Okul Öncesi Çocuklarında Okuma Kültürü Oluşturmada Aile Yeterliliklerine Çocuk-Ebeveyn Birlikte Okuma Etkinliklerinin Etkisinin İncelenmesi

Yıl 2025, Cilt: 13 Sayı: 2, 249 - 266, 31.12.2025

Tacettin Tezcan , Gülüzar Şule Tepetaş Cengiz

https://doi.org/10.35233/oyea.1616810

Öz

Bu araştırma, okul öncesi dönemde çocukların okuma kültürünün gelişiminde ebeveynlerin rolünü incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada, ebeveynlerin okuma kültürü oluşturma yeterlilikleri ile çocuk-ebeveyn birlikte okuma etkinliklerine katılım düzeyleri arasındaki ilişki ele alınmış; bu ilişkinin ebeveynlerin öğrenim düzeyi, gelir durumu, kardeş sayısı ve toplumsal cinsiyet rolleri gibi demografik değişkenlere göre nasıl farklılaştığı analiz edilmiştir. Çalışma, okuma kültürünün aile ortamında şekillenen sosyal ve kültürel bir yapı olduğunu varsaymakta ve bu bağlamda ebeveynlerin davranışlarının çocukların kitapla ilişkilerini nasıl biçimlendirdiğini ortaya koymayı hedeflemektedir. Araştırma, tarama modeline uygun olarak yürütülmüştür. Çalışmanın örneklemini, Bolu il merkezindeki bağımsız anaokullarına devam eden çocukların annelerinden oluşan 256 kişilik bir grup oluşturmuştur. Veriler, “Okuma Kültürü Oluşturmada Aile Yeterliliği Ölçeği” ve “Çocuk-Ebeveyn Birlikte Okuma Etkinlikleri Ölçeği” aracılığıyla toplanmıştır. Elde edilen veriler, Pearson Korelasyon Katsayısı ve Tek Yönlü Varyans Analizi (One-way ANOVA) kullanılarak analiz edilmiştir. Araştırma bulguları, ebeveynlerin okuma kültürü oluşturma yeterlilikleri ile çocuklarıyla birlikte okuma etkinliklerine katılım düzeyleri arasında negatif yönlü anlamlı bir ilişki olduğunu ortaya koymuştur. Ebeveynlerin eğitim ve gelir düzeyleri arttıkça okuma kültürü oluşturma yeterlilikleri de anlamlı biçimde yükselmektedir. Düşük öğrenim düzeyine sahip bazı annelerin ise çocuklarıyla daha sık kitap okuma davranışı gösterdiği, bunun kültürel bağlamla ilişkili olabileceği gözlemlenmiştir. Ayrıca, kardeş sayısı arttıkça çocukların birebir okuma deneyimlerinin azaldığı; cinsiyet rolleri bağlamında ise annelerin çocukların okuma alışkanlıklarını destekleme konusunda daha baskın bir rol üstlendiği belirlenmiştir.

Anahtar Kelimeler

Okuma kültürü , ebeveyn yeterliliği , birlikte kitap okuma , sosyoekonomik durum

Etik Beyan

Bu çalışmada "Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi" kapsamında belirtilen kurallara uyulmuş, "Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiğine Aykırı Eylemler" başlığı altında belirtilen eylemlerden kaçınılmıştır. Yazarlar arasında çıkar çatışmasının yoktur, tüm yazarlar çalışmaya katkı sağlamıştır. Bu araştırma, Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi Sosyal Bilimlerde İnsan Araştırmaları Etik Kurulu tarafından etik onay (Protokol NO. 2024/362) alınarak yürütülmüştür.

Examining the Effect of Child-Parent Collaborative Reading Activities on Family Competencies in Establishing a Reading Culture in Preschool Children

Öz

This research aims to examine the role of parents in the development of reading culture in preschool children. The study investigates the relationship between parents' competence in fostering a reading culture and their level of participation in child-parent reading activities; it also analyzes how this relationship differs according to demographic variables such as parents' education level, income, number of siblings, and gender roles. The study assumes that reading culture is a social and cultural construct shaped within the family environment and aims to reveal how parental behaviors shape children's relationship with books. The research was conducted within the framework of a survey research design. The sample consisted of a group of 256 mothers of children attending independent kindergartens in the city center of Bolu. The data obtained were analyzed using Pearson Correlation Coefficient and One-Way Analysis of Variance (ANOVA). The research findings revealed a significant negative correlation between parents' ability to foster a reading culture and their level of participation in reading activities with their children. It was observed that some mothers with lower levels of education showed more frequent reading habits with their children, which may be related to the cultural context. Furthermore, it was determined that as the number of siblings increases, children's one-on-one reading experiences decrease; and in the context of gender roles, mothers assume a more dominant role in supporting children's reading habits.

