AİLE BAĞLAMINDA KADININ TOPLUMSAL İNŞADAKİ ROLÜ: MAʿRÛF ER-RUSÂFÎ'NİN “ET-TERBİYE VE’L-UMMUHÂT” KASİDESİ ÜZERİNE BİR İNCELEME

Öz

Toplumların inşasında temel kurumlardan biri olan aile, bireyin karakter ve değer dünyasının şekillendiği ilk ortamdır. Bu yapının merkezinde yer alan kadın hem eş hem de anne kimliğiyle aile ve toplumda belirleyici bir rol üstlenmektedir. Çalışma, Iraklı şair Maʿrûf er-Rusâfî’nin "et-Terbiye ve-l-Ummuhât" isimli kasidesini ele almaktadır. Söz konusu kaside kadının aile ve toplumdaki yerini, eğitici yönünü şiirsel bir dille vurgulayan özgün bir metindir. Kasidede kadının aşk ya da fedakârlık gibi temalarla değil, eğitici misyonuyla öne çıkarılması çalışmanın odak noktasını belirlemiştir. Çalışmada nitel araştırma, metin analizi ve tematik çözümleme yöntemleri kullanılmıştır. Şairin kadın ve toplum ilişkisine dair yaklaşımı ortaya konulmaya çalışılmıştır. Aile yılı olması hasebiyle dini ve toplumsal referanslara dayanarak edebî sanatlar bağlamında kadın ve ailenin önemine dikkat çekilmek istenmiştir. Bu bağlamda Rusâfî’nin "et-Terbiye ve'l-Ummuhât" kasidesinin akademik camiaya yeni bir perspektif çerçevesinde tanıtılması hedeflenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili ve Belâgatı
• Ma‘rûf er-Rusâfî
• “et-Terbiye ve'l-Ummuhât” Kasidesi
• Aile
• Kadının Terbiyevi Kimliği
• Kadının Toplumsal Rolü

The Role of Women in Social Construction within the Context of the Family: An Analysis of Maʿrûf al-Rusâfî’s Ode “al-Tarbiyya wa’l-Ummuhât”

Öz

The family, as one of the fundamental institutions in the construction of societies, constitutes the first environment in which an individual’s character and value system are shaped. At the center of this structure stands the woman, who in her dual role as wife and mother, assumes a decisive position within both family and society. This study examines the ode “al-Tarbiyya wa'l-Ummuhât” by the Iraqi poet Maʿrûf al-Rusâfî. The poem is an original work that poetically underscores the woman’s place in family and society, particularly highlighting her educational role. The focus of this research is that the woman is emphasized not through themes of love or sacrifice, but through her mission as an educator. The study employs qualitative research, textual analysis, and thematic interpretation to uncover the poet’s approach to the relationship between women and society. In light of the designation of the current year as the “Year of the Family” the research seeks to draw attention -on the basis of religious and social references- to the importance of women and the family within the framework of literary arts. Accordingly, the study aims to introduce al-Rusâfî’s “al-Tarbiyya wa'l-Ummuhât” to the academic community within a new perspective.

Anahtar Kelimeler

• Arabic Language and Rhetoric
• Ma'rûf ar-Rusâfî
• “at-Tarbiyah wa’l-Ummuhât” Ode
• Family
• Educational Identity of Women
• Social Role of Women

Kaynakça

1. Arslan, Adnan. “Iraklı Şair Maʿrûf er-Rusâfî’nin Gözünden Hülâgû’nun Bağdat İstilası”. İslami İlimler Dergisi 17/2 (Aralık 2022), 53-67. https://doi.org/10.34082/islamiilimler.1213898
2. Atîk, Abdülaziz. Fi’l-Belâğati’l-ʿArabiyye ʿİlmu’l-Beyân. Beyrut: Dâru’n-Nahda el-ʿArabiyye, 1985.
3. Aydın, Mehmet Zeki. Ailede Çocuğun Ahlâk Eğitimi. Ankara: Nobel Yayın Dağıtım, 6. Basım, 2008.
4. Aziz, Serkevt. Ma’ruf er-Rusafi’nin Şiirlerinde Türkiye ve Türkler. Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Doğu Dilleri ve Edebiyatları Anabilim Dalı Arap Dili ve Edebiyatı Bilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, 2001.
5. Beyyûmî, Muhammed Receb. “el-Mer’et-u fî Şi‘r er-Rusâfî”. Mecelletu’r-Risâle 773 (1948), 478-479.
6. Buhârî, Ebû Abdullah Muhammed b İsmail. Sahîh el-Buhârî. thk. Mustafa Dîb el-Buğâ. 7 Cilt. Dımaşk: Dâr İbn Kesîr, 5. Basım, 1993.
7. Cevherî, Ebû Nasr İsmail b Hammâd el-. es-Sıhâh Tâcu’l-Luğa ve Sıhâhu’l-ʿArabiyye. thk. Ahmed Abdulğafur ʿAttâr. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-ʿİlm li’l-Melâyîn, 1987.
8. Cibrân, Cibrân Halil. Mey’e Mektuplar. ed. Murat Can Öztürk. Gece Kitaplığı, 2015.

