The Projection of the Idea of Intercession in Qurtubi's Tafsir

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 1, 145 - 170, 30.06.2025

Hasan Kılıç

https://doi.org/10.17859/pauifd.1638716

https://izlik.org/JA35AC98FC

Öz

The debates between Ahl al-Sunnah and Mu'tazilah about the scope and nature of intercession were reflected in the commentaries. Qurtubī, one of the Ahl al-Sunnah commentators, criticized the Mu'tazilites for claiming that sinful believers who do not repent cannot benefit from intercession. Another point where this criticism focuses is on the intercession of idols and other beings attributed sacredness by polytheists. Qurtubi's views on the subject are not limited to the interpretation of the verses of intercession. On various issues such as the Prophet's superiority, the eternity of hell, and the nature of the great rewards in the hereafter, al-Qurtubi utilizes information about intercession to prove his conclusions. Due to the importance of the idea of intercession, this study will examine al-Qurtubi's views on the subject with an analytical and comparative method. In this context, the prominent views of the commentators on the subject will also be included.

Anahtar Kelimeler

Tafsir , Intercession , Ahl al-Sunnah , Mu , Qurtubī

Şefaat Düşüncesinin Kurtubî Tefsirindeki İzdüşümü

https://izlik.org/JA35AC98FC

Öz

Şefaatin kapsam ve mahiyetiyle ilgili Ehl-i Sünnet ve Mu‘tezîle arasındaki tartışmalar tefsirlere de yansımış; müfessirler müntesibi olduğu mezhep doğrultusunda muhaliflerinin görüşlerini tahlil etmiştir. Ehl-i Sünnet’e mensup müfessirlerden biri olan Kurtubî de tövbe etmeyen günahkâr müminlerin şefaatten yararlanamayacağı iddiasındaki Mu‘tezîle’yi eleştirmiştir. Bu eleştirilerin yoğunlaştığı bir başka nokta putlar başta olmak üzere müşrikler tarafından kutsiyet atfedilen varlıkların şefaatine yöneliktir. Kurtubî bu amaçla şefaatin gerçekleşmesini şarta bağlayan âyetleri tevhid inancı ortak paydasında çok yönlü bir okumaya tabi tutarak şirk düşüncesinin tutarsızlığını ortaya koymuştur. Kurtubî’nin konu hakkındaki görüşleri sadece şefaat âyetlerini yorumlamadan ibaret değildir. Hz. Peygamber’in efdaliyeti, cehennemin ebedîliği, uhrevî büyük mükâfatların mahiyeti gibi çeşitli konularda Kurtubî ulaştığı sonuçları delillendirebilmek için şefaatle ilgili bilgilerden yararlanmaktadır. Şefaat düşüncesinin taşıdığı bu önem sebebiyle çalışmada Kurtubî’nin konu hakkındaki görüşleri tahlili ve mukayeseli bir yöntemle ele alınacaktır. Bu kapsamda ulaşılan sonuçların özgünlüğünü ortaya koyabilmek amacıyla klasik tefsir kaynaklarında konuyla ilgili öne çıkan görüşlere de yer verilecektir.

Anahtar Kelimeler

Tefsir , Şefaat , Ehl-i Sünnet , Mu‘tezîle , Kurtubî.

