ABBÂSÎ İHTİLALİNİN GİZLİ KAHRAMANLARINDAN BÜKEYR B. MÂHÂN’IN HAYATINA ANALİTİK BİR BAKIŞ

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 2, 24 - 43, 31.12.2025

Ümit Eskin , Murat Bıyıklı

https://doi.org/10.17859/pauifd.1775560

https://izlik.org/JA36XN23AE

Öz

Abbâsî İhtilali, İslâm tarihinde bir dönüm noktası olup bu başarının arkasında yaklaşık otuz yıl süren gizli bir davet ve teşkilatlanma süreci yatmaktadır. Bu makalede, söz konusu sürecin kilit figürlerinden biri olmasına rağmen hakkında doğrudan müstakil bir çalışma bulunmayan Bükeyr b. Mâhân’ın hayatını ve Abbâsî davetindeki rolünü analitik bir bakış açısıyla incelemeyi amaçlamaktadır. Baş dâî Meysere en-Nebbâl’in vefatının ardından hareketin Kûfe’deki liderliğine getirilen Bükeyr, dağınık haldeki propagandayı merkezî ve hiyerarşik bir teşkilata dönüştürmüştür. Humeyme’deki İmam ile Horasan’daki davetçiler arasında kilit bir köprü vazifesi görmüş, on iki nakîb ve yetmiş dâîden oluşan örgütlenmeyi tesis ederek davetin Horasan’da kök salmasını sağlamıştır. Ayrıca, ihtilalin veziri olacak Ebû Seleme el-Hallâl ve askerî lideri olacak Ebû Müslim el-Horasânî gibi Abbâsî Devleti’nin kuruluşunda merkezî rol oynayacak isimleri harekete kazandırması, onun stratejik önemini ortaya koymaktadır. Çalışma, Bükeyr’in şahsî fedakârlıklarını, kriz yönetimi becerilerini ve teşkilatçılık dehasını analiz ederek onun ihtilalin başarısındaki vazgeçilmez yerini tespit etmektedir. İhtilalin zaferini göremeden vefat etmiş olsa da Bükeyr’in kurduğu yapının, Abbâsîlerin iktidara yürüyüşünün temelini oluşturduğu sonucuna varılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Abbâsîler , Davet , İhtilal , Bükeyr b. Mâhân , Nakîb.

Abbāsid Revolution’s Unsung Hero: A Analitic View of Bukayr Ibn Māhān’s (127/745) Life

https://izlik.org/JA36XN23AE

Öz

The Abbāsid Revolution was a turning point in Islamic history, and behind this success lay a secret call and organizational process that lasted for nearly thirty years. This article aims to examine the life of Bukayr b. Māhān and his role in the Abbāsid daʿwah from a analitic perspective, despite the fact that he was one of the key figures in this process and there is no independent study dedicated specifically to him. After the death of Maysarah al-Nabbāl, the chief daʿī of the Abbasid revolution, Bukayr, who was appointed as the leader of the movement in Kūfa, transformed the scattered propaganda efforts into a centralized and hierarchical organization. He served as a vital link between the Imām in Ḥumaymah and the duʿāt in Khurāsān, establishing an organizational structure composed of twelve nuqabāʾ and seventy duʿāt, thereby ensuring that the daʿwah took root in Khurāsān. Moreover, his recruitment of key figures such as Abū Salama al-Ḥallāl, who would become the vizier of the revolution, and Abū Muslim al-Khurāsānī, who would become its military leader, highlights his strategic importance in the foundation of the Abbasid state. This study identifies Bukayr’s indispensable role in the success of the revolution by analyzing his personal sacrifices, crisis management skills, and organizational genius. Although he died before witnessing the triumph of the Abbasid revolution, it is concluded that the structure Bukayr established laid the foundation for the Abbasids’ rise to power.

Anahtar Kelimeler

Abbāsids , Da’wa , Revolution , Bukayr Ibn Māhān , Naqīb.

