18-49 Yaş Evli Kadınlarda Sağlık Okuryazarlığı Ve Genital Hijyen Davranışlarının Değerlendirilmesi

Yıl 2026, Cilt: 48 Sayı: 2, 304 - 313, 11.02.2026

Gülsüm Öztürk Emiral , Ece Elif Öcal Yanık , Alaettin Ünsal , Didem Arslantaş , Aziz Soysal , Kazım Tırpan

https://doi.org/10.20515/otd.1750994

Öz

Bu araştırma, bir ilçede aile sağlığı merkezlerine (ASM) başvuran doğurganlık çağındaki kadınların sağlık okuryazarlığı (SOY) düzeyini belirlemek, ilişkili faktörleri incelemek ve genital hijyen davranışlarını değerlendirmek amacıyla yapılmıştır. Kesitsel tipteki çalışma, Eskişehir ili Odunpazarı ilçesindeki ASM’lere başvuran 18–49 yaş arası evli kadınlarla yürütülmüştür. %50 yeterli SOY sıklığı, %95 güven aralığı ve %5 hata payı ile örneklem 383 olarak hesaplanmış, küme örnekleme nedeniyle desen etkisi “2” alınarak 766’ya çıkarılmıştır. Çalışma süresince sözlü onamı alınan 800 kadın dahil edilmiştir. SOY değerlendirmesinde HLS-EU-Q16, genital hijyen davranışlarında ise Genital Hijyen Davranışları Envanteri(GHDE) kullanılmıştır. HLS-EU-Q16’dan 33 ve üzeri puan alanlar yeterli SOY olarak kabul edilmiştir. Veriler SPSS 20.0 ile analiz edilmiş, Ki-Kare, Spearman korelasyon testleri ve lojistik regresyon analizi uygulanmıştır. Yeterli SOY düzeyi %57.6 bulunmuştur (n=461). Katılımcıların %21.2’si SOY kavramını daha önce duymuştu. Yaşayan çocuk sayısı arttıkça SOY düzeyi azalmış; düzenli okuma alışkanlığı olanlarda ise daha yüksek bulunmuştur (p<0.05). GHDE’den aldıkları puan ortalaması (Standart sapma) 76.0 (11.8) olup, kadınların %47’si ortalama puanın altında puan almıştı. SOY puanı ile GHDE puanı arasında pozitif bir korelasyon saptanmıştır. SOY kavramını daha önce duyanlar, her iki ölçekte de daha yüksek puan almıştır. Katılımcıların yarısının SOY düzeyi yetersizdir. SOY ile genital hijyen davranışları arasında pozitif bir ilişki mevcuttur. Bu bulgular, koruyucu sağlık hizmetleri kapsamında bireylerin bilgi ve davranışlarını geliştirmede SOY’un kritik bir unsur olduğunu göstermektedir. Bu doğrultuda birinci basamak ve kadın sağlığı birimlerinde, özellikle SOY düzeyi düşük gruplara yönelik kısa, standartlaştırılmış genital hijyen eğitimi ve danışmanlığı rutin hizmete entegre edilmelidir. Eğitimlerin anlaşılır dil ve görsel materyallerle desteklenmesi, davranış değişikliğini güçlendirebilir.

Anahtar Kelimeler

sağlık okuryazarlığı , genital hijyen davranışları , üreme çağı

Evaluation of Health Literacy and Genital Hygiene Behaviors Among Women Aged 18–49

Öz

This study aimed to assess the health literacy (HL) levels of women of reproductive age attending family health centers (FHCs) in a district, examine associated factors, and evaluate genital hygiene behaviors. A cross-sectional study was conducted among married women aged 18–49 years visiting FHCs in the Odunpazarı district of Eskişehir, Türkiye. Assuming a 50% prevalence of adequate HL, a 95% confidence interval, and a 5% margin of error, the sample size was calculated as 383. Considering the cluster sampling method, the design effect was set at 2, resulting in 766 participants. In total, 800 women who provided verbal consent were included. HL was measured using the HLS-EU-Q16, and genital hygiene behaviors were assessed with the Genital Hygiene Behavior Inventory (GHBI). A score of ≥33 on the HLS-EU-Q16 indicated adequate HL. Data were analyzed with IBM SPSS 20.0 using Chi-square, Spearman correlation tests and logistic regression. Adequate HL was found in 57.6% of participants (n=461). Only 21.2% had heard of the HL concept. HL decreased with increasing number of living children, whereas women with regular reading habits had higher HL (p<0.05). The mean (Standard deviation) GHDE score was 76.0 (11.8), and 47% of the women scored below the mean. A positive correlation was found between HL and GHBI scores. Participants who had heard of the concept of health literacy scored higher on both measures. Half of the participants demonstrated inadequate HL. A positive relationship was found between HL and genital hygiene behaviors. These findings indicate that health literacy is a critical determinant for improving individuals’ knowledge and behaviors within the scope of preventive health services. Accordingly, in primary care and women’s health settings, it is recommended to identify groups with low health literacy through a brief screening and to integrate standardized genital hygiene education and counseling into routine care for these individuals. Delivering the education in plain language and supporting it with visual materials may further facilitate behavior change.

Anahtar Kelimeler

health literacy , genital hygiene behaviors , reproductive age

Kaynakça

• 1. World Health Organization. Health literacy [Internet]. Geneva: WHO; [cited 2025 Dec 27]. Available from: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/health-literacy
• 2. Kilfoyle KA, Vitko M, O'Conor R, Bailey SC. Health literacy and women's reproductive health: a systematic review. J Womens Health (Larchmt). 2016;25(12):1237-1255.
• 3. Meldgaard M, Gamborg M, Maindal HT. Health literacy levels among women in the prenatal period: a systematic review. Sex Reprod Healthc. 2022;34:100796.
• 4. Nawabi F, Krebs F, Vennedey V, Shukri A, Lorenz L, Stock S. Health literacy in pregnant women: a systematic review. Int J Environ Res Public Health. 2021;18(7):3847.
• 5. Daher A, Albaini O, Siff L, Farah S, Jallad K. Intimate hygiene practices and reproductive tract infections: a systematic review. Gynecol Obstet Clin Med. 2022;2(3):129-135.
• 6. Holdcroft AM, Ireland DJ, Payne MS. The vaginal microbiome in health and disease—what role do common intimate hygiene practices play? Microorganisms. 2023;11(2):298.
• 7. Lohova-Matisa E, Rezeberga D, Miskova A. Feminine intimate hygiene: a review of healthy and unhealthy habits in women. Medicina (Kaunas). 2025;61(7):1302
• 8. Sağlık C, Istek Z, Demirbaş A, Bozkurt FD, Gümüş EÇ. The relationship between health literacy levels and genital hygiene behaviors in female university students. Eur J Clin Exp Med 2024;22(3): 589–596
• 9. Nutbeam D. Defining and measuring health literacy: what can we learn from literacy studies? Int J Public Health. 2009;54(5):303-305.
• 10. Champion VL, Skinner CS. The health belief model. In: Glanz K, Rimer BK, Viswanath K, editors. Health behavior and health education: theory, research, and practice. 4th ed. San Francisco (CA): Jossey-Bass; 2008. p.45-65.
• 11. Alkhawaldeh A, ALBashtawy M, Rayan A, Abdalrahim A, Musa A, Eshah N, et al. Application and use of Andersen’s behavioral model as theoretical framework: a systematic literature review from 2012–2021. Iran J Public Health. 2023;52(7):1346.
• 12. Turkish Statistical Institute [Internet]. Available from: https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr Accessed December 25, 2025.
• 13. HLS-EU Consortium. Comparative report of health literacy in eight EU member states: The European Health Literacy Survey (HLS-EU). 2012.
• 14. Go E, Aygar H, Işıktekin B. Health literacy scale-European union. Health. 2018;6(1):1-7.
• 15. Ege E, Eryılmaz G. Genital hijyen davranışları envanterinin (GHDE) geliştirilmesi. Anadolu Hemşirelik ve Sağlık Bilimleri Dergisi. 2005;8(3):67-75.
• 16. World Health Organization. Body mass index classification [Internet]. Available from: https://www.who.int/data/gho/data/themes/topics/topic-details/GHO/body-mass-index Accessed December 20, 2025.
• 17. Tolonen H, Wolf H, Jakovljevic D, Kuulasmaa K. Smoking: definitions. In: Review of surveys for risk factors of major chronic diseases and comparability of the results. The EHRM Project. Retrieved September, 19, 2019.
• 18. Tomkins S, Saburova L, Kiryanov N, Andreev E, McKee M, Shkolnikov V, et al. Prevalence and socio-economic distribution of hazardous patterns of alcohol drinking: study of alcohol consumption in men aged 25–54 years in Izhevsk, Russia. Addiction. 2007;102(4):544-553.
• 19. Sørensen K, Van den Broucke S, Fullam J, Doyle G, Pelikan J, Slonska Z, et al. Health literacy and public health: a systematic review and integration of definitions and models. BMC Public Health. 2012;12:80.
• 20. Okyay P, Abacıgil F. Türkiye sağlık okuryazarlığı ölçekleri: güvenilirlik ve geçerlilik çalışması. Ankara: T.C. Sağlık Bakanlığı Yayınları; 2016.
• 21. Türkiye sağlık okuryazarlığı düzeyi ve ilişkili faktörler araştırması. Ankara: Sağlık Bakanlığı Yayınları; 2018.
• 22. T.C. Sağlık Bakanlığı, Sağlığın Geliştirilmesi Genel Müdürlüğü. Türkiye Sağlık Okuryazarlığı Düzeyi ve İlişkili Faktörleri Araştırması Raporu. Ankara: T.C. Sağlık Bakanlığı; 2023.
• 23. Emre N, Arslan M, Edirne T, Özşahin A, Çiğdem A. Bir üniversite hastanesindeki aile hekimliği poliklinik hastalarının sağlık okuryazarlık düzeyleri ve ilişkili etkenler. Mersin Univ Tıp Fak Lokman Hekim Tıp Tarihi ve Folklorik Tıp Derg. 2021;11(3):588-595.
• 24. Kobayashi LC, Wardle J, Wolf MS, von Wagner C. Cognitive function and health literacy decline in a cohort of aging English adults. J Gen Intern Med. 2015;30(7):958-964.
• 25. Kwon DH, Kwon YD. Patterns of health literacy and influencing factors differ by age: a cross-sectional study. BMC Public Health. 2025;25(1):1556.
• 26. Huh KY, Song I. Cross-sectional analysis of sociodemographic factors associated with self-reported and knowledge-based health literacy in Korea using data from KNHANES 2023. Sci Rep. 2025;15(1):32297.
• 27. Estrela M, Semedo G, Roque F, Ferreira PL, Herdeiro MT. Sociodemographic determinants of digital health literacy: a systematic review and meta-analysis. Int J Med Inform. 2023;177:105124.
• 28. Eichler K, Wieser S, Brügger U. The costs of limited health literacy: a systematic review. Int J Public Health. 2009;54(5):313-324.
• 29. Endres LK, Sharp LK, Haney E, Dooley SL. Health literacy and pregnancy preparedness in pregestational diabetes. Diabetes Care. 2004;27(2):331-334.
• 30. Duong TV, Aringazina A, Baisunova G, Pham TV, Pham KM, Truong TQ, et al. Measuring health literacy in Asia: validation of the HLS-EU-Q47 survey tool in six Asian countries. J Epidemiol. 2017;27(2):80-86.
• 31. Ilgaz A. Bir aile sağlığı merkezine kayıtlı bireylerde sağlık okuryazarlığı seviyesi ve ilişkili faktörler. Hacettepe Univ Hemsirelik Fak Derg. 2021;8(2):151-159.
• 32. Örsal Ö, Duru P, Örsal Ö, Tırpan K, Çulhacı A. Analysis of the relationship among health awareness and health literacy, patient satisfaction levels with primary care in patients admitting to primary care health centers. Patient Educ Couns. 2019;102(2):376-382.
• 33. Baccolini V, Isonne C, Salerno C, Giffi M, Migliara G, Mazzalai E, et al. The association between adherence to cancer screening programs and health literacy: a systematic review and meta-analysis. Prev Med. 2022;155:106927.
• 34. Goto E, Ishikawa H, Okuhara T, Kiuchi T. Relationship of health literacy with utilization of health-care services in a general Japanese population. Prev Med Rep. 2019;14:100811.
• 35. Hadımlı A, Akyüz MD, Öner S, Saydam BK, Turfan E, Soğukpınar N. Evaluation of genital hygiene behaviors and vaginal douching practices of married women aged 15–49 in fertile period. Balikesir Saglik Bilim Derg. 2023;13(1):67-74.
• 36. Dağlar ÖŞ, Altıntaş E, Kaydırak MM. Genç yetişkin kadınlarda genital hijyen davranışlarının menstrual tutum üzerindeki etkisinin yapısal eşitlik modellemesi ile incelenmesi. Saglik Bilim Univ Hemsirelik Derg. 2024;6(2):157-164.
• 37. Konyalıoğlu Ö, Yılmaz S. Jinekoloji polikliniğine başvuran kadınların kullandıkları aile planlaması yöntemlerinin ve vajinal enfeksiyon yaşama durumlarının genital hijyen davranışlarına etkisi: tanımlayıcı çalışma. Turkiye Klinikleri J Health Sci. 2024;9(4):748-757