Haho (Khakhuli) kilisesi dolgu harçlarının arkeometrik analizi ve restorasyon önerisi

Öz

Bagrat Krallığı döneminde 10. yüzyılda inşa edilen Haho (Khakhuli) Kilisesi, geçmişte Tao-Klarjetie bölgesi olarak bilinen ve günümüzde Erzurum ili, Tortum İlçesi, eski adı Haho olan Bağbaşı Köyü sınırları içinde yer almaktadır. Orta çağda önemli bir eğitim kurumu olan manastır çevresel etkiler ve tekrarlanan doğal afetler sonucunda zaman içerisinde yıpranarak deforme olmuştur. Yapının yaşamını sürdürebilmesi için restorasyon çalışmalarının yapılması kaçınılmaz hale gelmiştir. Bu çalışmanın temel amacı Haho Kilisesi moloz duvar dolgu harcının özelliklerinin analitik yöntemlerle tespit edilmesi ve yapının restorasyonunda kullanılacak dolgu harcı için öneri geliştirilmesidir. Deneysel metodolojinin kullanıldığı bu çalışma kapsamında, kilisenin duvar örgüsünde kullanılan dolgu harcından alınan örneklerin hammadde özellikleri fiziksel, kimyasal ve petrografik analizlerle belirlenmiştir. Analiz çalışmaları sonucunda, harçların agrega-bağlayıcı özellikleri ile agrega içeriği petrografik olarak belirlenmiş olup, örneklerin hiçbirinde çimento kullanılmadığı, bağlayıcı olarak kireç kullanıldığı, tüm numunelerin puzolan içerdiği ve tüm örneklerde tuğla kırığı bulunduğu tespit edilmiştir. Yapılan arkeometrik analiz verileri ışığında yapının restorasyonunda kullanılabilecek dolgu harcı önerisi geliştirilmiştir. Yapılan çalışmanın diğer tarihi yapıların restorasyon sürecine rehber olması hedeflenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Tao-Klarjetie
• Haho
• Kilise
• Arkeometri
• Harç
• Petrografi

Archeometric analysis and restoration proposal for Haho (Khakhuli) church filling mortar

Öz

Haho (Khakhuli) church, built in the 10th century during the Bagrat Kingdom, is located within the borders of Bağbaşı Village, formerly known as Haho, in Erzurum province, Tortum District. The monastery, which was an important educational institution in the Middle Ages, was deteriorated over time due to environmental impactsand repeated natural disasters. Restoration work has become inevitable for the building to survive. The main purpose of this study is to determine the properties of the Haho Church rubble wall filling mortar using analytical methods and to develop a prescription for the filling mortar to be used in the restoration of the building. In this study, employing an experimental methodology, the raw material properties of samples taken from the filling mortar used in the church's masonry were analyzed through physical, chemical, and petrographic analyses. Petrographic analysis revealed the aggregate content and binding characteristics of the mortars. It was found that none of the samples contained cement; instead, lime was used as a binder, all samples included pozzolanic materials, and brick fragments were consistently present. Based on the archaeometric data obtained, a compatible filling mortar formulation was developed for use in the building's restoration. The findings of this study are intended to support the restoration of similar historical structures.

Anahtar Kelimeler

• Tao-Klarjetie
• Haho
• Church
• Archaeometry
• Mortar
• Petrography

Kaynakça

1. [1] Sonkaya AK. “Archaeological tourism in Türkiye from the establishment of the Republic to the present”. Current Perspectives in Social Sciences, 28(3), 336-349, 2024.
2. [2] TC Kültür ve Turizm Bakanlığı. “Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü, Türkiye Geneli Korunması Gerekli Taşınmaz Kültür Varlığı İstatistiği”. https://kvmgm.ktb.gov.tr/TR-44798/turkiye-geneli-korunmasi-gerekli-tasinmaz-kultur-varligi-istatistigi.html (22.02.2023).
3. [3] Younus I, Al-Hinkawi W, Lafta S. “The role of historic building information modeling in the cultural resistance of liberated city”. Ain Shams Engineering Journal, 14(10), 102191, 2023.
4. [4] Gürel ŞS, Dereli M. “Kültür Mirası Mimari Yapılarda Malzeme Bozulmaları: Hoca Hasan Mescidi”. Konya Sanat (6), 182-194, 2023.
5. [5] ICOMOS. “Venedik Tüzüğü”. 1964. http://www.icomos.org.tr/Dosyalar/ICOMOSTR_tr0243603001536681730.pdf (22.02.2023).
6. [6] Çakıcı FZ, Kaçdi R. “Systematic analysis of the digital technologies used in the documentation of historical buildings”. Cultural Heritage and Science, 4(2), 69-77, 2023.
7. [7] Pehlivan GF. “Kültürel Miras Yapılarında Taş Malzemenin Tahribatsız XRF Yöntemiyle Analizi: Şirinoğlu Hamamı Örneği”. KAPU Trakya Mimarlık ve Tasarım Dergisi, 2(2), 57-68, 2022.
8. [8] Pulatsu B, Tuncay K. “Computational Modelling of Damage Progression in Unreinforced Masonry Walls via DEM”. Turkish Journal of Civil Engineering. 35(3), 125-147, 2024.

