Canlıların Oluşumuna Dair Açıklamanın Ahlâka Etkisi: Aristoteles ve İbn Sînâ’da Dişilik ve Erillik

Öz

Canlıların oluşumuna dair fiziksel açıklamaların ahlâk teorilerini nasıl şekillendirdiği, bilhassa çağdaş Aristoteles yorumculuğunda önemli tartışma alanlarından birisidir. Bu çalışma, Aristoteles’in Canlıların Oluşumu Üzerine (Peri Zôôn Genêseôs/ De Generatione Animalium (GA) adlı eserinde ortaya koyduğu üreme teorisini, kadının ahlâkî statüsünün temellendirilmesi bağlamında ele almakta ve bu yaklaşımı İbn Sînâ’nın eş-Şifâ/ Kitâbü’l-Hayevân’daki yorumlarıyla karşılaştırmaktadır. Çalışma, Aristoteles’in dişilik ve erillik ayrımının yalnızca fiziksel/biyolojik bir çerçeveyle sınırlı kalmayıp ve bu çerçevenin ahlâk anlayışını doğrudan etkilediğini ileri sürmektedir. Bu doğrultuda, İbn Sînâ’nın Aristotelesçi üreme modelini ne ölçüde benimsediği ve kendi felsefî sistemi içinde nasıl dönüştürdüğü incelenmektedir. Özellikle meni ve menstrüal kan üzerinden açıklanan fiziksel oluşum teorisinin, kadının erdemler ve erdemsizlikler karşısındaki konumuna etkisi analiz edilmektedir. Makalenin temel iddiası, İbn Sînâ’nın fiziksel açıklama bağlamında teorik düzeyde Aristoteles’ten kısmen ayrışmasına rağmen, kadının ahlâkî konumlandırılması açısından onunla büyük ölçüde örtüştüğüdür. Bu ortaklığın en belirgin yansıması, kadının aile içindeki rolü ve ona atfedilen erdemler üzerinden ortaya çıkmaktadır. Metin analizi ve karşılaştırmalı yöntemle yürütülen çalışma, fiziksel oluşum teorilerinin ahlâkî hiyerarşilerin kurulmasındaki belirleyici rolünü göstermeyi amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İslam Felsefesi
• Canlıların Oluşumu
• Üreme
• Erillik-Dişilik
• Ahlâkî Statü

Etik Beyan

Bu çalışmanın ilk bulguları “10. Kadın Araştırmaları Kongresi: Mitik Söylem ve Kadın” (10 Nisan 2025, İstanbul) programında sözlü olarak sunulmuştur.

The Impact of Explanations of Generation of Animals on Ethics: Femaleness and Maleness in Aristotle and Ibn Sīnā

Öz

How physical explanations of the origin of living beings inform moral theory has become a major topic of debate, particularly in contemporary Aristotelian scholarship. This study examines Aristotle’s theory of reproduction, as presented in Generation of Animals (Peri Zōōn Geneseōs / De Generatione Animalium), in relation to the construction of women’s moral status, and compares it with Ibn Sīnā’s interpretations in al-Shifāʾ / Kitāb al-Ḥayawān. The study argues that Aristotle’s distinction between the femaleness and the maleness is not confined to a purely biological framework but directly shapes his understanding of morality. In this context, it investigates the extent to which Ibn Sīnā adopts the Aristotelian model of reproduction and how he transforms it within his own philosophical system. In particular, the analysis focuses on how the theory of physical formation—articulated through the roles of semen and menstrual blood—affects the positioning of women with respect to virtues and vices. The central claim is that, although Ibn Sīnā partially departs from Aristotle at the level of physical explanation, he largely converges with him in the moral positioning of women. This convergence is most clearly reflected in the roles assigned to women within the family and in the virtues attributed to them. Drawing on textual analysis and comparative methodology, the study aims to demonstrate the decisive role of theories of physical formation in the construction of moral hierarchies.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Philosophy
• Generation of Animals
• Reproduction
• Maleness–Femaleness
• Moral Status

Etik Beyan

The initial findings of this study were presented orally at the “10th Women's Studies Congress: Mythical Discourse and Women” (April 10, 2025, Istanbul).