Anahtar Kelimeler

Reading Culture , Parental Competencies , reading together , socioeconomic status

Etik Beyan

This study complies with the rules specified in the “Higher Education Institutions Scientific Research and Publication Ethics Guidelines” and avoids the actions listed under the heading “Actions Contrary to Scientific Research and Publication Ethics.” There is no conflict of interest among the authors; all authors have contributed to the study. This research was conducted with ethical approval (Protocol No. 2024/362) from the Human Research Ethics Committee in the Social Sciences at Bolu Abant İzzet Baysal University.

Kaynakça

• Bayraktar, V. (2022). Erken çocukluk dönemi edebiyatının işlevi. P. B. Kahraman & V. Bayraktar (Ed.), Erken çocukluk dönemi edebiyatı içinde (s. 231-264). Lisans.
• Bayraktar, V. ve Temel, F. (2014). Okuma-yazmaya hazırlık eğitim programının çocukların okuma yazma becerilerine etkisi. Hacettepe University Journal of Education, 29(3), 08-22
• Blake, J. (1981). Family size and the quality of children. Demography, 18(4), 421–442. https://doi.org/10.2307/2060941
• Bus, A. G., Van IJzendoorn, M. H. ve Pellegrini, A. D. (1995). Joint book reading makes for success in learning to read: A meta-analysis on intergenerational transmission of literacy. Review of Educational Research, 65(1), 1–21. https://doi.org/10.3102/00346543065001001
• Clark, C. (2010). Linking school libraries and literacy: Young people’s reading habits and attitudes to school libraries and an exploration of the relationship between school libraries and reading attainment. National Literacy Trust. https://eric.ed.gov/?id=ED513438
• Clark, C. ve Akerman, R. (2006). Social inclusion and reading: An exploration. National Literacy Trust. https://eric.ed.gov/?id=ED496345
• Craig, L. (2006). Does father care mean fathers share? A comparison of how mothers and fathers in intact families spend time with children. Gender & Society, 20(2), 259–281. https://doi.org/10.1177/0891243205285212
• Creswell, J. W. (2012). Educational research: Planning, conducting, and evaluating quantitative and qualitative research (4. Baskı). Pearson.
• Çiğdemir, S. ve Akyol, H. (2020). Okuma kültürü oluşturmada aile yeterliliği ölçeği geliştirme ve uygulama çalışması. Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi, 21(3), 1874–1912. https://doi.org/10.29299/kefad.854008
• Deretarla Gül, E. (2015). Okul öncesi çocuklara okuma alışkanlığı kazandırma. M. Gönen (Ed.), Çocuk edebiyatı içinde (s. 305–314). Eğiten Kitap.
• Desforges, C. ve Abouchaar, A. (2003). The impact of parental involvement, parental support and family education on pupil achievements and adjustment: A literature review. London: DfES.
• Downey, D. B. (1995). When bigger is not better: Family size, parental resources, and children’s educational performance. American Sociological Review, 60(5), 746–761. https://doi.org/10.2307/2096320
• Flood, A. (2025). Most parents don’t enjoy reading to their children, survey suggests. The Guardian. https://www.theguardian.com/books/2025/apr/30/most-parents-dont-enjoy-reading-to-their-children-survey-suggests
• Fraenkel, J. R., Wallen, N. E. ve Hyun, H. H. (2012). How to design and evaluate research in education (8. Baskı.). McGraw-Hill Education.
• Gonzalez, J. E., Taylor, A. B., Davis, M. J. ve Kim, M. (2013). Exploring the underlying factor structure of the Parent Reading Belief Inventory (PRBI): Some caveats. Early Education & Development, 24(2), 123–137. https://doi.org/10.1080/10409289.2011.623651
• Gök, S. ve Yıldırım, K. (2023). Okuma kültürünün geliştirilmesine yönelik aile farkındalık programının etkililiği: Bir karma yöntem araştırması. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 11(1), 135–158. https://doi.org/10.16916/aded.1206995
• Gregory, E. (2001). Sisters and brothers as language and literacy teachers: Synergy between siblings playing and working together. Journal of Early Childhood Literacy, 1(3), 301-322. https://doi.org/10.1177/14687984010013004