9. [9] Karaçor F, Dereli M. “Conservation and Restoration of Historic Buildings: Application of Contemporary Addition Construction Techniques in the Case of Turkey”. Gazi University Journal of Science Part B: Art Humanities Design and Planning, 12(3), 461-475, 2024.
10. [10] Wang ZJ, Liu Z. “Characterizing ancient materials”. Nature Materials, 22, 144-145, 2023.
11. [11] Oğuz C, Türker F, Koçkal NU. “Andriake Limanı’nda Roma, Bizans ve Selçuklu Dönemi Harçların Özellikleri”. Teknik Dergi, 26(1), 6993-7013, 2015.
12. [12] Ekşi Akbulut D. Tarihi Yapıların Onarımında Kullanılacak Harçların Seçimine Yönelik Bir Öneri. Doktora Tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi, İstanbul, Türkiye, 2006.
13. [13] Ricci G, Secco M, Artioli G, Marzaioli F, Passariello I, Terrasi F, Valluzzi MR. “The contribution of Archaeometric Analyses to the Multi-Disciplinary Research in Hierapolis of Phrygia, Turkey”. IMEKO TC4 International Conference on Metrology for Archaeology and Cultural Heritage, Trento, Italy, 22-24 October 2020.
14. [14] Trojanowicz M. “Modern Chemical Analysis in Archaeometry”. Anal Bioanal Chem, 391, 915-918, 2008.
15. [15] Bayazit M, Işık I, Issı A, Genç E. “Archaeometric investigation of the Late Chalcolithic-Early Bronze Age I and the 1st-2nd millennium BCE potteries from Kuriki-Turkey”. Applied Clay Science, 126, 180-189, 2016.
16. [16] Sayın B. “Tarihi Yığma Yapıların Malzeme Özelliklerinin Belirlenmesi ve Uygulama Önerileri”, Dicle Üniversitesi Mühendislik Dergisi, 7(3), 387-398, 2016.
17. [17] Semiz B, Duman B. Tripolis’te Bulunan Geç Antik Çağ Unguentariumları’nın Arkeometrik Yönden Değerlendirilmesi. Editör: Duman B. Tripolis Ad Maeandrum I Tripolis Araştırmaları, 165-180, İstanbul, Türkiye, Ege Yayınları, 2017.
18. [18] Bayazit M, Yıldız D. “Fatih Paşa Cami (Diyarbakır) Sıva ve Harç Örneklerinin Arkeometrik Karakterizasyonu”. DÜMF Mühendislik Dergisi, 10(2), 709-720, 2019.
19. [19] Eroğlu M. Boğsak Adası (Silifke, Mersin) Geç Antik Dönem Yerleşimi Yapı Malzemelerinin Korunmasına Yönelik Arkeometrik Çalışmalar. Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi, Ankara, Türkiye, 2018.
20. [20] Akyol AA, Houreh ND. “Antalya Müsellim Cami arkeometrik analizleri”. Akademik Sanat, 5(11), 44-68, 2020.
21. [21] Yetiş E, Eroğlu M, Eskici B, Gür, M, Deniz K, Kadıoğlu, YK. “Investigations of painting techniques: edirne süleyman pasha mosque wall paintings”. Studies in Conservation, 68(4), 418-431, 2023.
22. [22] Akyol AA, Yılmaz M. “Hasankeyf Sultan Süleyman Cami minaresi harç örneklerinin arkeometrik analizleri”. Cedrus, 8, 643-658, 2020.
23. [23] Dunn E, Rapp G. “Characterization of Mortars and Pozzolanic Materials from Umm al-Jimal”. Studies in Conservation, 49(3), 145-160, 2004.
24. [24] Kavali E. Tao-Klardjetie bölgesi, Bagrat Krallığı (7-12. yy.) Dönemi Dini Yapı Harçlari. Yüksek Lisans Tezi, Atatürk Üniversitesi, Erzurum, Türkiye, 2022.
25. [25] Eskici B, Şener YS, Akyol AA, Kadıoğlu YK. “Milet (Balat) İlyas Bey Külliyesi’nde bulunan yapılara ait özgün malzemelerin korunmasina yönelik araştirma projesi”. 24. Arkeometri Sonuçları Toplantısı, Ankara, Türkiye,26-30 Mayıs 2008.
