Uykunun Beyin Sağlığı İçin Önemi

Yıl 2025, Cilt: 47 Sayı: Beyin Farkındalığı 2025 Özel Sayısı, 43 - 48, 22.08.2025

Demet İlhan Algın

Öz

Uyku, merkezi sinir sisteminin işlevselliğini koruyan hayati bir biyolojik süreçtir. Son yıllarda yapılan çalışmalar, uykunun yalnızca fiziksel dinlenme için değil, aynı zamanda bilişsel fonksiyonların sürdürülmesi, sinaptik plastisite, toksin temizliği ve nörodejeneratif hastalıkların önlenmesinde de kilit rol oynadığını ortaya koymuştur. Yetişkinlerde hem hızlı göz hareketi olmayan (NREM) hem de hızlı göz hareketi (REM) uykusu, sinaptik potansiyelleşmeye, amiloid-β ve tau proteinlerinin glimfatik temizliğine ve genel sinir bağlantılarına katkıda bulunur. Kötü uyku kalitesi, değişen uyku süresi ve çeşitli uyku bozuklukları (uykusuzluk, uyku parçalanması vb.) nöronal stres, artan amiloid yükü, bilişsel gerileme ve nörodejeneratif durumların riskinin artmasıyla ilişkilidir. Uyku bozukluklarının etkin şekilde yönetilmesinin, bilişsel performansı korumak ve beyin fonksiyonlarını sürdürmek açısından kritik öneme sahip olduğu görüşü desteklenmektedir. Bu makalede, uykunun beyin sağlığı üzerindeki fizyolojik ve patofizyolojik etkileri ele alınarak, koruyucu ve düzenleyici rollerinin yanı sıra nörolojik hastalıkların gelişimini nasıl etkilediği tartışılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

uyku , ,beyin sağlığı , ,uyku kalitesi

The Importance of Sleep for Brain Health

Öz

Sleep is a vital biological process that maintains the functionality of the central nervous system. Recent studies have shown that sleep plays a key role not only in physical rest but also in maintaining cognitive functions, synaptic plasticity, toxin clearance, and preventing neurodegenerative diseases. In adults, both non-rapid eye movement (NREM) and rapid eye movement (REM) sleep contribute to synaptic potentiation, glymphatic clearance of amyloid-β and tau proteins, and the preservation of overall neural connectivity. Poor sleep quality, variable sleep duration, and sleep disorders (including insomnia and sleep fragmentation) are associated with neuronal stress, increased amyloid load, cognitive decline, and a higher risk of neurodegenerative conditions. Effective management of sleep disorders is therefore critical for maintaining cognitive performance and protecting brain function. This article discusses the physiological and pathophysiological effects of sleep on brain health, focusing on its protective and regulatory roles and its influence on the development of neurological diseases.