Kaynakça

1. Arendt, H. İnsanlık Durumu. çev. Bahadır Sina Şener. İstanbul: İletişim Yayınları, 2016.
2. Aristoteles. Nikomakhos’a Etik. çev. Saffet Babür. Ankara: BilgeSu Yayınları, 2011.
3. Aristoteles. Magna Moralia. çev. Y. Gurur Sev. İstanbul: Pinhan Yayınları, 2016.
4. Aristoteles. Politika. çev. Ersin Uysal. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2010.
5. Aristotle. Generation of Animals. Translated by A.L. Peck. Harvard: Harvard University Press, 2000.
6. Ayubi, Z. Ahlakın Cinsiyeti: Klasik İslâm’da Kendilik, Aile ve Toplum Etiği. çev. Galipcan Altınkaya. İzmir: Livera Yayınları, 2022.
7. Bilgin Tiryaki, K. Doğa ve İstidâd: İbn Sînâ’da Türleşme ve Bireyleşim. İstanbul: Klasik Yayınları, 2025.
8. Connell, S.M. Aristotle on Female Animals: A Study of The Generation of Animals. New York: Cambridge University Press, 2016.

9. Deslauriers, M. Aristotle on Sexual Difference: Metaphysics, Biology, Politics. Oxford: Oxford University Press, 2022.
10. Göksu, A. Aristoteles ve İbn Sînâ’da Canlıların Oluşumu Üzerine. İstanbul: İHU Yayınları, 2024.
11. Henry, D. M. “How Sexist Is Aristotle’s Developmental Biology?”. Phronesis 52/3 (2007), 251-269.
12. Homiak M.L. “Feminism and Aristotle’s Rational Ideal”. G. Lloyd (ed.), Feminism and History of Philosophy içinde. Oxford: Oxford University Press, 2002, 132-152.
13. Horowitz, M. C. “Aristotle and Woman”. Journal of the History of Biology 9/2 (1976), 183-213.
14. İbn Sînâ. Fizik I (Semâ‘u’t-tabi‘î). çev. Muhittin Macit-Ferruh Özpilavcı. İstanbul: Litera Yayınları, 2014.
15. İbn Sînâ. “Aile Siyasetine Dair Risâle”. çev. Vecdi Akyüz. Sosyo-Kültürel Değişme Sürecinde Türk Ailesi içinde. (ed.) İsmail Kara. C.III. Ankara: T.C. Başbakanlık Aile Araştırma Kurumu, 1992, 64-75.
16. İbn Sînâ. eş-Şifâ/ es-Semâ‘u’t-tabi‘î. nşr. Sa‘îd Zâyed. Kahire: el-Hey'etü’l-Mısriyyetü’l-Âmme li’l-Kitâb, 1975.
17. İbn Sînâ. eş-Şifâ/ Kitâbu’l-Hayevân. (ed.) İbrahim Medkur. Mısır: [y.y.], 1970.
18. İbn Sînâ. Metafizik II (el-İlâhiyyât). çev. Ekrem Demirli-Ömer Türker. İstanbul: Litera Yayınları, 2005.
19. Kosman, A. “Male and female in Aristotle’s Generation of Animals”. J. G. Lennox-R. Bolton (ed.), Being, Nature and Life in Aristotle: Essays in Honor of Allan Gotthelf içinde. Cambridge: Cambridge University Press, 2010, 147-167.
20. Özçay, H. Erdemlerin Cinsiyeti Var Mıdır? İslam Ahlâk Literatürü Bağlamında Bir Araştırma. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
21. Sorabji, R. “Infinite Power Impressed: The Neoplatonist Transformation of Aristotle”. Matter, Space and Motion içinde. London: Duckworth, 1988. 249-286.
22. Tusî, Nasîruddîn. Ahlak-ı Nâsırî. çev. Anar Gafarov-Zaur Şükürov. İstanbul: Litera Yayınları, 2007.
23. Türker, Ö. Pratik Felsefenin Yeniden İnşası: Ahlâkîliğin Doğası. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2021.
24. Witt, C. “Form, Normativity, and Gender in Aristotle: A Feminist Perspective”. C. Freeland (ed.), Feminist Interpretations of Aristotle içinde. University Park: Pennsylvania State University Press, 1998, 117-137.