26. [26] Gürdal E, Özgünler SA, Kahraman G. “Anemas zindanlari’nin restorasyonunda kullanilacak onarım harcinin üretimi için yapilan deneysel çalişmalar”. Restorasyon ve Konservasyon Çalışmaları Dergisi, 3, 22-34, 2009.
27. [27] Koralay T, Duman B, Akyol AA, Kadıoğlu Y. “Tarihi harç ve siva örneklerinin çoklu analitik yöntemler kullanilarak incelenmesi: Tripolis (Yenice/Denizli) örneği”. 31. Arkeometri Sonuçları Toplantısı, Erzurum, Türkiye, 11-15 Mayıs 2015.
28. [28] Yılmaz M, Akyol AA. “Hasankeyf Sultan Süleyman Cami minaresi harç örneklerinin arkeometik analizleri”. Cedrus, 8, 643, 2020.
29. [29] Salia K. The History of the Georgian Nation. 1st ed. Paris, France, Académie Française, 1983.
30. [30] Özkan H. Haho Manastırı. 1. Baskı. Erzurum, Türkiye, Atatürk Üniversitesi Yayınları, 2013.
31. [31] Ponomarev W. Reallexikon zur Byzantinischen Kunst. 1st ed. Stuttgart, Germany, 1971.
32. [32] Türkiye, Erzurum, “Tortum Haritası”, https://images.app.goo.gl/vdBUnfRtLRGvkXHZA (06.06.2024).
33. [33] Map. “Kingdom of Georgians” (Tao-Klarjeti)”. https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=%2044299235 (06.06.2024).
34. [34] Resim. “Haho Kilisesi”. https://images.app.goo.gl/qqxDf7wone1cKVTA9 (06.06.2024).
35. [35] Kadiroğlu M, İşler B. Gürcü Sanatının Ortaçağı. 1 Baskı. Ankara, Türkiye, Onur Matbaacılık, 2010.
36. [36] Djobadze W. Early Medieval Georgian Monasteries in Historic Tao, Klarjet’i and Şavşet’i. 1st ed. Stuttgart, Germany, Franz Steiner Verlag, 1992.
37. [37] Rai DC, Dhanapal S. “Mineralogical and mechanical properties of masonry and mortars of the lucknow monuments circa the 18th century”. International Journal of Architectural Heritage, 9(3), 300-309, 2015.
38. [38] Işık İ. “Karakterizasyon ve Tarihlendirme Çalışmalarının Arkeometrik Yöntemlerle İncelenmesi”. Cedrus, 6, 713-736, 2018.
39. [39] Türk Standartları Enstitüsü. “İnşaat Mühendisliğinde Zeminlerin Sınıflandırılması”. Ankara, Türkiye, 1500, 2000.
40. [40] Ndiaye M, Diene M, Diop M, Ngom PM. “Pozzolanic activity of old volcanic tuffs of mako area (senegal-oriental, west african craton): An economic and environmental interest”. International Journal of Geosciences, 10, 225-237, 2019.
41. [41] Kavali E, Eroğlu M, Çakıcı M, Çakıcı FZ. “Archaeometric characterization and restoration proposal for filling mortars of Oshki (Öşvank) church”. Heritage Science, 11, 240, 2023.
42. [42] Tekin İ, Tekin D. “Polinaftalin sülfonat esaslı süperakışkanlaştıcıların farklı inceliklere sahip Bayburt Taşı ikame edilmiş kompoze çimentoların mekanik ve fiziksel özelliklerine etkisi”. Pamukkale Univ Muh Bilim Derg, 24(3), 419-425, 2018.
43. [43] Yazıcı Ş, Sezer Gİ. “Farklı kür yöntemlerinin uçucu kül içeren harçların eğilme ve basınç dayanımına etkisi”. Pamukkale Univ Muh Bilim Derg, 22(6), 396-399, 2016.
44. [44] Yazıcı Ş, Sezer Gİ. “Polimer ilaveli harçlarda sülfat etkisinin ve alkali silis reaksiyonunun incelenmesi”. Pamukkale Univ Muh Bilim Derg, 22(6), 413-417, 2016.