Kaynakça

• Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed eş-Şeybânî el-Mervezî. el-Müsned. thk. Şuayb el-Arnavut-Âdil Mürşid. 50 Cilt. Beyrût: Müessesetü’r-Risâle, 2001.
• Altundağ, Mustafa. “Kur’an’da Müşkil Bir Mesele: Cehennem Azabının Ebediliği”. Bakü Devlet Üniversitesi İlahiyat Fakültesinin İlmî Mecmuası 7 (2007), 41-88.
• Begavî, Ebû Muhammed el-Hüseyn b. Mesûd el-Ferrâ. Meâlimü’t-tenzîl. thk. Halid Abdurrahman el - Akk-Mervan Sevar. 4 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Ma’rife, 1987.
• Beyzâvî, Nâsırüddîn Ebû Saîd Abdullâh b. Ömer b. Muhammed. Envâru’t-tenzîl ve esrâru’t-te’vîl. 2 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2015.
• Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhîm el-Cu‘fî. el-Câmiu’s-sahîh. thk. Mahmud Muhammed Nassar. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2015.
• Cevherî, Ebû Nasr İsmail b. Hammâd. Tâcü’l-luga ve sıhâhu’l-Arabiyye. thk. Muhammed Tâmir. Kâhire: Dâru’l-Hadîs, 2009.
• Dârimî, Ebû Muhammed Abdullah b. Abdirrahmân b. el-Fazl. es-Sünen. thk. Hüseyin Selîm Esed ed-Darânî. 4 Cilt. Riyad: Dâru’l-Muğnî, 2000.
• Derveze, Muhammed İzzet. Kur’an’a Göre Hz. Muhammed’in Hayatı. çev. Mehmet Yolcu. 2 Cilt. İstanbul: Düşün Yayıncılık, 2011.
• Düzenli, Yaşar. Üslub ve Semantik Açıdan Kur’ân ve Şefaat. İstanbul: Pınar Yayınları, 2. Basım, 2008.
• Ebû Dâvûd, Ebû Dâvûd Süleymân b. el-Eş‘as b. İshâk es-Sicistânî el-Ezdî. es-Sünen. thk. Heysem b. Nizâr Temîm. Beyrût: Dâru’l-Erkâm, 1999.
• Ebû Hayyân el-Endelüsî, Muhammed b. Yûsuf b. Alî b. Yûsuf. el-Bahru’l-muhît. thk. Adil Ahmed el-Mevcûd. 9 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2010.
• Ebüssuûd Efendi, Muhammed b. Muhammed b. Mustafâ. İrşâdü’l-akli’s-selîm ilâ mezâya’l-Kitâbi’l-Kerîm. thk. Hâlid Abdulğanî Mahfûz. 8 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2010.
• Ertuğrul, Yakup - Akgüç, Ahmet. “Fahreddin Râzî’nin Şefaat Konusunda Mu’tezile Eleştirisi”. Mevzu Sosyal Bilimler Dergisi 11 (2024), 267-298.
• Fahreddîn er-Râzî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ömer b. Hüseyn. Mefâtîhu’l-gayb. thk. Seyyid İmrân. 16 Cilt. Kâhire: Dâru’l-Hadîs, 2012.
• Gecit, Mehmet Seyid. “Mu’tezile’nin Şefaat, Nesih ve Keramet Konularındaki Âyetlerle İlgili Te’villerinin Analizi”. Genç Mütefekkirler Dergisi 4/1 (2023), 184-203.
• Hâzin, Ebü’l-Hasen Alâüddîn Alî b. Muhammed b. İbrâhîm. Lübâbü’t-teʾvîl fî meʿâni’t-tenzîl. thk. Abdüsselâm Muhammed Ali Şâhîn. 4 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2010.
• İbn Atıyye, Ebû Muhammed Abdü’l-Hak b. Gâlib el-Endelüsî. Muharrerü’l-vecîz fî tefsîri’l-Kitâbi’l-azîz. thk. Abdü’s-Selâm Abdü’ş-Şâfî Muhammed. 6 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2011.
• İbn Fâris, Ebü’l-Hüseyn b. Zekeriyyâ el-Kazvînî. Muʿcemü mekâyîsi’l-luga. thk. Abdüsselâm Muhammed Hârun. 6 Cilt. b.y.: Dâru’l-Fikr, 1979.
• İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn Ömer. Tefsîru’l-Kur’âni’l-azîm. thk. Muhammed Hüseyin Şemseddin. 9 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1998.
• İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî. es-Sünen. thk. Ahmed Şemseddîn. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2013.
• İbn Manzûr, Cemâleddîn Ebi’l-Fadl Muhammed b. Mükrim el-Ensârî. Lisânü’l-Arab. thk. Âmir Ahmed Haydar. 10 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2013.
• İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn Abdurrahmân b. Alî b. Muhammed el-Bağdâdî. Zâdü’l-mesîr fî ilmi’t-tefsîr. thk. Ahmed Şemseddîn. 8 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2009.
• İlyas Üzüm. “Makâm-ı Mahmûd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 27/413-414. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
• Kâdî Abdülcebbâr, Ebu’l-Hasan b. Ahmed el-Hemedânî el-Esedâbâdî. Şerhu’l-usûli’l-hamse. thk. Abdulkerim Osman. Kahire: Mektebetü Vehbe, 1988.
• Kaplan, Abdurrahim. “İbn Atıyye Tefsirinde Şefaat”. Siirt Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/1 (2020), 149-175.
• Karaman vd., Hayreddin. Kur’an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir. 5 Cilt. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2014.
• Kurtubî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed el-Ensârî. el-Câmiʿ li-ahkâmi’l-Kurʾân. thk. Sâlim Mustafa el-Bedrî. 21 Cilt. Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2014.
• Kurtubî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed el-Ensârî. et-Tezkire fî ahvâli’l-mevtâ ve umûri’l-âhire. thk. Sâdık b. Muhammed b. İbrahim. Riyâd: Mektebetü Dâri’l-Minhâc, 1425.
• Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Mahmûd es-Semerkandî. Te’vîlâtü Ehli’s-Sünne. thk. Mecdî Beslûm. 10 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2005.
• Mâverdî, Ebu’l-Hasan Ali b. Muhammed b. Habîb. en-Nüket ve’l-uyûn. thk. Abdü’l-Maksûd b. Abdi’r-Rahîm. 6 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2007.
• Mukâtil b. Süleymân, Ebü’l-Hasen el-Beşîr el-Ezdî el-Belhî. Tefsîrü’l-kebîr. thk. Ahmed Füreyd. 3 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2003.
• Müslim, Ebu’l-Hüseyin el-Haccâc el-Kuşeyrî. el-Câmiu’s-sahîh. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2011.
• Narol, Süleyman. “Fahreddin Razi ve Kadi Abdülcebbar’ın Şefaat Konusundaki Ayetlere Yaklaşımı ve Değerlendirilmesi”. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 13/26 (2015), 125-144.
• Nesâî, Ebû Abdirrahmân Ahmed b. Şuayb b. Alî. es-Sünen. thk. Ahmed Şemseddîn. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2013.
• Râgıb el-İsfahânî, Ebü’l-Kâsım Hüseyn b. Muhammed. el-Müfredât fî garîbi’l-Kurʾân. thk. İbrahim Şemseddîn. Beyrût: Müessesetü’l-A’lemî, ts.
• Sâbûnî, Muhammed Ali. Safvatü’t-tefâsir. 3 Cilt. Kâhire: Dâru’s-Sâbûnî, 2009.
• Süyûtî, Celâluddîn Abdurrahman b. Ebî Bekr. ed-Dürru’l-mensûr fî tefsîri’l-me’sûr. 7 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2010.
• Şen, Mustafa. “Maturidi’nin Tefsiri Bağlamında Şefaat”. EKEV Akademi Dergisi 22/73 (2018), 485-512.
• Taberî, Ebû Ca’fer Muhammed b. Cerîr. Câmiu’l-beyân an te’vîli âyi’l-Kur’an. 12 Cilt. Kâhire: Dâru’l-Hadîs, 2010.
• Teftâzânî, Sa‘düddîn Mes‘ûd b.Ömer. Şerhu’l-ʿAkâʾid’in-Nesefi. thk. Ali Kemal. Beyrût: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 2014.
• Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ b. Sevre. el-Câmiu’s-sahîh. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2014.
• Vâhidî, Ebü’l-Hasen Alî b. Ahmed b. Muhammed. et-Tefsîru’l-basît. thk. Muhammed b. Hamd el-Muheymîd. 25 Cilt. Riyâd: Câmi‘atü’l-İmâm Muhammed b. Suûd el-İslâmiyye, 1430.
• Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed el-Hârizmî. el-Keşşâf an hakâîkı’t-tenzîl ve uyûni’l-ekâvîl fî vücûhi’t-te’vîl. 4 Cilt. Kâhire: Dâru’l-Hadîs, 2012.