Tıpta Cinsiyet Yanlılığı: İki Ucu Keskin Bıçak

Öz

Biyolojik cinsiyet (sex) ile toplumsal cinsiyet (gender) arasındaki ayrım, sağlık üzerindeki karmaşık ve karşılıklı etkilerini yansıtacak biçimde, çağdaş tıpta giderek daha merkezi bir konuma yerleşmektedir. Bu alandaki farkındalığın artmasına karşın, cinsiyet yanlılığı tıbbi araştırma ve klinik uygulamanın yaygın ve yapısal bir özelliği olmaya devam etmektedir.  Bu makale, tıpta cinsiyet yanlılığını başlıca iki biçimde ortaya çıkan epistemik bir çarpıtma olarak incelemektedir. Birincisi, cinsiyet körlüğü (gender blindness), anlamlı biyolojik cinsiyet ve toplumsal cinsiyet farklılıklarının göz ardı edilmesidir. İkinci olarak, cinsiyete dayalı kalıp yargılar (gender stereotyping), farklılıkların temelsiz biçimde var sayılmasıdır. Her iki eğilim de bilgi boşlukları, tanısal hatalar ve sağlık hizmetlerinde eşitsizlikler dâhil olmak üzere önemli sonuçlara yol açmaktadır. Makalede özellikle, kadınların araştırmalarda tarihsel olarak yetersiz temsil edilmesine, erkek-merkezci normların sürekliliğine ve kalıp yargıların klinik akıl yürütme ile araştırma tasarımını şekillendirmedeki rolüne dikkat çekilmektedir. Ayrıca, kadınların kendi vücutlarına dair beyanlarının sistematik biçimde itibarsızlaştırıldığı tanıklığa dayalı adaletsizlik (testimonial injustice) ile kadın sağlığına ilişkin durumların anlaşılması için gereken kavramsal kaynaklardaki eksikliklerden kaynaklanan yoruma dayalı adaletsizlik (hermeneutical injustice) dâhil olmak üzere epistemik adaletsizlik biçimleri de ele alınmaktadır. Bu sorunlara pratik bir yanıt olarak, Araştırmada Cinsiyet ve Toplumsal Cinsiyet Eşitliği (Sex and Gender Equity in Research – SAGER) Kılavuzları, cinsiyet ve toplumsal cinsiyet değişkenlerinin araştırmanın tüm aşamalarına entegre edilmesine yönelik kapsamlı bir çerçeve sunmakta; şeffaflığı, yöntemsel titizliği ve eşitliği teşvik etmektedir. Bu kılavuzların yakın dönemde Dünya Sağlık Örgütü tarafından benimsenmesi, küresel ölçekte taşıdıkları önemi ortaya koymaktadır. Örtük cinsiyet yanlılığını azaltmak amacıyla sürekli eğitim, akran süpervizyonu ve yapılandırılmış kendini değerlendirme uygulamaları faydalı olabilir. Tıpta cinsiyet yanlılığının giderilmesi yalnızca yöntemsel düzenlemelerle mümkün olamaz; aynı zamanda tıbbi bilginin üretimine temel oluşturan epistemik ve etik dayanaklarla eleştirel biçimde yüzleşmeyi gerektirmektedir.

Anahtar Kelimeler

• cinsiyet
• biyolojik
• toplumsal
• tıp
• yanlılık
• kadın

Destekleyen Kurum

Yok

Etik Beyan

Bu çalışma etik kurul onayı gerektirmemiştir.

Teşekkür

Bu çalışma, COST (Avrupa Bilim ve Teknolojide İşbirliği) tarafından desteklenen ve Avrupa Birliği tarafından finanse edilen, preklinik biyomedikal araştırmalarda mevcut SABV (Sex as a Biological Variable) politikasını geliştirmeye yönelik Avrupa Girişimi olan COST Action CA24168’in (EU-SABV) üyesi yazarlar tarafından hazırlanmıştır.

