dört yüz kayıt içeren “Hafaya Anadolu” tasnifinin de detaylı bir incelemesi yapılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• XIX. Yüzyıl
• Ayniyat
• Hafaya
• Osmanlı Arşivi
• Anadolu

Kaynakça

1. Arşiv Kaynakları Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi
2. Bâb-ı Âli Evrak Odası
3. Ayniyat Defterleri
4. Numara: 318, 319, 320, 605, 606, 607, 608, 609, 610, 444, 418, 428, 813, 815, 816, 817, 818, 819, 820, 821, 822, 823, 824, 825, 826, 827, 828, 829, 830, 831, 832, 833.
5. Sadaret Mektubi Kalemi Umum Vilayat (A.MKT. UM) 345 / 12.
6. Sadaret Mektubi Kalemi Nezaret ve Devair (A. MKT. NZD) 14 / 90.
7. Meclis-i Vala Riyaseti (MVL) 121 / 70.
8. Telif Eserler-Makaleler-Lisansüstü Tezler

9. Başbakanlık Osmanlı Arşivi Rehberi, İstanbul, 2017, Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü.
10. ERYILMAZ, Songül, “928-936 Numaralı Ayniyat Defterlerine Göre Trabzon Vilayeti”, Gaziosmanpaşa Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih Anabilim Dalı, Osmanlı Müesseseleri ve Medeniyet Bilim Dalı, (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi), Tokat, 2007.
11. GENCER, Fatih Gencer, “Merkeziyetçi Düzenlemeler Bağlamında Bedirhan Bey Olayı”, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yakınçağ Tarihi Anabilim Dalı, (Basılmamış Doktora Tezi), Ankara, 2010.
12. GÖKMEN, Ertan-GÖZDEMİR, Ömür Yazıcı, Aydın Vilayetinde Suç ve Ceza (1866-1877), Libra Kitapçılık ve Yayıncılık, İstanbul, 2016.
13. GÜNEL, Oğuzhan, “624 Numaralı Ayniyat Defterine Göre (H. 1266-1271/m. 1850-1855) Göre Osmanlı Devleti’nde Suçlar ve Cezalar”, Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı, (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi), Ordu, 2018.
14. JWAİDEH, Wadie, Kürt Milliyetçiliğinin Tarihi, Kökenleri ve Gelişimi, çev. İsmail Çeken-Alper Duman, İletişim Yayınevi, İstanbul, 2016.
15. KELEŞ, Erdoğan, “Cebel-i Lübnan’da İki Kaymakamlı İdari Düzenin Uygulanması ve 1850 Tarihli Nizamname”, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Tarih Araştırmaları Dergisi, 27/43, (2008), s. 1-28.
16. KÜTÜKOĞLU, Mübahat S., Osmanlı Belgelerinin Dili, Kubbealtı Akademisi Kültür ve Sanat Vakfı, İstanbul, 1994.
17. MUTAF, Abdülmecit, “Osmanlı Arşivindeki Ayniyat Defterleri”, Otam, 7, (1999), s. 385-391.
18. ÖNEN, Nizam Önen-REYHAN, Cenk, Mülkten Ülkeye, Türkiye’de Taşra İdaresinin Dönüşümü (1839-1929), İletişim Yayınevi, İstanbul, 2011.
19. ÖZBEK, Nadir, “Osmanlı Taşrasında Denetim: Son Dönem Osmanlı İmparatorluğu’nda Jandarma (1876-1908)”, Türkiye'de Ordu Devlet ve Güvenlik Siyaseti, ed. by Evren Balta and İsmet Akça, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul, 2010, s. 47-78.
20. REİNKOWSKİ, Maurus, Düzenin Şeyleri Tanzimat’ın Kelimeleri, 19. Yüzyıl Osmanlı Reform Politikasının Karşılaştırmalı Bir Araştırması, çev. Çiğdem Canan Dikmen, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2017.
21. SERTOĞLU, Midhat, Muhteva Bakımından Başvekâlet Arşivi, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara 1955.
22. SEYHAN, Ayşe, “931 Numaralı Trabzon Ayniyat Defterine Göre 1867-1872 Arasında Trabzon’da İdari, Sosyal ve Ekonomik Hayat”, Karadeniz Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih Anabilim Dalı, (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi), Trabzon, 2013.
23. TORUN, Hakan, “961 Nolu Karesi Ayniyat Defteri”, Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih Anabilim Dalı (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi), Balıkesir, 2002.
24. YAZICI, Ömür, “812 Numaralı Aydın Ayniyat Defteri’nin Transkripsiyon ve Değerlendirmesi”, Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yakınçağ Anabilim Dalı, (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi), Manisa, 2015.