AİLE YAPISININ VE KÜLTÜREL YATKINLIĞIN MADDE BAĞIMLILIĞINA ETKİSİ

Öz

Bu çalışmanın amacı, bireysel bir sorun olmaktan çıkıp toplumsal bir boyut kazanan madde kötüye kullanımı ve bağımlılığının oluşumunda aile yapısı ile kültürel yatkınlığın rolünü, sosyal öğrenme kuramı çerçevesinde incelemektir. Nitel araştırma deseniyle yürütülen çalışmada, veriler derinlemesine görüşme tekniği kullanılarak toplanmıştır. Araştırmanın örneklemini, 2025 yılının mart, nisan ve mayıs aylarında Van ilinin İpekyolu, Edremit ve Tuşba ilçelerinde ikamet eden, madde bağımlısı 10 erkek ve 6 kadın yetişkin birey oluşturmaktadır. Toplanan nitel veriler, betimsel analiz yöntemiyle değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular, madde bağımlılığı ile çevresel faktörler arasında doğrudan bir ilişki olduğunu ortaya koymaktadır. Bu ilişkide, aile yapısı ve birincil akrabalık ilişkilerinin belirleyici bir rol üstlendiği gözlemlenmiştir. Düşük sosyoekonomik düzey, kopuk aile içi ilişkiler, zayıf aile bağları ve otoriter aile yapısının madde kullanımı ve bağımlılığı açısından önemli risk faktörleri oluşturduğu tespit edilmiştir. Çalışma, bireyde duygusal, bilişsel ve davranışsal sorunlara yol açan bu olgunun temelinde aile içi dinamiklerin yer aldığını; söz konusu dinamiklerin ise hem ebeveyn-çocuk etkileşimini hem de bireyin sosyalleşme sürecini olumsuz yönde etkilediğini göstermektedir

Anahtar Kelimeler

• Aile yapısı
• Sosyal çevre
• Kültürel yatkınlık
• Madde kullanımı
• Bağımlılık

Destekleyen Kurum

Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri Koordinasyon Birimi (BAP)

Proje Numarası

12020

Etik Beyan

Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal ve Beşeri Bilimleri Yayın Etik Kurul Başkanlığının 09.12.2024 tarih ve 24 sayılı kararı.

Teşekkür

Bu çalışma, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri Koordinasyon Birimi (BAP) tarafından 12020 proje koduyla desteklenmiş olup; söz konusu birime desteklerinden dolayı teşekkür ederiz.

The Impact of Family Structure and Cultural Predisposition on Substance Addiction

Öz

The aim of this study is to examine the role of family structure and cultural predisposition in the development of substance abuse and addiction, which has transcended being an individual problem and gained a social dimension, within the framework of social learning theory. Conducted using a qualitative research design, the data were collected through in-depth interview techniques. The sample of the study consists of 10 male and 6 female adult individuals with substance addiction residing in the İpekyolu, Edremit, and Tuşba districts of Van province during March, April, and May 2025. The collected qualitative data were analyzed using descriptive analysis methods. The findings reveal a direct relationship between substance addiction and environmental factors. Within this relationship, family structure and primary kinship relations were observed to play a determining role. Low socioeconomic status, disconnected intra-family relationships, weak family bonds, and an authoritarian family structure were identified as significant risk factors for substance use and addiction. The study demonstrates that family dynamics underlie this phenomenon, which leads to emotional, cognitive, and behavioral problems in the individual, and that these dynamics negatively affect both parent-child interaction and the individual’s socialization process.

Anahtar Kelimeler

• Family structure
• Social environment
• Cultural predisposition
• Substance use
• Addiction

Destekleyen Kurum

Van Yüzüncü Yıl University Scientific Research Projects Coordination Unit (BAP)

Proje Numarası

12020

Etik Beyan

Decision No. 24, dated 09.12.2024, by the Chairpersonship of the Publication Ethics Committee of Social and Human Sciences at Van Yüzüncü Yıl University.

Teşekkür

This study was supported by the Scientific Research Projects Coordination Unit (BAP) at Van Yüzüncü Yıl University under project code 12020. We thank the aforementioned unit for its support.

Kaynakça

1. Aktan Mutlu, E., Öztürk Sarıkaya, Ö. (2019). Bir AMATEM Kliniğinde Tedavi Gören Hastaların Sosyodemografik Verilerinin İncelenmesi. Klinik Psikiyatri Dergisi, 22, 276-285. https://doi.org. 10.5505/kpd.2019.96977.
2. Aydın, D. (2024). “Bağımlılık Nedir?” Bağımlılık ve Bağımlılıklarla Mücadele, (der. İbrahim Kısaç, Davut Aydın ve Evren Erzen), İstanbul: Kronik Kitap.
3. Bandura, A. (2023). Social Cognitive Theory: An Agentic Perspective on Human Nature. New York: Wiley Press. Başkurt, İ. (2003). Gençlik, Madde Bağımlılığı ve Korunma Yolları. İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 8, 73-114.
4. Bayrakçı, M. (2007). Sosyal Öğrenme Kuramı ve Eğitimde Uygulanması”, SAÜ Eğitim Fakültesi Dergisi, 14, 198-210.
5. Botvin, J. G. (1990). Substance Abuse Prevention: Theory, Practice, And Effectiveness. Drugs and Crime, 13, 461-519.
6. Brow, S. J. (2005). The Lived Experience of Daughters Who Have Absent Fathers: A Phenomenological Study, New York: Walden University Press.
7. Courtwright, D. T. (2021). Bağımlılık Çağı, (çev. Faik Cem Arı), İstanbul: Albaraka Yayınları.
8. Culpin, I., Heuvelman, H., Rai D., Pearson, M.R., Joinson, C. (2022). Father Absence and Trajectories of Offspring Mental Health Across Adolescence and Young Adulthood: Findings from A Uk-Birth Cohort, Journal of Affective Disorders 314, 150–159.