Gender Bias in Medicine: A Double-Edged Sword

Öz

The distinction between sex and gender has become increasingly central in contemporary biomedicine, reflecting their complex and interrelated influence on health outcomes. Despite growing recognition, gender bias remains a pervasive and structural feature of biomedical research and clinical practice. This paper examines gender bias as an epistemic distortion manifesting primarily in two forms: gender blindness, the neglect of meaningful sex and gender differences, and gender stereotyping, the unwarranted assumption of such differences. Both tendencies contribute to significant consequences, including knowledge gaps, diagnostic errors, and healthcare inequalities. Particular attention is given to the historical underrepresentation of women in research, the persistence of androcentric norms, and the role of stereotypes in shaping clinical reasoning and research design. The paper further explores epistemic injustices, including testimonial injustice, where women’s reports on their own bodies are systematically discredited, and hermeneutical injustice, arising from gaps in conceptual resources needed to understand women’s health conditions. In response to these challenges, the Sex and Gender Equity in Research (SAGER) Guidelines provide a comprehensive framework for integrating sex and gender into all stages of research, promoting transparency, methodological rigor, and equity. The recent endorsement of these guidelines by the World Health Organization underscores their global relevance. Finally, the paper highlights practical implications for clinicians, emphasizing the need for ongoing education, peer supervision, and structured self-reflection to mitigate implicit bias. Addressing gender bias in biomedicine requires not only methodological adjustments but also critical engagement with the epistemic and ethical foundations of medical knowledge production.

Anahtar Kelimeler

• sex
• gender
• medicine
• bias
• women

Destekleyen Kurum

None

Etik Beyan

The present study does not require ethic committee approval.

Teşekkür

This study was prepared by authors who are members of COST Action CA24168 (EU-SABV), a European initiative aimed at advancing the current Sex as a Biological Variable (SABV) policy in preclinical biomedical research, supported by COST (European Cooperation in Science and Technology) and funded by the European Union.

Kaynakça

1. 1. Mikkola M. Feminist perspectives on sex and gender. In: Stanford Encyclopedia of Philosophy. 2022. Available from: https://plato.stanford.edu/entries/feminism-gender/
2. 2. Regitz-Zagrosek V, Gebhard C. Gender medicine: effects of sex and gender on cardiovascular disease. Nat Rev Cardiol. 2023;20(4):236-47.
3. 3. Göttgens I, Ballering A. The operationalization of gender in biomedical research: a multidimensional imperative. Arch Sex Behav. 2025;54(10):3827-32.
4. 4. Richardson SS. Sex Contextualism. Philosophy Theory and Practice in Biology. 2022;14(0). doi:10.3998/ptpbio.2096
5. 5. Manandhar M, Hawkes S, Buse K, Nosrati E, Magar V. Gender, health and the 2030 agenda for sustainable development. Bull World Health Organ. 2018;96(9):644-653. doi:10.2471/BLT.18.211607
6. 6. Amoretti MC, Vassallo N. Against sex and gender dualism in gender-specific medicine. In: Mäki U, et al., editors. Recent developments in the philosophy of science: EPSA13 Helsinki. Dordrecht: Springer; 2015. P.357-68. doi:10.1007/978-3-319-23015-3_27
7. 7. Dreger AD. “Ambiguous sex” – or ambivalent medicine? Ethical issues in the treatment of intersexuality. Hastings Cent Rep. 1998;28:24-35.
8. 8. Dreger AD. Hermaphrodites and the medical invention of sex. Cambridge (MA): Harvard University Press; 1998.