Anahtar Kelimeler

sleep , , , brain health, , sleep quality

Kaynakça

• 1. Diekelmann S, Born J. Uykunun hafıza işlevi. Nat Rev Neurosci. 2010;11(2):114-26.
• 2. Maquet P, Laureys S, Peigneux P, Fuchs S, Petiau C, Phillips C, et al. İnsan REM uykusu sırasında beyin aktivitesinde deneyime bağlı değişiklikler. Nat Neurosci. 2000;3(8):831-6.
• 3. Marshall L, Born J. Hipokampus bağımlı hafıza konsolidasyonuna uykunun katkısı. Trends Cogn Sci. 2007;11(10):442-50.
• 4. Diekelmann S, Born J. Bir hafıza, iki konsolidasyon yolu mu? Nat Neurosci. 2007;10(9):1085-6.
• 5. Wang VD, Ikemoto S. Hipokampal keskin dalga dalgalanmaları ve anterior singulat ünite aktivitesi arasındaki koordineli etkileşim. J Neurosci. 2016;36(41):10663-72.
• 6. Rothschild G, Eban E, Frank LM. Hafıza pekiştirme sırasında bilgi işlemenin kortikal-hipokampal-kortikal döngüsü. Nat Neurosci. 2017;20(2):251-9.
• 7. Cairney SA, Guttesen AAV, El Marj N, Staresina BP. Hafıza konsolidasyonu, uyku sırasında iğ aracılı bilgi işleme ile bağlantılıdır. Current Biology. 2018;28(6):948-54.
• 8. Luo J, Niki K. Problem çözmede "içgörü"de hipokampusun işlevi. Hippocampus. 2003;13(3):316-23.
• 9. Zeng S, Lin X, Wang J, Hu X. Duygusal hafıza konsolidasyonunda uykunun kısa süreli hafıza koruma ve uzun süreli etki zayıflatma etkisi: davranışsal ve EEG kanıtları. Sleep. 2021;44(11):zsab155.
• 10. Dahat P, Toriola S, Satnarine T, Zohara Z, Adelekun A, Seffah DK, et al. Farklı hafıza tutma türleri üzerinde çeşitli uyku düzenlerinin korelasyonu: sistematik bir inceleme. Cureus. 2023;15(7):e42294.
• 11. Plog BA, Nedergaard M. Merkezi sinir sistemi sağlığı ve hastalıklarında glifatik sistem: geçmiş, bugün ve gelecek. Annu Rev Pathol. 2018;13:379-94.
• 12. Kiviniemi V, Wang X, Korhonen V, Keinänen T, Tuovinen T, Autio J, et al. Fizyolojik beyin aktivitesinin ultra hızlı manyetik rezonans ensefalografisi – glifatik pulsasyon mekanizmaları? J Cereb Blood Flow Metab. 2016;36(6):1033-45.
• 13. Iliff JJ, Wang M, Liao Y, Plogg AB, Peng W, Gundersen AG, et al. Paravasküler yol, beyin parankimi boyunca BOS akışını ve amiloid-β dahil olmak üzere interstisyel çözünen maddelerin temizlenmesini kolaylaştırır. Sci Transl Med. 2012;4(147):147ra111.
• 14. Shokri-Kojori E, Wang GJ, Wiers CE, Demiral BS, Guo M, Kim WS, et al. Bir gece uykusuz kalmanın ardından insan beyninde β-amiloid birikimi. Proc Natl Acad Sci U S A. 2018;115(17):4483-8.
• 15. Tononi G, Cirelli C. Uyku ve sinaptik aşağı seçilim. Eur J Neurosci. 2020;51(1):413-21.
• 16. Bushey D, Tononi G, Cirelli C. Uyku ve sinaptik homeostaz: Drosophila'da yapısal kanıtlar. Science. 2011;332(6037):1576-81.
• 17. Appelbaum L, Wang G, Yokogawa T, Skariah GM, Smith SJ, Mourrain P, et al. Hipokretin nöronlarında yapısal sinaptik plastisitenin sirkadiyen ve homeostatik regülasyonu. Neuron. 2010;68(1):87-98.
• 18. Vyazovskiy VV, Delogu A. NREM ve REM uykusu: uyanıklık sonrası iyileşmede tamamlayıcı roller. Neuroscientist. 2014;20(3):203-19.
• 19. Abbott W, Brett A, Cockburn E, Clifford T. Uyku öncesi kazein proteini alımı: profesyonel futbolcuların fonksiyonel iyileşmesinin hızlandırılması. Int J Sports Physiol Perform. 2019;14(3):385-91.
• 20. West DW, Burd NA, Coffey VG, Baker SK, Burke LM, Hawley JA, et al. Peynir altı suyu proteini takviyesi, direnç egzersizinden sonra tüm vücut protein metabolizmasını ve performansın geri kazanılmasını artırır: çift kör çapraz çalışma. Nutrients. 2017;9(7):735.
• 21. Wennberg AMV, Wu MN, Rosenberg PB, Spira AP. Uyku bozukluğu, bilişsel gerileme ve demans: bir derleme. Semin Neurol. 2017;37(4):395-406.
• 22. Anghel L, Ciubară A, Nechita A, Nechita L, Manole C, Baroiu L, et al. Nörodejeneratif hastalıklarla ilişkili uyku bozuklukları. Diagnostics (Basel). 2023;13(18):2898.
• 23. Mastin DF, Bryson J, Corwyn R. Uyku Hijyeni Endeksi kullanılarak uyku hijyeninin değerlendirilmesi. J Behav Med. 2006;29(3):223-7.
• 24. Nelson KL, Davis JE, Corbett CF. Uyku kalitesi: evrimsel bir kavram analizi. Nurs Forum. 2022;57(1):144-51.
• 25. Ma Y, Liang L, Zheng F, Shi L, Zhong B, Xie W. Uyku süresi ve bilişsel gerileme arasındaki ilişki. JAMA Network Open. 2020;3(9):e2013573.