• Gönen, M. (2007). Öğretim boyunca okuma alışkanlığı, okuma kültürü ve okullarda uygulama sorunları toplantısı. MEB.
• Hannon, P. (2000). Parents’ experiences of literacy education: Their effect on children’s literacy learning. Journal of Early Childhood Literacy, 1(2), 95–122. https://doi.org/10.1177/1468798400001002001
• Hartas, D. (2011). Families’ social backgrounds matter: Socio‐economic factors, home learning and young children’s language, literacy and social outcomes. British Educational Research Journal, 37(6), 893–914. https://doi.org/10.1080/01411926.2010.506945
• Hoover-Dempsey, K. V., & Sandler, H. M. (1997). Why do parents become involved in their children’s education? Review of Educational Research, 67(1), 3-42. https://doi.org/10.3102/00346543067001003
• Işıkoğlu-Erdoğan, N. (2016). Erken çocukluk döneminde çocuk-ebeveyn birlikte okuma etkinliklerinin incelenmesi. Kastamonu Eğitim Dergisi, 24(3), 1071–1086. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/210070
• Işıkoğlu Erdoğan, N. ve Şimşek, Z. C. (2022). Ebeveyn-çocuk birlikte okuma alışkanlıkları, etkinlikleri ve sosyoekonomik faktörlerin dil gelişimine olan etkileri. Milli Eğitim Dergisi, 51(233), 177–189. https://doi.org/10.37669/milliegitim.774073
• İnce Samur, A. Ö. (2014). Bireye okuma kültürü edindirme izlencesi. [Yayınlanmamış doktora tezi]. Ankara Üniversitesi.
• Justice, L. M. ve Ezell, H. K. (2001). Word and print awareness in 4-year-old children. Child Language Teaching and Therapy, 17(3), 207–225. https://doi.org/10.1177/026565900101700303
• Kalb, G. ve Van Ours, J. C. (2014). Reading to young children: A head-start in life? Economics of Education Review, 40, 1–24. https://doi.org/10.1016/j.econedurev.2014.01.002
• Krcmar, M. ve Cingel, D. P. (2014). Parent–child joint reading in traditional and electronic formats. Media Psychology, 17(3), 262–281. https://doi.org/10.1080/15213269.2013.840243
• Lareau, A. (2003). Unequal childhoods: Class, race, and family life. University of California Press.
• Levy, R., Hall, M. ve Preece, J. (2018). Examining the links between parents’ relationships with reading and shared reading with their preschool children. International Journal of Educational Psychology, 7(2), 123–150. https://doi.org/10.17583/ijep.2018.3480
• Li, J., Peng, P., Ma, X., Ding, N. ve Zhao, J. (2023). How does family socioeconomic status influence children’s reading ability? Evidence from meta-analytic structural equation modeling. Educational Psychology Review. https://doi.org/10.1007/s10648-023-09834-1
• Linnakyla, P., Malin, A. ve Taube, K. (2004). Factors behind low reading literacy achievement. In N. Postlethwaite, T. Kellaghan, ve L. B. W. Thorndike (Eds.), The International Encyclopedia of Education (2nd ed., pp. 1–7). Elsevier Science Ltd.
• Logan, S. ve Johnston, R. (2009). Gender differences in reading ability and attitudes: Examining where these differences lie. Journal of Research in Reading, 32(2), 199–214. https://doi.org/10.1111/j.1467-9817.2008.01389.x
• Milkie, M. A., Kendig, S. M., Nomaguchi, K. M. ve Denny, K. E. (2010). Time with children, children’s well‐being, and work‐family balance among employed parents. Journal of Marriage and Family, 72(5), 1329–1343. https://doi.org/10.1111/j.1741-3737.2010.00768.x
• Morrow, L. M. (1995). Family literacy: Connections in schools and communities. Newark, DE: International Reading Association.
• Neuhaus Education Center. (2023). How parental involvement boosts literacy in early learners. https://neuhaus.org/how-parental-involvement-boosts-literacy-in-early-learners/
• Neuman, S. B. ve Celano, D. (2001). Access to print in low-income and middle-income communities: An ecological study of four neighborhoods. Reading Research Quarterly, 36(1), 8–26. https://doi.org/10.1598/RRQ.36.1.1
• Neumann, M. M. (2014). An examination of touch screen tablets and emergent literacy in Australian preschool children. Australian Journal of Education, 58(2), 109–122. https://doi.org/10.1177/0004944114523368
