ERKEN İSLAM TARİHİNDE YÜZEYSEL İTTİFAKLAR: BİRİNCİ EMEVÎ MUHASARASI (64/683), HÂRİCÎLER VE İBNÜ’Z-ZÜBEYR ÖRNEĞİ

Öz

Tarih, bazen zıt fikirli kişi ve kesimlerin yollarının kesiştiği durumlara sahne olmuştur. Bunlardan biri Mekke Halifesi Abdullah b. ez-Zübeyr (öl. 73/692) ile Hâricîler arasında, Emevîlerin Birinci Mekke Muhasarası sırasında (64/683) yaşanmıştır. Bu çalışma, mezkûr kuşatmada iş birliği yapan iki muhalif grubun, kuşatma boyunca niçin ortak bir tavır sergilediklerini konu edinmektedir. Hâricîlerin İbnü’z-Zübeyr’e yakınlaşmasının hangi noktada akamete uğradığının aydınlatılması ve hemen her dönemde muhalif grupların şartlar gereği birlikte hareket edebileceği gerçeğinin izhar edilmesi araştırmanın hedefleri arasında yer almaktadır. Nitel araştırma tekniği ile kaleme alınan çalışmada ağırlıklı olarak Basra ve Yemâme’den gelen Emevî karşıtı Hâricîlerin, İbnü’z-Zübeyr’e Kabe’yi korumak niyeti ve -muhtemelen- sahip olduğu söylem sebebiyle destek oldukları sonucuna varılmıştır. Arka planda ise yardım bahanesiyle Mekke’ye girip, daha sonra şehri ele geçirerek propagandalarını buradan etkili bir şekilde yürütmeyi hedefledikleri varsayılabilir. Zor durumda kalan Abdullah b. ez-Zübeyr’in ise onların yardıma gelmelerine sevindiği ve kendileriyle aynı görüşte olduğunu belirttiği kaynaklarda geçmektedir. Ancak araştırmada tarafların zorlayıcı şartlar gereği bu dayanışmayı gerçekleştirdikleri ortaya konulmuştur. Nitekim Hâricîler, Emevî tehlikesi atlatıldıktan sonra, İbnü’z-Zübeyr’in bilhassa Hz. Osman hakkındaki kanaatini öğrenmek istemişler; olumlu görüş belirtmesi üzerine de prensipleri gereği Mekke’yi terk etmişlerdir. Geldikleri yerlere dağılan Hâricîlerin bundan sonra fırkalara ayrıldığı görülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• İslâm Tarihi
• Abdullah b. ez-Zübeyr
• Hâricîler
• Emevîler
• Birinci Mekke Muhasarası

Superficial Alliances In Early Islamic History: The First Umayyad Siege (64/683), The Khārijıtes And The Example Of ‘Abd Allāh Ibn Al-Zubayr

Öz

History has sometimes witnessed situations where individuals and groups with opposing views have crossed paths. One of these occurred between the Caliph of Mecca, ʿAbd Allāh b. al-Zubayr (d. 73/692), and the Khārijites, during the First Siege of Mecca by the Umayyads (64/683). This study focuses on why the two opposing groups that cooperated in the siege displayed a common stance throughout. Among its aims are to clarify the point at which the Khārijites’ rapprochement with Ibn al-Zubayr ended and to show that, in almost every period, opposing groups may act together due to circumstances. Written using a qualitative research technique, the study concludes that the Khārijites opposing the Umayyads, mostly from Basra and Yamāma, supported Ibn al-Zubayr to protect the Kaʿba and likely because of his discourse. In the background, however, they appear to have aimed to enter Mecca under the pretext of assistance and ultimately seize the city to conduct their propaganda effectively. Sources indicate that the Caliph, in his difficult situation, welcomed their help and stated that he shared their view. Nevertheless, this cooperation occurred out of necessity. After the Umayyad threat subsided, the Khārijites inquired about Ibn al-Zubayr’s opinion on ʿUthmān; upon receiving a favorable answer, they left Mecca according to their principles and later dispersed into factions.

Anahtar Kelimeler

• Islamic History
• Caliph ʿAbd Allāh b. al-Zubayr
• Khārijites
• Umayyads
• First Siege of Mecca.

