TÜRK ATASÖZLERİNDE MOTİVASYON: TEMATİK VE KURAMSAL ANALİZ

Öz

Bu çalışma Türk atasözlerinde yer alan motivasyonel mesajları tespit etmeyi ve bu mesajları modern motivasyon teorileriyle tematik ve kuramsal olarak incelemeyi hedeflemektedir. Çalışma nitel araştırma yöntemlerinden doküman incelemesi deseni kullanılarak gerçekleştirilmiş olup, bu kapsamda Türk Dil Kurumu’nun Atasözleri ve Deyimler sözlüğü incelenmiştir. Önceden belirlenmiş anahtar kelimelerle taranan 835 atasözünden, motivasyonla ilgili olduğu tespit edilen 42 atasözü analiz için seçilmiştir. Verilerin çözümlenmesinde tematik analiz yöntemi kullanılmış ve atasözleri içsel motivasyon ve dışsal motivasyon olmak üzere iki ana tema altında sınıflandırılmıştır. Analiz sonucunda motivasyonel mesajların büyük ölçüde içsel temellere dayandığı ve yeterlilik, özerklik, öz düzenleme ve sebat gibi kavramların kültürel olarak oldukça önemsendiği görülmüştür. Bulgular, Deci ve Ryan’ın Öz Belirleme Kuramı, Bandura’nın Sosyal Bilişsel Kuramı, Locke ve Latham’ın Hedef Belirleme Kuramı ile Vroom’un Beklenti Kuramı çerçevesinde bütüncül olarak yorumlanmıştır. Ayrıca çalışma, motivasyonun sadece psikolojik bir güdü değil, aynı zamanda tembelliğin reddi üzerinden ahlaki bir sorumluluk olarak da ele alınabileceğini ortaya koymaktadır. Bu yönüyle çalışma, atasözlerini sadece kültürel değer aktarımı olarak değil, bireysel motivasyonel davranışı yönlendiren kültürel inanç mekanizmaları olarak inceleyerek, literatüre özgün bir katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Motivasyon
• Türk Atasözleri
• Öz Düzenleme
• Öz Belirleme Kuramı
• Kültürel Kodlar

Motivation in Turkish Proverbs: Thematıc and Theoretical Analysis

Öz

This study aims to identify motivational messages in Turkish proverbs and examine these messages thematically and theoretically using modern motivation theories. The study was conducted using the document review pattern from qualitative research methods, and within this scope, the Turkish Language Association's Dictionary of Proverbs and Idioms was examined. From 835 proverbs scanned using predefined keywords, 42 proverbs identified as related to motivation were selected for analysis. Thematic analysis was used to analyze the data, and the proverbs were classified under two main themes: intrinsic motivation and extrinsic motivation. The analysis revealed that motivational messages are largely based on internal factors and that concepts such as competence, autonomy, self-regulation, and perseverance are culturally highly valued. The findings were interpreted holistically within the framework of Deci and Ryan's Self-Determination Theory, Bandura's Social Cognitive Theory, Locke and Latham's Goal Setting Theory, and Vroom's Expectancy Theory. Furthermore, the study reveals that motivation can be approached not only as a psychological drive but also as a moral responsibility through the rejection of laziness. In this respect, the study contributes to the literature by examining proverbs not only as a means of cultural value transmission but also as cultural belief mechanisms that guide individual motivational behavior.

Anahtar Kelimeler

• Motivation
• Turkish Proverbs
• Self-Regulation
• Self-Determination Theory
• Cultural Codes

Kaynakça

1. Adams, J. S. (1965). Inequity in social exchange. in L. Berkowitz (Ed.), Advances in Experimental Social Psychology, Vol. 2, USA: Academic Press, 267-299.
2. Akın, A. (2008). “Doğudan batıya: Bir kültür öğesi olan ‘Türk atasözleri’nin ‘yönetim paradigmaları’ açısından incelenmesi”, Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi, 5 (2).
3. Aksoy, Ö. A. (1993). Atasözleri ve deyimler sözlüğü: Atasözleri sözlüğü 1. İnkılâp Kitabevi.
4. Arseven, A. (2016). Öz yeterlilik: Bir kavram analizi. Electronic Turkish Studies, 11(19), 63–80. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.10001
5. Aslan, M., & Doğan, S. (2020). Dışsal motivasyon, içsel motivasyon ve performans etkileşimine kuramsal bir bakış. Süleyman Demirel Üniversitesi Vizyoner Dergisi, 11(26), 291–301.
6. Atanasiu, R. (2021). “The lifecycle of heuristics as managerial proverbs”, Management Decision, 59 (7): 1617–1641.
7. Bandura, A. (1977). Self-efficacy: Toward a unifying theory of behavioral change. Psychological Review, 84(2), 191–215. https://doi.org/10.1037/0033-295X.84.2.191
8. Bandura, A. (1991). Social cognitive theory of self-regulation. Organizational Behavior and Human Decision Processes, 50(2), 248–287. https://doi.org/10.1016/0749-5978(91)90022-L Batur, Z. (2011). “Atasözü ve deyimlerde kadın ve kadının sosyo-psikolojik özellikleri”, Turkish Studies, 6 (3): 577–584.