9. Çetinkaya, Hamide. Cibrân Halîl Cibrân’da Dil, Din ve Kadın Anlayışı. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Arap Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
10. Dabağ, Fevziyye. An Analytical Study of Themes in the Poetry of Maʿrûf al-Rusâfî. Glasgow: Glasgow Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arap Dili Anabilim Dalı, Doktora Tezi, 1977.
11. Dahdâh, Antuvân. el-Muʿcemu’l-Vasît fî Tasrîfi’l-Ef‘âl. ed. Cûrc Mitrî Abdulmesîh. Beyrut: Mektebe Lübnan Nâşirûn, 3. Basım, 1999.
12. Dumûr, Yûsuf ʿAbdu’l-Mecîd Fâlih. Suretu’l-mer’eti fî Şiʿri Halîl Mutrân. Câmiʿat-u Muʾte ʿİmâdetu’d-dirâsâti’l-ʿulyâ, Yüksek Lisans Tezi, 2011.
13. Ferâhîdî, Ebû Abdirrahmân el-Halîl b. Ahmed b. Amr b. Temîm el-. Kitâbu’l-ʿAyn. thk. Abdulhamîd Hendâvî. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye, 2003.
14. Fi̇dan, İbrahim. “Cahiliye Şiirinde Kadın İmgesi”. Dini Araştırmalar (Religious Studies) 19/49 (2016), 293-320. https://doi.org/10.15745/da.267292
15. Gözütok, Şakir. “Resulullah Döneminde Kadın ve Kadın Eğitimi”. Dini Araştırmalar Dergisi 19/49 (Kasım 2016), 175-196. https://doi.org/10.15745/da.268861
16. Güler, Murat. Cemîl Sıdkî ez-Zehâvî’nin Şiirlerinde Kadın. Van: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Doktora Tezi, 2025. Güler, Murat - Akbaş, Rıfat. “Maʿrûf er-Rusâfî’nin Mersiyeleri”. Batman Akademi Dergisi 8/2 (Ocak 2025), 156-190. https://doi.org/10.58657/batmanakademi.1545632
17. Güzel, Ahmet. “Câhiliye Dönemi Araplarında Şiir Konuları”. Akademik Siyer Dergisi 2 (2020), 80-104. Hakkı, İsmail. Rûhu’l-Beyân. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
18. Hatimî, Ebu Ali Muhammed b. el-Hasan b. el-Muzaffer el-. Hilyetu’l-Muhâdara fî Sinâ‘ati’ş-Şi‘r. ed. Ca‘fer el-Kitânî. 2 Cilt. Irak: Daru’r-Raşîd li’n-Neşr, 1979.
19. Heddâre, Muhammed Mustafa. Fi’l-Belâğati’l-ʿArabiyye ʿİlmu’l-Beyân. Beyrut: Dâru’l-ʿUlûm el-ʿArabiyye, 1989. Hoque, Joynul. “Ma’ruf al-Rusafi: His Life and Works”. Pratidhwani-A Journal of Humanities and Social Science 1/2 (2012), 27-34.
20. Hudarî, Ali. “Temezzuharâtu’l-Merʾe ve Hukûkuhâ fî Şiʿr-i Maʿrûf er-Rusâfî”. Mecelletu’t-Tevâsuliyye 6/18 (2020), 249-276.
21. İbn Ebî’l-İsbaʿ, Ebû Muhammed Zekiyyuddîn ʿAbdu’l-ʿAzîm b. ʿAbdilvâhid. Tahrîru’t-Tahbîr fî Sınâʿati’ş-Şiʿr ve’n-Nesr ve Beyân İʿcâzi’l-Kurʾân. ed. Hanefî Muhammed Şeref. Cumhûriyyeti ʿArabiyye el-Muttehide el-Meclisu’l-Aʿlâ li’ş-Şuʾûni’l-İslâmiyye Lecne İhyâʾi’t-Turâsi’l-İslâmî, ts.
