Qastallânî’s al-Mawāhib al-Ladunniyya Manuscripts in the Süleymaniye Library: Identification and Evaluation

Öz

Books on the life of the Prophet Muhammad, known as siyar, hold a significant place within Islamic sciences. The discipline of sīra, which began to take a systematic form from the first century of the Hijrī calendar, has continued to develop with its own distinct methodology in the field of historiography up to the present day. One such prominent work is al-Mawāhib al-Ladunniyya, authored by the renowned Egyptian scholar of ḥadīth and Qur’anic recitation, Aḥmad b. Muḥammad b. al-Qasṭallānī. This work has secured a distinguished place in the intellectual and cultural heritage of the Islamic world due to its unique features. Like in other parts of the Muslim world, it was also followed with great interest in the Ottoman Empire and was translated into Turkish by the famous poet and literary figure Bâkî.The ḥāshiya (marginal commentary) by the Egyptian scholar Nūr al-Dīn ʿAlī b. ʿAlī al-Shibrāmallisī and the sharḥ (detailed commentary) by Muḥammad b. ʿAbd al-Bāqī b. Yūsuf al-Zurqānī have played an influential role in the dissemination and comprehension of the work. One of the aims of this study is to identify manuscript copies of Qasṭallānī’s work, along with its commentaries, marginal notes, and translations, preserved in the Suleymaniye Manuscript Library, which houses a vast collection of classical Islamic works. In this context, tables have been prepared to assist future researchers interested in studying al-Mawāhib. The identified manuscripts have been evaluated in terms of both quantity and quality. This article primarily aims to draw attention to Qasṭallānī and the significance of his work in the intellectual history of Islam, the reasons behind the widespread transmission of al-Mawāhib, and the motives for the production of its commentaries, marginalia, and translations, as well as to emphasize the importance of its content.

Anahtar Kelimeler

• Ahmed b. Muhammed el-Qastallani
• al-Mawāhib al-Ladunniyya
• Suleymaniye Library
• Commentary
• Gloss
• Shebramellisi
• Zurkhani
• Baki.

Kastallânî’nin Süleymaniye Kütüphanesindeki el-Mevâhibü’l-Ledünniyye Yazmaları: Tespit ve Değerlendirme

Öz

Hz. Muhammed’in hayatını konu edinen siyer kitapları İslâmî ilimler içinde önemli bir yer tutmaktadır. Hicri birinci asırdan itibaren sistematikleşen siyer ilmi günümüze kadar tarihyazımı alanında kendine has usulü ile süregelmiştir. Mısırlı hadis ve kıraat âlimi olan Ahmed b. Muhammed b. el-Kastallânî’nin telif etmiş olduğu siyer eseri ‘el-Mevâhibü’l-Ledünniyye’ kendine özgü özellikleri ile ilim ve kültür dünyasında büyük yer edinmiştir. İslam dünyasında olduğu gibi Osmanlı Devleti’nde de ilgiyle takip edilen eser meşhur edip ve şâir Bâkî tarafından Türkçe’ye tercüme edilmiştir. Mısırlı İslam âlimleri Nûruddîn Ali b. Ali eş- Şebrâmellisî’nin hâşiyesi ve Muhammed b. Abdilbâki b. Yusuf ez-Zürkânî’nin şerhi eserin yayılmasında ve anlaşılmasında etkili olmuştur. İslami ilimlerin büyük hacimde eserlerini barındıran Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi’nde Kastallânî’nin bu eserinin şerh, haşiye ve tercümeleri ile birlikte yazma nüshalarını tespit etmek bu çalışmanın hedeflerindendir. Bu vesile ile Mevâhib hakkında çalışma yapacak araştırmacılar için kolaylık sağlayacak tablolar oluşturuldu. Tespit edilen bu yazmaların nicelik ve nitelik bakımından değerlendirilmesi yapıldı. Bu makale ile ilk olarak Kastallani ve eserinin düşünce tarihimizdeki önemine eserin yaygınlık kazanması, şerh ve haşiyeleri ile tercümesinin niçin yazıldığına ayrıca muhtevasının önemine dikkat çekilmesi amaçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Ahmed b. Muhammed el-Kastâllânî
• el-Mevâhibü’l-Ledünniyye
• Süleymaniye Kütüphanesi
• Şerh ve Haşiyeler
• Şebrâmellisî
• Zürkânî
• Bâkî

Teşekkür

Bu makalenin hazırlanmasında emeği ve teşviki olan bir yıl boyunca Süleymaniye Kütüphanesi'nde Siyer Şerhleri dersini yaptığımız Prof. Dr. Gülgün Uyar'a teşekkür ederim.