Kaynakça

1. ‘Abdürrezzâḳ es-Ṣan‘ânî. el-Muṣannef. thk. Habîburrahmân el-Azamî. 11 Cilt. Beyrut: el-Mektebü’l-İslâmî, 1403/1982.
2. Aycan, İrfan. “Emevîler Döneminde Bir İktidar Mücadelesi Örneği: Abdullah b. Zübeyr (622-692)”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 41 (2000), 99–115.
3. Belâẕürî. Ensâbü’l-eşrâf. thk. Süheyl Zükkâr – Riyâd ez-Ziriklî. 13 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1417/1996.
4. Belâẕürî. Fütûḥu’l-büldân. Beyrut: Dârun ve Mektebetü’l-Hilâl, 1408/1987.
5. Beyhaḳī, Ebû Bekir. Delâʾilü’n-nübüvve ve maʿrifetü aḥvâli ṣâḥibi’ş-şerîʿa. 7 Cilt. Kahire: Dârü’l-Kütübi’l-İlmî, 1408/1987.
6. Buḫârî, Muhammed b. İsmâîl. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. thk. Muhammed Züheyr b. Nâsır. 9 Cilt. b.y.: Dâru Tavki’n-Necât, 1422/2001.
7. Câḥiẓ. el-Beyân ve’t-tebyîn. 3 Cilt. Beyrut: Dâru ve Mektebetü’l-Hilâl, 1423/2002.
8. Çelik, Yılmaz. “Siyasi Erdem Açısından Bir İktidar Mücadelesi Örneği: Abdullah b. Zübeyr”. Nisar 6 (2025), 1–25.