22. İbn Esîr, Nasrullâh b. Muhammed Ziyâuddîn. el-Meselu’s-Sâir fî Edebi’l-Kâtib ve’ş-Şâʿir. thk. Ahmed el-Hûfî - Bedvî Tabâne. 4 Cilt. Kahire: Dâr Nahda Mısr li’l-Tıbâʿa ve’n-Neşr ve’t-Tevzîʿ, ts.
23. İbn Mâce, Ebû Abdullah Muhammed b Yezîd. Sünen İbn Mâce. thk. ʿİsâm Musa Hâdî. Suudi Arabistan: Dâr es-Sıddîk li’n-Neşr, 2. Basım, 2014.
24. İbn Manzûr, Ebu’l-Fazl Cemâluddîn Muhammed b. Mukerrem b. Alî b. Ahmed el-Ensârî. Lisânu’l-ʿArab. thk. Abdullah Ali el-Kebîr vd. 7 Cilt. Kahire: Dâru’l-Ma‘ârif, ts.
25. İbn Mâze, Burhâneddîn Ebu’l-Meʿâlî Mahmûd b. Ahmed. el-Muhîtu’l-Burhânî fi’l-Fıkhı’n-Nuʿmânî. ed. ʿAbdulkerim Sâmî el-Cündî. 9 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye, 2004.
26. İbn Maʿsûm, es-Seyyid Ali Sadruddîn. Envâru’r-Rabîʿ fî Envâʿi’l-Bedîʿ. ed. Şâkir Hâdî Şükr. 7 Cilt. Necefu’l-Eşref: Matbaʿatu’n-Nuʿmân, 1969.
27. İbnu’n-Nâzım, Bedruddîn b. Mâlik. el-Misbâh fî’l-Me‘ânî ve’l-Beyân ve’l-Bedîʿ. ed. Husnî Abdulcelîl Yusuf. Kahire: Mektebetu’l-Âdâb, 1989.
28. İbnu’z-Zemlekânî, Kemâluddin ʿAbdu’l-Vâhid b. ʿAbdulkerim. et-Tibyân fî ʿİlmi’l-Beyân el-Mutliʿ ʿalâ İʿcâzi’l-Kurʾân. thk. Ahmed Matlûb - Hatice Hadîsî. Bağdat: Matbaʿatu’l-ʿÂnî, 1964.
29. İbrahim, Hâfız. Dîvân Hâfız İbrahim. thk. Eymen Ahmed vd. Kahire: el-Heyʾetu’l-Mısriyye el-ʿÂmme li’l-Kitâb, 3. Basım, 1987.
30. İshakoğlu, Ömer. “19. Yüzyıl Arap Nahda Hareketinde Kadın Yazarların Rolü ve Zeynep Fevvâz”. Şarkiyat Mecmuası 21 (2012), 43-51.
31. ‘İzzeddîn, Yusuf. eş-Şiʿru’l-ʿIrâkî el-Hadîs ve Eseru’t-Teyyârâti’s-Siyâsiyye ve’l-İctimâʿiyye fîh. Bağdat: Matbaʿat Esʿad, 1960.
32. Karabela, Nevin. “Maʿrûf er-Rusâfî ve Şiirlerinde Kadın”. Şarkiyat Mecmuası 14 (2011), 39-57.
33. Kayadibi, Fahri. “Kadın Eğitiminin Önemi ve Kalkınmadaki Rolü”. Istanbul Journal of Sociological Studies 28 (2011), 19-31.
34. Kazan, Ramazan. “Kaynaklık Etmesi Açısından Cahiliye Şiirinde Kadının Konumu”. Nüsha Şarkiyat Araştırmaları Dergisi 21/53 (2021), 91-116. https://doi.org/10.32330/nusha.898336
35. Kehâle, Ömer Rızâ. Muʿcemu’l-Muʾellifîn. 15 Cilt. Beyrut: Mektebetu’l-Müsennâ – Dâr İاyâʾi’t-Turâs el-ʿArabî, ts.
36. Kerim, Kevser Hâtif - Hasan, Munâ Salih. “Nazarât fî Nisâ’iyyât Ma‘rûf er-Rusâfî”. Mecelletu Kulliyyeti’t-Terbiyye li’l-Benât li’l-‘Ulumi’l-İnsâniyye 15 (2014).
37. Kudâʿî, Ebû Abdullâh Muhammed b Selâme. Musnedu’ş-Şihâb. thk. Hamdî Abdulmecid es-Selefî. 2 Cilt. Beyrut: Mektebetu’r-Risâle, 2. Basım, 1986.
38. Matlub, Ahmed. Muʿcemu’l-Mustalahâti’l-Belâğiyye ve Tatavvuruhâ. 3 Cilt. Beyrut: ed-Dâru’l-ʿArabiyye li’l-Mevsûʿât, 2006.