• Niklas, F., Wirth, A., Guffler, S., Drescher, N. ve Ehmig, S. C. (2020). The home literacy environment as a mediator between parental attitudes toward shared reading and children’s linguistic competencies. Frontiers in Psychology, 11, 1628. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2020.01628
• OECD. (2020). PISA 2018 results (Volume II): Where all students can succeed. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/b5fd1b8f-en
• Özdemir, E. (2005). Eleştirel okuma. Bilgi Yayınevi.
• Özözen Danacı, M., Çetin, Z. ve Doğan, Ö. (2015). The effect of adolescents’ reading children’s literature to their younger siblings on their book reading habits. Creative Education, 6(18), 2013–2020. https://doi.org/10.4236/ce.2015.618206
• Peacock-Chambers, E., Martin, A., Augustyn, M., & Cabral, H. (2017). The influence of parental self-efficacy and perceived control on the home learning environment of young children. Academic Pediatrics, 17(5), 566-573. https://doi.org/10.1016/j.acap.2016.10.010
• Reese, E., Sparks, A. ve Leyva, D. (2010). A review of parent interventions for preschool children’s language and emergent literacy. Journal of early childhood literacy, 10(1), 97-117. https://doi.org/10.1177/1468798409356987
• Saracho, O. N. ve Spodek, B. (2009). Parents and children engaging in storybook reading. Early Child Development and Care, 180(10), 1379–1389. https://doi.org/10.1080/03004430903135605
• Sénéchal, M. ve LeFevre, J. (2002). Parental involvement in the development of children’s reading skill: A five-year longitudinal study. Child Development, 73(2), 445–460. https://doi.org/10.1111/1467-8624.00417
• Sever, S. (2013). Çocuk edebiyatı ve okuma kültürü. Tudem.
• Sever, S., Karagül, S. ve Güldenoğlu, B. N. D. (2017). Öğretmenlerin okuma kültürü düzeyleri ile kitle iletişim araçlarını kullanma alışkanlıklarının incelenmesi. HAYEF Journal of Education, 14(1), 47–69. https://hayefjournal.org/index.php/pub/article/view/321
• Silinskas, G., Torppa, M., Lerkkanen, M. K. ve Nurmi, J. E. (2020). Home literacy activities and children’s reading skills, independent reading, and interest in reading: A longitudinal study. Frontiers in Psychology, 11, 1508. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2020.01508
• Smith, S., Dixon, R. G. ve Barnett, J. E. (1997). Family background, parental involvement, and environmental influences on educational attainment. Educational Psychology, 17(1), 91–106. https://doi.org/10.1080/0144341970170106
• Stanovich, K. E., Cunningham, A. E. ve West, R. F. (1998). Literacy experiences and the shaping of cognition. In S. G. Paris & H. M. Wellman (Eds.), Global prospects for education: Development, culture, and schooling (s. 253–288). American Psychological Association. https://doi.org/10.1037/10294-009
• Şimşek Çetin, Ö., Bay, N.D. ve Alisinanoğlu, F. (2014). Ebeveyn Okuma İnanç Ölçeği’nin Türkçeye Uyarlama Çalışması.Journal of Turkish Studies. 9 (2), 1441-1458. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.6185
• Tabachnick, B.G., & Fidell, L.S. (2001). Using multivariate statistics (4. Baskı). Allyn and Bacon. MA.
• Tatar, D. (2022). Sosyo-ekonomik düzeyin çocukların okuma alışkanlıkları üzerine etkisi: Ankara’daki ilköğretim sekizinci sınıf öğrencileri üzerine bir araştırma. [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Hacettepe Üniversitesi.
• Tezel, M., Çiftçi, H. A., & Uyanık, G. (2019). Annelerin okul öncesi dönem çocuklarına kitap okuma ve almaya ilişkin görüşlerinin incelenmesi. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 15(3), 741-759. https://doi.org/10.17860/mersinefd.590352
• Ürün Karahan, B. (2016). Türkçe öğretmen adaylarının okumaya yönelik tutumlarının başarı hedef yönelimleri ile ilişkisinin incelenmesi. Turkish Studies International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 11(14), 783–794. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.9825
• Weigel, D. J., Martin, S. S., & Bennett, K. K. (2006). Mothers’ literacy beliefs: Connections with the home literacy environment and pre-school children’s literacy development. Journal of Early Childhood Literacy, 6(2), 191-211. https://doi.org/10.1177/1468798406066444