9. Demirtaş, S. (2005). Çalışma yaşamında motivasyonun önemi ve teşvik araçlarının yeri (Yüksek lisans tezi). Marmara Üniversitesi.
10. Eren, E. (2012). Örgütsel davranış ve yönetim psikolojisi, İstanbul: Beta Yayıncılık.
11. Günindi Ersöz, A. (2010). “Türk atasözleri ve deyimlerinde kadına yönelik toplumsal cinsiyet rolleri”, Gazi Türkiyat Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 1 (6): 167–182.
12. Karadağ, Ö. (2013). “Emotional intelligence functions of Turkish proverbs”, Social Behavior and Personality: An International Journal, 41 (2): 295–310.
13. Kemiksiz, Ö. (2021). “Kök değerler bakımından Türk atasözleri”, Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 11 (2): 495–518.
14. Keser, A., & Kümbül Güler, B. (2016). Çalışma psikolojisi. Umuttepe Yayınları.
15. Kurt, İ. (1989). Türk atasözlerine psikolojik bir yaklaşım (Yüksek lisans tezi). Gazi Üniversitesi.
16. Locke, E. A., & Latham, G. P. (1990). A theory of goal setting and task performance. Prentice Hall.
17. Locke, E. A., & Latham, G. P. (2004). “What should we do about motivation theory? Six recommendations for the twenty-first century”, Academy of Management Review, 29 (3): 388–403.
18. Maslow, A. H. (1970). Motivation and personality. Harper & Row.
19. McClelland, D. C., & Burnham, D. H. (1976). “Power is the great motivator”, Harvard Business Review, 54(2): 100–110.
20. Mottaz, J. C. (1985). The relative importance of intrinsic and extrinsic rewards as determinants of work satisfaction. The Sociological Quarterly, 26(3), 365–385.
21. Okray, Z. (2015). “Türk atasözleri ve deyimlerinde kadın imgesi”, LAÜ Sosyal Bilimler Dergisi, 6 (1): 93–102.
22. Onaran, O. (1981). Çalışma yaşamında güdülenme kuramları (Yayın No. 470). Ankara: Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi.
23. Oy, A. (1972). Tarih boyunca Türk atasözleri. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
24. Özden, M. (2024). Content and thematic analysis techniques in qualitative research: Purpose, process and features. Qualitative Inquiry in Education: Theory & Practice, 2(1), 64–81. https://doi.org/10.59455/qietp.20
25. Özkalp, E., & Kırel, Ç. (2013). Örgütsel davranış. Ekin Yayınevi. Özkan, B., & Gündoğdu, A. E. (2011). “Toplumsal cinsiyet bağlamında Türkçede atasözleri ve deyimler”, Turkish Studies, 6 (3): 1133–1147.
26. Özpeynirci, R., & Kırmızı, C. (2022). “Atasözleri ekseninde psikolojik dayanıklılık kavramı üzerine bir araştırma”, KMÜ Sosyal ve Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 24 (43): 1113–1126.
27. Pinder, C. C. (1998). Work motivation in organizational behavior. Prentice Hall.
28. Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2000). Self determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, social development, and well being. American Psychologist, 55(1), 68–78.
29. Sabuncuoğlu, Z., & Tüz, M. (2008). Örgüt psikolojisi. Alfa Aktüel.
30. Steers, R. M., Mowday, R. T., & Shapiro, D. L. (2004). “Introduction to special topic forum: The future of work motivation theory”, Academy of Management Review, 29 (3): 379–387.
31. Şahin, H. (2006). “Türk atasözlerinde kadın”, Akademik Araştırmalar Dergisi, 29: 155–166.
32. Turhan, R., Ayyıldız Ünnü, N. A., Kelgökmen İlic, D., Çapraz, B., & Kesken, J. (2017). “Çalışanların sessizlik davranışlarında kültürün etkisi: Atasözleri üzerinden nitel bir analiz”, Ege Stratejik Araştırmalar Dergisi, 7 (1): 1–15.
33. Türk Dil Kurumu. (n.d.). Deyimler ve atasözleri sözlüğü. https://sozluk.gov.tr
34. Wach, E., & Ward, R. (2013). Learning about qualitative document analysis. IDS Practice Paper in Brief, 13, 1–11.
35. Yılmaz, A. (2004). “Türk kültüründe kadın”, Millî Folklor, 61: 111–123.