39. Mecmûʿa minel-Mu’ellifîn. Mûcez Dâʾiratu’l-Maʿârif el-İslâmiyye. ed. Martijn Theodoor Houtsma vd. thk. Husâm Habeşî vd. 33 Cilt. Merkez eş-Şârıka li’l-İbdâʿ el-Fikrî, 1998.
40. Merâğî, Ahmed Mustafa el-. Ulûmu’l-belâga: el-Beyân vel-Me‘ânî ve’l-Bedî‘. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye, 3. Basım, 1993.
41. Merdîn, Azize. Harakâtu’ş-Şiʿr fi’l-Asri’l-Hadis. Dımaşk: Matbaat Riyad, 1982.
42. Mueyyid Billâh el-ʿAlevî, Yahyâ b. Hamza b. Ali b. İbrahim. et-Tırâz li-Esrâri’l-Belâğa ve ʿUlûm Hakâʾiki’l-İʿcâz. 3 Cilt. Beyrut: Mektebetu’l-ʿAsriyye, 2002.
43. Murâd, Şehîre. “el-Merʾetu fî Şiʿr Emîr eş-Şuʿarâʾ Ahmed Şevkî”. Mecelletu’s-Sekâfe 4 (2002), 8-17.
44. Mutrân, Halil. Dîvânu’l-Halil. 3 Cilt. Mısır: Metbeʿat Dâr el-Hilâl, 1948.
45. Mütenebbî, Ebu’t-Tayyib Ahmed b. el-Hüseyn el-Cu‘fî. Dîvânu’l Mütenebbî. Beyrut: Dâr Beyrut, 1983.
46. Nâcî, Hilâl. ez-Zehâvî ve Dîvânuhu’l-Mefkûd. Kahire: Dâru’l-Arab li’l-Bustânî, 1963.
47. Özalp, Mehmet Sıddık. Bedruddîn b. Malik ve Belâgat İlmindeki Yeri. Ankara: Sonçağ Yayıncılık, 2023.
48. Özalp, Mehmet Sıddık. “Savaşların Prensesi Hind bint Nuʿmân b. Münzir”. Konum, Rol, Olgu ve Algılar Düzleminde Câhiliye’den Günümüze Kadın. ed. Yahya Yaşar - Emine Demil. 187-204. İstanbul: Hikmetevi Yayınları, 2023.
49. Por, Zâhir Süleyman - Zerkûb, Mansûre. “el-Mer’etu fî Şiʿri Halîl Mutrân”. Buhûsun fi’l-Luğati’l-‘Arabiyyeti ve Âdâbihâ 11 (2014), 57-70.
50. Pullu, İdris. Arap Dili ve Edebiyatında Meseller: Dil ve Belâgat Yönünden Özellikleri. Konya: Selçuk Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2007.
51. Rusâfî, Maʿrûf. Dîvân Maʿrûf er-Rusâfî. thk. Mustafa el-Ğalâʾînî. Mısır: Muʾessese Hindâvî li’t-Taʿlîm ve’s-Sekâfe, 2014.
52. Rusâfî, Maʿrûf. Dîvânu’r-Rusâfî. thk. Mustafa Ali. 5 Cilt. Irak: Menşûrât Vizâreti’l-İʿlâm – el-Cumhûriyyetu’l-ʿIrâkiyye, 1974.
53. Safvet, Muhammed. el-Emsâl eş-Şaʿbiyye. Kahire, 1982.
54. Sekkâkî, Sirâcuddîn Ebû Ya‘kûb Yusuf b. Ebî Bekir. Miftâhu’l-‘Ulûm. thk. Na‘îm Zerzûr. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye, 2. Basım, 1987.
55. Serahsî, Ebû Bekr Muhammed b. Ahmed b. Ebî Sehl es-. Temhîdu’l-Fusûl fî’l-Usûl. ed. Ebu’l-Vefâ el-Afğânî. 2 Cilt. Haydarâbâd: İhyâu’l-Me‘ârif en-Nuʿmâniyye, ts.
56. Serahsî, Muhammed b. Ahmed b. Ebî Sehl es-. el-Mebsût. 31 Cilt. Kahire; Beyrut: Matba‘atu’s-Sa‘âde; Dâru’l-Maʿrife, ts.
57. Somuncuoğlu, Ecehan. “On Dokuzuncu Yüzyılda Nahda Hareketi: Modern Arap Düşüncesinin Oluşumu, Kapsamı ve Sınırları”. Marmara Üniversitesi Siyasal Bilimler Dergisi 3/1 (2015), 103-120.