Kaynakça

1. Algül, Hüseyin. “el-Mevâhibü’l-ledünniyye.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 1 Mart 2024. https://islamansiklopedisi.org.tr/el-mevahibul-ledunniyye
2. Altuntaş, Mustafa Celil. Osmanlı’da Hadis İlmi İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2018.
3. Arslan, Ali. “Kastallânî’nin el-Mevâhibu’l-ledünniyye’sinin Bâkî Tercümesi: Meʿâlimü'l-Yakîn -Tercüme ve Rivâyet Tercihi Yöntemi Açısından İncelenmesi-.” İlahiyat Tetkikleri Dergisi 51 (Haziran 2019), 181-205.
4. Bâkî, Meâlimü’l-yakîn fî sîreti seyyidi’l-mürselîn. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Hekimoğlu Ali Paşa, 274582.
5. Bâkî, Meâlimü’l-yakin fî sîreti seyyidi’l-mürselîn. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Halet Efendi, 263117.
6. Bâkî, Meâlimü’l-yakin fî sîreti seyyidi’l-mürselîn. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Yazma Bağışlar, 354249.
7. Bâkî, Meâlimü’l-yakîn fî sîreti seyddidi’l-mürselîn İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Fatih, 242870.
8. Başoğlu, Tuncay. “Zürkânî, Muhammed b. Abdülbâkî.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 23 Ocak 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/zurkani-muhammed-b-abdulBâkî