9. 9. Fausto-Sterling A. The five sexes: why male and female are not enough. Sciences. 1993;Mar-Apr:20-4.
10. 10. Fausto-Sterling A. Sexing the body: gender politics and the construction of sexuality. New York: Basic Books; 2000.
11. 11. Audi R. Epistemology: A Contemporary Introduction to the Theory of Knowledge. 3rd ed. New York: Routledge; 2011.
12. 12. Bonilla-Silva E. Racism without racists: color-blind racism and the persistence of racial inequality in the United States. Lanham: Rowman & Littlefield; 2003.
13. 13. Amoretti MC. Gender as a category of analysis in medical knowledge. In: Schramme T, Walker M, editors. Handbook of the philosophy of medicine. Dordrecht: Springer; 2024.
14. 14. Ruiz MT, Verbrugge LM. A two way view of gender bias in medicine. J Epidemiol Community Health. 1997;51:106-9.
15. 15. Beery AK, Zucker I. Sex bias in neuroscience and biomedical research. Neurosci Biobehav Rev. 2011;35(3):565-72.
16. 16. Zucker I, Beery AK. Males still dominate animal studies. Nature. 2010;465(7299):690.
17. 17. Dresser R. Wanted—single, white male for medical research. Hastings Cent Rep. 1992;22:24-9.
18. 18. Klinge I. Gender perspectives in European research. Pharmacol Res. 2008;58(3-4):183-9.
19. 19. U.S. Food and Drug Administration. Guideline for the study and evaluation of gender differences in the clinical evaluation of drugs. Fed Regist. 1993;58:39406-16.
20. 20. Clayton JA. Studying both sexes: a guiding principle for biomedicine. FASEB J. 2016;30(2):519-24.
21. 21. Clayton JA, Collins FS. NIH to balance sex in cell and animal studies. Nature. 2014;509(7500):282-3.
22. 22. Rogers WA. Evidence-based medicine and women. Bioethics. 2004;18:50-71.
23. 23. Gergel TL. Gender medicine and phenomenological embodiment. In: Marcum JA, editor. The Bloomsbury companion to contemporary philosophy of medicine. London: Bloomsbury; 2017.
24. 24. Hamberg K. Gender bias in medicine. Womens Health. 2008;4(3):237-43.
25. 25. Hamberg K, et al. Male and female physicians show different patterns of gender bias. Scand J Public Health. 2004;32:144-52.
26. 26. Epstein S. Inclusion: the politics of difference in medical research. Chicago: University of Chicago Press; 2007.
27. 27. Meyer VF. The medicalization of menopause: critique and consequences. Int J Health Serv. 2001;31(4):769-92.
28. 28. Lyerly AD, et al. Risk and the pregnant body. Hastings Cent Rep. 2009;39:34-42.
29. 29. Jones S, et al. Diagnostic overshadowing: worse physical health care for people with mental illness. Acta Psychiatr Scand. 2008;118(3):169-71.
30. 30. Yilmaz-Karaman IG. Integrating sex and gender in medical research: SAGER guidelines. Noropsikiyatr Ars. 2025;62(3):207-8.
31. 31. Fricker M. Epistemic injustice: power and the ethics of knowing. Oxford: Oxford University Press; 2007.
32. 32. Rogers WA, Ballantyne A. Gender and trust in medicine. Int J Fem Approaches Bioeth. 2008;1:48-66.
33. 33. Mikkola M. Sex in medicine: what stands in the way of credibility? Topoi. 2016;36(3):479-88.
34. 34. Catindoy D. Hermeneutics: Evolution of its definition. SSRN. 2021. Available from: https://ssrn.com/abstract=3945071
35. 35. Grace VM. Problems of communication, diagnosis, and treatment experienced by women using the New Zealand health services for chronic pelvic pain. Health Care Women Int. 1995;16(6):521-35
36. 36. Heidari S, Babor TF, De Castro P, Tort S, Curno M. Sex and gender equity in research: rationale for the SAGER guidelines and recommended use. Res Integr Peer Rev. 2016;1:2.
37. 37. Van Epps H, Astudillo O, Del Pozo Martin Y, Marsh J. The Sex and Gender Equity in Research (SAGER) guidelines: implementation and checklist development. Eur Sci Ed. 2022;48:e86910.
38. 38. Heidari S, Fernandez DGE, Coates A, Hosseinpoor AR, Asma S, Farrar J, et al. WHO’s adoption of SAGER guidelines and GATHER: setting standards for better science with sex and gender in mind. Lancet. 2024;403(10423):226-8.
39. 39. Arena F, Geiser E, Auer S, Clair C, Schwarz J. Reflexivity and positionality applied to medical practice: a study on implicit gender bias with medical students in a Swiss university. Int J Equity Health. 2024;23(1).