9. Diril, P., Onat, D, Ş. (2025). Madde Bağımlılığının Gençler Arasında Oluşturduğu Sosyalleşme Sorunları. İstanbul: Armoni Kitap.
10. Doğan, Y.B. (2021). Alkol Dışı Madde Kullanımı ve Bağımlılığı. Ankara: Nobel Yayınları.
11. East, L., Jackson, D., O’Brien L. (2006). Father Absence and Adolescent Development: A Review of The Literature, Journal of Child Health Care, 10(4), 283–295.
12. Emniyet Genel Müdürlüğü Narkotik Suçlarla Mücadele Daire Başkanlığı (2023). Türkiye Uyuşturucu Raporu Eğilimler ve Gelişmeler. Ankara: NSB Yayınları. https://www.narkotik.pol.tr/2023-turkiye-uyusturucu-raporu-yayinlanmistir (Erişim Tarihi: 07. 02.2026).
13. Avrupa Uyuşturucu Raporu (2023). Trendler ve Gelişmeler. https://www-euda-europaeu.translategoog/publications/european-drug-report/2023_en?Xtrsl=en&.x.tr.tl= tr&. x. tr.hl=tr & x.tr. pto=tc.pdf. (Erişim Tarihi: 31.05.2024).
14. Farooq, A., Javed, S., Nasrullah, I., Ghazal, S. (2021). Familial Predictors of Smoking in Adolescents; A Comparison of Smokers and Non-Smokers, ASEAN Journal of Psychiatry, 22(4), 1-11.
15. Fromm, E. (2003). Sahip Olmak Ya Da Olmak, (çev. Aydın Arıtan), İstanbul: Arıtan Yayınevi.
16. Genç, H. (2024). “Madde Bağımlılığı”, Bağımlılık ve Bağımlılıklarla Mücadele, (der. İbrahim Kısaç, Davut Aydın ve Evren Erzen), İstanbul: Kronik Kitap.
17. Gökler, R., Koçak R. (2008). Uyuşturucu ve Madde Bağımlılığı, Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, (1), 89-104. Goodchild, P. (2005). Deleuze- Guattari, (çev. Rahmi Gül Öğdül), İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
18. Görgülü, T. (2019). Substance Use Risk Factors and The Results of Substance Use Behaviors: A Qualitative Study on The Experiences of Substance Users, Addicta: The Turkish Journal on Addictions, 6(3): 511-538.
19. Gövebakan, R., Duyan V. (2015). Madde Bağımlılığı ve Aile. İstanbul: Yeni İnsan Yayınları.
20. Gruber, K. J., Taylor, M. F. (2005). A Family Perspective for Substance Abuse: Implications from The Literature, Journal of Social Work Practice in the Addictions, 6, 1(2), 1-29.
21. Han, B. C. (2022). Palyatif Toplum, (çev. Haluk Barışcan), İstanbul: Metis Yayınları.
22. Koç, A., Erim R., B, Boztaş, M. H. (2020). Madde Kullanım Bozukluğunda Bölgesel Farklılıkların Etkisi, Anadolu Psikiyatri Dergisi, 21(1): 61-69.
23. Mavis, H., Deur L. J. (1971). The Effects of Father Absence on Child Development, Young Children, 26 (4), 233-248.
24. McLanahan, S., Tach, L., Schneider, D. (2013). The Causal Effects of Father Absence, Annual Review of Sociology, 39, 339-427.
25. Ögel K. (2020). Bağımlılık Asla Sadece Bağımlılık Değildir. İstanbul: İletişim Yayınları.
26. Ögel, K. (2018). Bağımlılık ve Tedavi Temel Kitabı. İstanbul: IQ Kültür Sanat Yayıncılık.
27. Ollaa, M., Daulima, N.H.C., Eka Putri, Y.S. (2018). The Experience of Parents Implementing Authoritarian Parenting for Their School-Age Children, Enferm Clin. 28(1), 122-125.
28. Sumargi, A., M. Prasetyo, E. Ardelia, B. W, Parenting. (2020). Styles and Their Impacts on Child Problem Behaviors, Journal Psychology, 19 (3), 269-284.
29. Tarhan N., Nurmedov S. (2011). Bağımlılık: Sanal veya Gerçek Bağımlılıkla Başa Çıkma. İstanbul: Timaş Yayınları. Thompson A., Hollis, C., Richards, D. (2003). Authoritarian Parenting Attitudes as a Risk for Conduct Problems, European Child & Adolescent Psychiatry, 12, 84-91.
30. UNODC, World drug report, executive summary-2023. http://www.unodc.org/unode/ /en/data-and-analysis/world-drug-report-2023.html.(Erişim Tarihi: 27.04.2025).
31. Uzbay, İ. T. (2015). Madde Bağımlılığı: Tüm Boyutlarıyla Bağımlılık ve Bağımlılık Yapan Maddeler. İstanbul: Tıp Yayınları.
32. Winick, C. (1957). Narcotics Addiction and Its Treatment. Law and Contemporary Problems, 22(1), 9-33.
33. World Health Organization (2025). Global Status Report on Alcohol and Health and Treatment of Substance Uses Disorders. https://www.who. int/ publications /i/item / 9789 240 09 6745 (Erişim Tarihi: 19.02.2026).
34. Yıldırım, A., Şimşek, H. (2016). Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayınları.