TÜRK-İSLÂM KÜLTÜRÜNDE AİLE: TARİHSEL VE SOSYOLOJİK BİR İNCELEME

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 3 - Gelenek ve Aile, 19 - 45, 03.12.2025

Feyzullah Dündar

https://doi.org/10.17859/pauifd.1746050

https://izlik.org/JA23TJ69KT

Öz

Bu makalede, Türk-İslâm kültüründe aile kurumunun tarihsel süreç içerisindeki gelişimi ile bu kurumsal yapının toplumsal boyutları ele alınmıştır. Aile kurumu, İslâm dininin temel kaynaklarında vazgeçilmez ve korunması gereken bir yapı olarak tanımlanmaktadır. Geleneksel Türk toplum yapısında ise aile, sosyal düzenin sağlanmasında, ahlakî değerlerin aktarılmasında ve kültürel sürekliliğin teminat altına alınmasında önemli bir rol üstlenmektedir. Türk-İslâm kültüründe aile, bireylerin biyolojik ve duygusal ihtiyaçlarını karşılayan bir yapı olmanın ötesinde, toplumsal değerlerin kuşaktan kuşağa aktarılmasını sağlayan temel bir kurumdur. Bu yönüyle aile, bireylerin topluma uyum sağlamasında aracı bir mekanizma, toplumsal yapının istikrarını ve kültürel sürekliliğini güvence altına alan en temel kurumlardan biri olarak kabul edilmektedir İslâmiyet’in kabulüyle birlikte Türk toplumunda aile yapısı, dinî değerlerle şekillenmiş; geleneksel değerlerle bütünleşerek özgün bir kimlik kazanmıştır. Bu makalede, İslâm öncesi Türk toplumlarının aile yapısı ile İslâmiyet'in kabulü sonrasında ortaya çıkan dönüşüm süreci içerisinde şekillenen aile yapısı karşılaştırmalı bir yaklaşımla ele alınmıştır. Ayrıca toplumsal değişim süreçlerinin Türk-İslâm aile yapısı üzerindeki etkileri tarihsel ve sosyolojik bir perspektifle analiz edilmiştir. Bu çalışma, aileye ilişkin güncel tartışmalara tarihsel ve kültürel bir zemin sunmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Aile , Evlilik , Kültür , Gelenek , Toplum

The Family in Turkish-Islamic Culture: A Historical and Sociological Analysis

https://izlik.org/JA23TJ69KT

Öz

This article examines the historical development of the family institution within Turkish-Islamic culture and explores its social dimensions. In the foundational sources of Islam, the family is described as an indispensable structure that must be protected. In traditional Turkish society, the family has played a vital role in maintaining social order, transmitting moral values, and ensuring cultural continuity. In Turkish-Islamic culture, the family institution goes beyond merely fulfilling individuals’ biological and emotional needs; it serves as a fundamental structure for the transmission of societal values from one generation to the next. In this respect, the family is regarded as an intermediary mechanism that facilitates individuals’ integration into society and as one of the most essential institutions that guarantees the stability of the social structure and the continuity of cultural heritage. With the adoption of Islam, the Turkish family structure became shaped by religious values and gained a distinct identity through its integration with traditional values. This article presents a comparative approach to the family structure of pre-Islamic Turkish societies and the transformation that occurred following the acceptance of Islam. Furthermore, the impact of social change processes on the Turkish-Islamic family structure is analyzed from both historical and sociological perspectives. This study aims to provide a historical and cultural foundation for current debates surrounding the institution of the family.