9. Çavuşoğlu, Mehmet. “Bâkî.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 27 Ocak 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/Bâkî--sair
10. Dağtekin, Elif. Memlüklerde Siyer Yazıcılığı İbnü’d-Devâdâri Örneği. Kahramanmaraş: Samer Yayınları, 2020.
11. Fayda, Mustafa. “Siyer ve Meğâzi.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 13 Ocak 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/siyer-ve-megazi#1
12. Fayda, Mustafa. Küçükaşçı, Mustafa S. “Ortaçağ İslâm Dünyasında Arapça Tarih Yazımı” Türkiye’de Tarihyazımı. Ed. Vahdettin Engin, Ahmet Şimşek. İstanbul: Yeditepe, 2013, 69-107.
13. Gözün, Abdülvehhab. Kastallânî’nin “Tuhfetü’s-Sâmi ve’l-Kârî bi-Hatmi Sahîhi’l-Buhârî” Adlı Yazma Eserinin Tahkiki ve Metodu. Rize: Rize Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2011.
14. Güner, Ahmet. Muhammed b. Abdülbâkî ez-Zürkânî. İstanbul: Siyer Yayınları, 2022. Habeşî, Abdullah Muhammed. Câmiü’ş-şüruh ve’l-havâşi: Mu’cemun şamilün li-esmai’l-kütübi’l-meşruha fî’t-türasi’l-İslâmî ve beyani şüruhiha, 3 cilt. Abudabi: el-Mecmaü's-Sekafî, 2004.
15. Kahraman, Abdullah. “Şebrâmellisî.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 27 Ocak 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/sebramellisi
16. Kara, İsmail. İlim Bilmez Tarih Hatırlamaz: Şerh ve Hâşiye Meselesine Dair Birkaç Not. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2014.
17. Kastallânî, Ahmed b. Muhammed. el-Mevâhibü’l-ledünniyye bi’l minâhi’l-Muhammediyye. thk. Salih Ahmed Şâmî. 4 cilt. Beyrut:1991.
18. Kastallânî, Ahmed b. Muhammed. el-Mevâhibü’l-ledünniyye bi’l-minâhi’l-Muhammediyye. İstanbul: Hacı Selim Ağa Kütüphanesi, Bibliyografik no. 364714, Demirbaş no. 00854.
19. Kastallânî, Ahmed b. Muhammed. el-Mevâhibü’l-ledünniyye bi’l-minâhi’l-Muhammediyye. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Fatih, 243098.
20. Kastallânî, Ahmed b. Muhammed. el-Mevâhibü’l-ledünniyye bi’l-minâhi’l-Muhammediyye. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Reisülküttab, 322418.
21. Kastallânî, Ahmed b. Muhammed. el-Mevâhibü’l-ledünniyye bi’l-minâhi’l-Muhammediyye. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Laleli, 298223.
22. Kastallânî, el-Mevâhibü’l-Ledünniyye bi’l-minâhi’l-Muhammediyye. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi, Demirbaş no. NEKAY02709.
23. Kâtib Çelebi, Hacı Halife Mustafa b. Abdullah. Keşfü’z-zunûn ‘an esami’l-kütüb ve’l-fünûn, tsh. M. Şerefeddin Yaltkaya- Kilisli Rifat Bilge, 2 cilt, Ankara: 1943.
24. Kaya, Büşra Sıdıka. Ahmed b. Muhammed el-Kastallânî. İstanbul: Siyer Yayınları, 2022.
25. Kayaoğlu, Hülya Dilek. “Süleymaniye Umumi Kütüphanesinden Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesine”, Anadolu Kütüphaneleri, ed. Bülent Yılmaz. 301-323. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2013.
26. Kyzy, Shirin Z. El-Mevâhibü’l-Ledünniye İsimli Eseri Işığında Kastallânî’nin Peygamber Tasavvuru. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2013. en-Nebhânî, Yusuf b. İsmail. el-Envarü’l-Muhammediyye mine’l-Mevâhibi’l-ledüniyye. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Hafız İbrahim Gürpınar, 642336.
27. Öz, Şaban. İlk Siyer Kaynakları ve Müellifleri, İstanbul: İsar, 2008.
28. Özbek, Harun. Kastallânî’nin Hayatı ve İrşâdü’s-Sârî Adlı Eserindeki Şerh Metodu. Şanlıurfa: Harran Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2016.
29. Özmen, Abdulsamet. “Meâlimü’l-yakin fî sîreti seyyidi’l-mürselîn’in Muhtevası Üzerine”, Journal of Turkish Language and Literature 6/1, (2020), 71-91.
30. Poyraz, Yakup. Tergip, Ayhan. “Bâkî’nin Meâlimü’l-Yakîn Adlı Mensur Eseri”, Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi 1, (2010), 135-143.
31. Savran, İrfan. Kastallânî’nin (ö. 923/1517) el-Mevâhibü’l-ledünniyye İsimli Eseri. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
32. es-Sehâvî, Abdirrahmân b. Muhammed. ed-Dav’u’l-lâmi li-ehli Karni’t-Tâsi’. 10 cilt. Beyrut: Menşuratü Dâri’l-Mektebeti’l-Hayât, 1993.
33. eş-Şebrâmellisî, Nûruddîn Alî b. Alî. Hâşiye ale'l-Mevâhibi'l-ledünniyye. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Yusuf Ağa, 358532.
34. Şenel, Abdülkadir. “Kastallânî, Ahmed b. Muhammed.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 1 Mart 2024. https://islamansiklopedisi.org.tr/Kastallânî-ahmed-b-muhammed
35. Şensoy, Sedat. “Şerh.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 10 Şubat 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/serh TYEKB, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı. Yazma Eserler Portalı. Erişim 15 Şubat 2025. https://portal.yek.gov.tr/works/search/full
36. Tergip, Ayhan. Abdülbâkî’nin Meâlimü’l-Yakîn Adlı Eseri Üzerinde Dil İncelemesi (Metin-Sözlük). İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2010.
37. Topuzoğlu, Tevfik Rüştü. “Hâşiye.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 10 Şubat 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/hasiye
38. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Tarihi. 11 cilt. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1983.
39. Uzundağ, Mehmet Sait. Kastallânî (851-923/1448-1517) ve İrşâdü’s-Sârî İsimli Eserinin Hadis Şerhçiliği Açısından İncelenmesi. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2012.
40. Yalçın, M. Fatih. “Zürkânî’nin (ö. 1122/1710) Siyer Şerh Usûlü: Bi’rimaûne Olayı Örneğinde.” İslam İlim ve Düşünce Tarihinde Şerh Geleneği. ed. Mesut Kaya, Sezai Engin. 585-613. İstanbul: Endülüs Yayınevi, 2020.
41. Yazar, Sadık. Anadolu Sahası Klasik Türk Edebiyatında Tercüme ve Şerh Geleneği. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2011.
42. Yıldırım, Enbiya. “Süyûtî’ye Yöneltilen Suçlamalar (Sehâvî-Süyûtî Çekişmesi Bağlamında)”, Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10/2, (2006), 149-174
43. Yıldız, Güllü. Siyerde Şerh Hâşiye Geleneği Moğultay b. Kılıç Örneği. İstanbul: İSAM Yayınları, 2021.
44. ez-Zürkânî, Muhammed b. Abdülbâkî. İşrâku mesâbîhi’s-sîreti’n-nebeviyye bi-mezci esrâri’l-Mevâhibi’l-ledünniyye. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Reisülküttab, 322353.
45. ez-Zürkânî, Muhammed b. Abdülbâkî. Şerhü’z-Zürkânî ale’l-Mevâhibi’l-ledünniyye bi’l-minâhi’l-Muhammediyye. thk. Muhammed Abdülaziz el-Hâlidî, 12 cilt, Beyrut: Dâru’l Kütübi’l İlmiyye, 1996.