58. Suyûtî, Celâluddîn Abdurrahman b Ebû Bekir b Muhammed. Nuzhetu’l-Culesâʾ fî Eşʿâri’n-Nisâʾ. thk. Abdullatîf ʿÂşûr. Kahire: Mektebetu’l-Kurʾân, ts.
59. Şâkir, Serûd Kenʿân. “Sûretu’l-mer’et-i fî Şiʿri Cemîl Sıdkî ez-Zehâvî”. Journal of Language Studies 3/6 (2023), 47-76.
60. Şâl, Ali Bîrânî - Emîdvâr, Ahmed. “Te’sîru Ârâ’ Muhammed Abduh fî Eş’âri Hâfız İbrahim el-İctimâ’iyye”. Mecelletu’l-Cem’iyyetu’l-‘İlmiyyetu’l-İrâniyye li-Luğati’l-‘Arabiyye ve Âdâbihâ 12 (2009), 23-39.
61. Şevkî, Ahmed. Şevkiyyât. Kahire: Muʾesseset Hindâvî li’t-Taʿlîm ve’s-Sekâfe, ts.
62. Tirmizî, Ebû İsa Muhammed b İsa b b Sevre. el-Câmiu’l-Kebîr (Sunen et-Tirmizî). thk. Şuayb Arnavut - Saʿîd el-Lehhâm. Dâru’r-Risâle el-ʿÂlemiyye, 2009.
63. Tüfekcioğlu, Yasemin. Hâfız İbrahim’in Şiirlerinde Kadın Teması. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Arap Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
64. Uzun, Tacettin. “Maʿrûf er-Rusâfî’nin Arap Dili ve Edebiyatıyla İlgili Eserleri”. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/2 (1986), 291-298.
65. Vatvât, Reşîduddîn Muhammed el-ʿUmrî el-. Hadâiku’s-Sihr fî Dakâʾiku’ş-Şiʿr. çev. İbrahim Emin eş-Şuvâribî. Kahire: Matbaʿat Lucnâ li-Te’lif ve’t-Terceme ve’n-Neşr, 1945.
66. Yasin, Bû Ali. Hukûku’l-Mer’eti fi’l-Kitâbeti’l-‘Arabiyyeti munzu ‘Asr al-Nahda. Dımaşk: Dâr et-Talîʿati’l-Cedîde, 1998.
67. Yemût, Beşir. Şâʿirâtu’l-ʿArab fî’l-Câhiliyye ve’l-İslâm. Beyrut: el-Mektebetu’l-Ehliyye, 1934.
68. Yılmaz, Mehmet. “Câhiliye Devri Arap Şiirinde Eş Olarak Kadın Algısı”. Erciyes Akademi 37/4 (2023), 1757-1781. https://doi.org/10.48070/erciyesakademi.1372531
69. Zehâvî, Cemîl Sıdkî. Dîvânu’z-Zehâvî. Mısır: el-Matbaatu’l-‘Arabiyye bi-Mısr li-Sâhibihâ Hayri’d-Dîn ez-Ziriklî, 1924.
70. Zerkûb, Mansûre - Muhammedî, Mahmud Rıza Tûkulî. “el-İltizâmu’s-Siyâsî fî Şiʿri Maʿrûf er-Rusâfî”. Mecelletu’l-Luğati’l-ʿArabiyyeti ve Âdâbihâ 3 (2006), 19-45.
71. Zeyyât, Ahmed Hasan ez-. “Ma‘rûf er-Rusâfî”. Mecelletu’r-Risâle 612 (1945), 297-298.
72. Ziriklî, Muhammed Hayrüddîn b Mahmûd b Muhammed b Ali b Fâris. el-Aʿlâm: Kâmûs Terâcim li-Eşheri’r-Ricâl ve’n-Nisâʾ mine’l-ʿArab ve’l-Mustaʿribîn ve’l-Musteşrikîn. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-ʿİlm li’l-Melâyîn, 15. Basım, 2002.
73. ʿAzûze, Luveyze. “Tecelliyât Ramzi’l-Merʾeti ʿinde Cibrân Halîl Cibrân beyne’n-Nezʿateyn er-Rûmânsiyye ve’s-Sûfiyye”. Mecelletu’l-Mudevvene 10/1 (2023), 168-178.