Anahtar Kelimeler

Family , Marriage , Culture , Tradition , Society

Kaynakça

• Aksoy, İlhan. “Toplumsal ve Siyasal Süreçte Türk Kadını. Yasama Dergisi 0-32 (2016), 7-20.
• Aksoy, İlhan "Türklerde Aile ve Çocuk Eğitimi", Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 4-16 (2011), 11-19.
• Birekul, Mehmet- Yılmaz, Fatih Mehmet. Peygamber Günlerinde Sosyal Hayat ve Aile. Konya: Yediveren Yayınları, 2001.
• Buhârî, Ebû Abdillah Muhammed b. İsmail. Sahîhu’l-Buhârî, Thk., Mustafa Dîbu’l-Buğa, Dâru İbn Kesîr, Beyrût, 1993.
• Çandarlıoğlu, Gülçin. Türk Destan Kahramanları. İstanbul: And Yayınları, 1977.
• Derin, Serkan. “Göktürk Kitabelerinde Türk Dini İnancın İzleri”. Turkish Studies International Periodical For The Languages 9/9 (Summer 2014), 465-474.
• Donuk, Abdülkadir. “Çeşitli Topluluklarda ve Eski Türkler’de Âile”. Tarih Dergisi 33 (1982), 147-168.
• Dönmez Süleyman-Şemseddin Koçak, “Kutadgu Bilig’de Çocuk Eğitimi”, Akra Kültür Sanat ve Edebiyat Dergisi 6-12 (2018), 145-192.
• Dursun, Aysun. “Dede Korkut Hikâyelerinde Halk Hukuku”. Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 6/4 (2011), 107-122.
• Ebû Dâvûd, Süleyman b. Eşas Sicistanî Ezdî. Sünenü Ebî Dâvûd (Hattâbî’nin Meâlimu‟s-Sünen Şerhi ile birlikte), Dâru’l-Hadîs, Beyrût, 1974.
• Ergin, Muharrem. Oğuz Kağan Destanı. Ankara: Hülbe Basım ve Yayın Tic. A.Ş., 1988.
• Ergin, Muharrem. Orhun Abideleri. İstanbul: Boğaziçi Yayınları, 2013.
• Giddens, Anthony. Sosyoloji. çev. Cemal Güzel. Ankara: Ayraç Yayınları, 2000.
• Gökalp, Ziya. Türkçülüğün Esasları. haz. Mehmet Kaplan. İstanbul, Varlık Yayınları, 1968.
• Gökalp, Ziya. Türk Medeniyet Tarihi. İstanbul: Türk Kültürü Yayınları, 1974.
• Gömeç, Saadettin. Türk Kültürünün Ana Hatları. Ankara: Akçağ Yayınları, 2006.
• Günay, Ünver-Güngör, Harun. Başlangıçlarından Günümüze Türklerin Dini Tarihi. Ankara: Berikan Yayınları, 2015.
• Güngör, Harun. “Eski Türklerde Din ve Düşünce”. Türkler Ansiklopedisi. 3/261-282. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2002.
• Haykır, Yavuz-Haykır, Handan. “Tarihsel Süreç İçerisinde Türk Aile Yapısına Bir Bakış”. Türk Dünyası Araştırmaları 117-230 (Eylül-Ekim 2017), 87-106.
• İbn Mâce, Ebû Abdillah Muhammed b. Yezîd Kazvinî. Sünenü İbn Mâce, Thk., Muhammed Fuad Abdulbâkî, Dâru İhyai’t-Turasi’l-Arabî, 1975.
• İnan, Abdülkadir. Makaleler ve İncelemeler. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1987.
• İnan, Abdülkadir. “Türk Etnolojisini İlgilendiren Birkaç Terim-Kelime Üzerine”, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten 4 (1956), 179-195.
• Kafesoğlu, İbrahim. Türk Milli Kültürü. İstanbul: Ötüken, 2011.
• Kaşgarlı Mahmut. Divanü Lugati’t-Türk, çev. Besim Atalay. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, 1985. Keleş, Bahattin “Talas Savaşı’nın Türklerin İslamiyet’i Kabul Etmelerindeki Yeri ve Önemi”. Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi 115-225 (Aralık 2016), 83-96.
• Kınalızade Ali Çelebi. Ahlâk-ı Alâî. çev. Murat Demirkol. Ankara: Fecr Yayınları, 2016.
• Koppers, Wilhelm. “İlk Türklük ve İlk İndo-Germenlik”. BELLETEN 5/20 (Ekim 1941), 439-480.
• Köksel, Behiye. “Orhon Yazıtları’nda Kadın”. e-Journal of New World Sciences Academy 6/2 (2011), 332-341. Kurat, Akdes Nimet. Peçenek Tarihi. İstanbul: Devlet Basımevi, 1937.
• Müslim, Haccâc b., Sahîhu Müslim, Thk., Muhammed Fuad Abdulbaki, Dâru İhyai’t-Turâsi’l-Arabî, Beyrût, tsz..
• Ocak, Ahmet Yaşar. Alevi ve Bektaşi İnançlarının İslam Öncesi Temelleri. İstanbul: İletişim Yayınları, 2005.
• Ocak, Ahmet Yaşar. Bektaşi Menakıbnamelerinde İslam Öncesi inanç Motifleri. İstanbul: Enderun Kitabevi, 1983.
• Onay, İbrahim. “Eski Türk Toplumunda Aile Düzeni ve Bunun Dini, Siyasi Hayata Yansımaları”, The Journal of Academic Social Science Studies 5-6 (2012), 347-357.
• Öğel, Bahattin. Türk Kültürünün Gelişme Çağları. İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları, 2001.
• Özdemir, Rifat. “Tokat’ta Ailenin Sosyo-Ekonomik Yapısı (1771-1810)”. BELLETEN 54/211 (Aralık 1990), 993-1052.
• Öztürk, Murat. “İslamiyetten Önce Türklerde Aile ve Kutadgu Bilig’de Türk Ailesi”, Prof. Dr. Abdulkadir Yuvalı Armağanı. Kayseri: Kardeşler Ofset, 2015.
• Pamir, Aybars. "Orta-Asya Türk Hukukunda Töre kavramı”. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 58/2(2009), 359 - 375.
• Sarıçam, İbrahim. “Nihâvend”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 33/98-99. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2007.
• Savcı, Kemal. Türk Kadını. Ankara: Cihan Matbaası, 1973.
• Sayın, Önal. Aile Sosyolojisi. İzmir: Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi yayınları, 1990.
• Sevinç, Necdet. Türklerde Kadın ve Aile. İstanbul: Mim Kitabevi, 2000.
• Şahin, Halil İbrahim. “Türk Destanlarındaki Aile Algısı Üzerine Bir Değerlendirme”. Karadeniz Araştırmaları Dergisi 33 (Bahar 2012), 117-138.
• Togan, Zeki Velidî. Oğuz Destanı Reşideddin Oğuznâmesi Tercüme ve Tahlili. İstanbul: Enderun Yayınları, 1982. Turan, Şerafettin. Türk Kültür Tarihi. Ankara: Bilgi Yayınları, 1994.
• Türköne, Mualla. Eski Türk Toplumunda Cinsiyet Kültürü. Ankara: Ark Yayınları, 1995.
• Yiğittir, Süleyman. “Türk Destanlarının Değer Odaklı Analizi”, Turkish Studies-International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 9/5, (2014), 2125–2140.
• Yusuf Has Hacib. Kutadgu Bilig. çev. Reşid Rahmeti Arat. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2005. Yuvalı, Abdülkadir-Demirci, Hikmet. Türk Dünyası’nın Ortak Kültür Tarihinde Aile ve Kadın. İstanbul: Selenge Yayınları, 2021.