9. Dadan, Ali. Hz. Abdullah bin Zübeyr. İstanbul: Beyan Yayınları, 2020.
10. Dîneverî, Ebû Hanîfe. Aḫbâru’ṭ-ṭıvâl. thk. Abdülmün‘im ‘Âmir. Kahire: Dâru İḥyâi’l-Kütübi’l-‘Arabî, 1380/1960.
11. Ebû Nu‘aym el-İṣfahânî. Târîḫu İṣbahân. thk. Seyyid Kisrevî Hasan. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmî, 1410/1990.
12. Ecer, A. Vehbi. “Abdullah b. Zübeyr’in Halifeliği ve Kurduğu Devlet”. Erciyes Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 16/10 (1998), 153–162.
13. Ezraḳī, Ebü’l-Velîd. Aḫbâru Mekke ve mâ câ’e fîhâ mine’l-‘âsâr. thk. Rüşdî Sâlih Melhas. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Endelüs, ts.
14. Fesevî. el-Maʿrife ve’t-târîḫ. thk. Ekrem Ziyâ el-Umerî. 3 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1401/1981.
15. Gündüz, Mehmet Salih. Abdullah b. Zübeyr ve İslam Tarihindeki Yeri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basılmamış Doktora Tezi, 2023.
16. Ḥâkim en-Nîsâbûrî. el-Müstedrek ‘ale’s-ṣaḥîḥayn. thk. Mustafâ Abdülkâdir ‘Atâ. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmî, 1411/1990.
17. Ḫalîfe b. Ḫayyâṭ. Târîḫu Ḫalîfe b. Ḫayyâṭ. thk. Ekrem Ziyâ el-Umerî. Beyrut: Dâru’l-Kalem, 1397/1977.
18. İbn ‘Abdilberr en-Nemerî. el-İstî‘âb fî ma‘rifeti’l-aṣḥâb. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Cîl, 1412/1992.
19. İbn ‘Abdirabbih. el-‘İḳdü’l-ferîd. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmî, 1404/1983.
20. İbn ‘Asâkir, Ebü’l-Kāsım. Târîḫu medîneti Dımaşḳ. thk. Amr b. Garâme el-Amrî. 80 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1415/1995.
21. İbn Abdilḥakem, Ebü’l-Kāsım. Fütûḥu Mıṣr ve aḫbâruhâ. thk. Muhammed el-Huceyrî. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1996/1416.
22. İbn Ḥacer el-‘Asḳalânî. el-İṣâbe fî temyîzi’s-ṣaḥâbe. thk. Ali Muhammed el-Becâvî. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Cîl, 1412/1992.
23. İbn Ḫaldûn. Kitâbü’l-‘İber ve dîvânü’l-mübtede’ ve’l-ḫaber fî târîḫi’l-‘Arab ve’l-Berber ve men ‘âṣarahüm min zevi’ş-şe’ni’l-ekber. thk. Halîl Şehhâde. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1408/1987.
24. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ. el-Bidâye ve’n-nihâye. thk. Abdullah b. Abdilmuhsin et-Türkî. 21 Cilt. Mısır: Dâru Hicr, 1418/1997.
25. İbn Ḳuteybe. el-Ma‘ârif. thk. Servet Ukkâşe. Kahire: el-Hey’etü’l-Mısrî, 1413/1992.
26. İbn Miskeveyh. Tecâribü’l-ümem ve te‘âkibü’l-himem. thk. Ebü’l-Kâsım İmâmî. Tahran: Dâru Surûş, 1379/1959.
27. İbn Sa‘d. Kitâbü’ṭ-Ṭabaḳâti’l-kebîr. thk. Ali Muhammed Ömer. 11 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hanci, 1421/2001.
28. İbn Şebbe. Kitâbü Târîḫi’l-Medîneti’l-Münevvere. thk. Fehim Muhammed Şeltût. 4 Cilt. Cidde, 1399/1979.
29. İbnü’l-Esîr, ‘İzzeddîn. el-Lübâb fî tehzîbi’l-ensâb. Beyrut: Dâru Sâdır, ts.
30. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec. el-Muntaẓam fî târîḫi’l-ümem ve’l-mülûk. thk. Muhammed Abdülkâdir ‘Atâ – Mustafa Abdülkâdir ‘Atâ. 19 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmî, 1412/1992.
31. İbnü’l-Esîr. el-Kâmil fi’t-târîḫ. thk. Ömer Abdüsselâm Tedmurî. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-‘Arabî, 1417/1997.
32. Koçyiğit, Tahsin. Abdullah b. Zübeyr Mücadelesi ve Kişiliği. İstanbul: Siyer Yayınları, 2023.
33. Ḳurtubî, Muhammed b. Ahmed. el-Câmi‘ li aḥkâmi’l-Kur’ân. thk. İbrahim Atfîş Ahmed el-Berdunî. 20 Cilt. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Mısrî, 1384/1964.
34. Maḳdisî, Muṭahhar b. Ṭâhir. el-Bed’ ve’t-târîḫ. 6 Cilt. Port Said: Mektebetü’s-Sekâfeti’d-Dîniyye, ts.
35. Mes‘ûdî, Ali b. Hüseyin. Mürûcü’ẕ-ẕeheb ve meʿâdinü’l-cevher. thk. Kemal Hasen Mer’î. 4 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l-‘Asrî, 1425/2005.
36. Mizzî. Tehẕîbü’l-kemâl fî esmâʾi’r-ricâl. thk. Beşşâr Avâd. 35 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1400/1980.
37. Nüveyrî, Ahmed b. Abdilvehhâb. Nihâyetü’l-ereb fî fünûni’l-edeb. thk. Muhammed Cabir Abdu’l-Ân el-Hînî. 33 Cilt. Kahire: Dâru’l-Kütüb ve’l-Vesâ’ik el-Kavmî, 1423/2002.
38. Ṣafedî. el-Vâfî bi’l-vefeyât. thk. Ahmed Arnavut-Türkî Mustafa. 29 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâs, 1420/2000. Sehmî. Târîḫu Cürcân. thk. Muhammed Abdülmuîd Han. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1987/1407.
39. Sıbṭ İbnü’l-Cevzî. Mirʾâtü’z-zamân fî târîḫi’l-aʿyân. thk. Muhammed Berekât vd. 23 Cilt. Dımaşk: Dâru’r-Risâleti’l-Âlemî, 1434/2013.
40. Süyûṭî. el-İtḳān fî ʿulûmi’l-Ḳurʾân. thk. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrahim. 4 Cilt. Kahire: el-Hey’etü’l-Mısrî, 1394/1974.
41. Şehristânî. el-Milel ve’n-niḥal. thk. Abdülaziz Muhammed el-Vekîl. 3 Cilt. Kahire: Müessesetü’l-Halebî, 1387/1968.
42. Ṭaberî, Muhammed b. Cerîr. Târîḫu’r-rusül ve’l-mülûk. thk. Muhammed Ebü’l-Fadl İbrahim. 11 Cilt. Beyrut: Dâru’t-Türâs, 1387/1967.
43. Ya‘ḳūbî. Târîḫu’l-Ya‘ḳūbî. thk. Abdülemîr Mehnâ. 2 Cilt. Beyrut: Şeriketü’l-Aʿlemî, 1431/2010.
44. Yâḳūt el-Ḥamevî. Mu‘cemü’l-büldân. 7 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1416/1995.
45. Ẕehebî. Siyeru a‘lâmi’n-nübelâ. thk. Şuayb el-Arnavût. 25 Cilt. Dımaşḳ: Müessesetü’r-Risâle, 1405/1985.
46. Ẕehebî. Târîḫu’l-İslâm ve vefeyâtü’l-meşâhîri ve’l-a‘lâm. thk. Ömer Abdüsselâm et-Tedmürî. 52 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-‘Arabî, 1413/1993.
47. Zerkeşî, Bedreddin. el-Burhân fî ʿulûmi’l-Ḳurʾân. thk. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrahim. 4 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâ el-Kütübi’l-Arabî, 1376/1957.
48. Ziriklî. el-A‘lâm. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-‘İlm, 1431/2002.
49. Zübeyr b. Bekkâr. Cemheretü nesebi Ḳureyş ve aḫbâruhâ (Kitâbü’n-Neseb). thk. Mahmud Muhammed Şakir. b.y.: Matbaatü’l-Medenî, 1381/1961.
50. Zübeyrî. Nesebü Ḳureyş. thk. E. Lévi-Provençal. Kahire: Dâru’l-Ma‘ârif.