Kaynakça

• Agha, Saleh Said. “Bukayr b. Māhān”. Encyclopaedia of Islam (3. Edisyon). Erişim 01 Mayıs 2025. https://referenceworks.brill.com/display/entries/EI3O/COM-23724.xml
• Atvân, Hüseyin. Daʻvetü’l-ʻAbbâsîyye, târîh ve tatavvur. Beyrût: Dâru’l-Cîl, 2. Basım, 1415/1995.
• Aydınlı, Osman. “Ebû Avn el-Horasânî”. TDV İslâm Ansiklopedisi. C. EK-1. Ankara: TDV Yayınları, 2020. https://İslâmansiklopedisi.org.tr/ebu-avn-el-horasani
• Bâ Mahreme, Ebû Muhammed Afifüddîn Abdullâh Tayyib b. Abdillâh b. Ahmed. Kılâdetü’n-nahr fî vefeyâti aʿyâni’d-dehr. thk. Bû Cumʻa Mekrî, Hâlid Zevârî. 6 Cilt. Cidde: Dâru’l-Menhâc, 1428/2008.
• Bağlıoğlu, Ahmet. “Abbâsî Devleti’nin Oluşum Sürecinde Şii Hareketler”. Dini Araştırmalar 3/8 (01 Haziran 2000), 81-96.
• Bekrî, Ebû Ubeyd Abdullah b. Abdülazîz b. Muhammed. Muʻcemu me’staʻcem min esmâi’l-bilâd ve’l-mevâzî. 4 Cilt. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 3. Basım, 1403.
• Belâzürî, Ahmed b. Yahyâ b. Câbir el-. Ensâbü’l-eşrâf. thk. Suheyl Zekkâr - Riyâd ez-Ziriklî. 13 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1417/1996.
• Bıyıklı, Murat. Abbâsî İhtilalinin Mimarları (Muhammed b. Ali ve İbrâhim b. Muhammed). Konya: Hikmetevi Yayınları, 2023.
• Bozkurt, Nahide. Oluşum Sürecinde Abbâsî İhtilali. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2000.
• Burrî, Muhammed b. Ebî Bekr b. ʿAbdullâh et-Tilimsânî. el-Cevhere fî Nesebi’n-Nebî ve Ashâbi’l-ʿAşere. thk. Muhammed et-Tûncî. 2 Cilt. Riyad: Dâru’r-Rifâʿî, 1403/1983.
• Cemâluddîn el-Mizzî, Ebû’l-Haccâc Yûsuf b. ʿAbdurrahmân b. Yûsuf el-Kelbî. Tehzîbü’l-kemâl fî esmâi’l-ricâl. thk. Beşşâr ʿAvvâd Maʿrûf. 35 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1400/1980.
• Crone, Patricia. Slaves on Horses: the Evolution of the Islamic Polity. Cambridge: Cambridge University Press, 1980.
• Dalkılıç, Mehmet. “Süleyman b. Kesir El-Huzâî’nin Öldürülmesi”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 5/21 (2012), 285-292.
• Dineverî, Ebû Hanife Ahmed b. Davud b. Venend. Ahbârü’t-tıvâl. Bağdad: Mektebetü’l-Müsenna, ts.
• Hamarine, Salih. Buhûs ve dirasât fî’d-daʻveti’l-Abbâsiyye ve’l-asri’l-Abbâsiyyi’l-evvel. Amman: Dârü’l-Yenâbiʻ, 2004.
• Hamevî, Şihâbüddîn Ebû Abdillâh Yâkût b. Abdillâh er-Rûmî Yâkût. Muʻcemü’l-büldân. 7 Cilt. Beyrut: Dâru’s-Sâdr, 2. Basım, 1995.
• İbn Asâkir, Ebü’l-Kâsım Sikatüddîn Ali b. Hasan b. Hibetullâh. Târîhu Dımaşk. thk. Amr b. Garâme el-Amrî. 80 Cilt. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 1415/1995.
• İbn Haldûn, Ebû Zeyd Veliyyüddîn Abdurrahmân b. Muhammed b. Hasen el-Hadramî el-Mağribî. Târîhu İbn Haldûn = Kitâbü’l-ʻİber ve dîvânü’l-mübtedeʾ ve’l-haber fî eyyâmi’l-ʻArab ve’l-ʻAcem ve’l-Berber ve men âsârahüm min zevi’s-sultâni’l-ekber. thk. Halîl Şehâde. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 2. Basım, 1408/1988.
• İbn Hallikân, Ebü’l-Abbâs Şemseddîn Ahmed b. İbrâhîm b. Ebî Bekr el-Bermekî el-İrbilî. Vefeyâtü’l-aʿyân ve enbâʾü ebnâʾi’z-zamân mimmâ sebete bi’n-nakl evi’s-semâʿ ev esbetehü’l-ʿayân. thk. İhsan Abbâs. 7 Cilt. Beyrut: Dâru Sadr, 1900.
• İbn Hibbân, Ahmed b. Hibbân b. Muʻaz b. Maʻbed et-Temîmî. Meşâhîru ʿulemâi’l-emsâr ve aʿlâmu fukahâi’l-aktâr. thk. Merzûk ʿAlî İbrâhîm. el-Mansûra: Dâru’l-Vefâ, 1411/1991.
• İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ İmâdüddin İsmail b. Ömer. el-Bidâye ve’n-nihâye. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî. 15 Cilt. Dâru’l-Fikr, 1407/1986.
• İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Muhammed b. Mükerrem b. Ali el-Ensârî. Muhtasâru târîhi Dımaşk libni Asâkir. thk.
• Ruhiye en-Nehhas, Riyâd Abdülhamid Murad, Muhammed Mutiʻ. 29 Cilt. Dımaşk/Suriye: Dârü’l-Fikr, 1402/1984.
• İbn Miskeveyh, Ebû Ali Ahmed b. Muhammed. Tecâribü’l-ümem ve teʿâkibü’l-himem. thk. Ebu’l-Kâsım İmâmî. Tahran: Seruş, 2000.
• İbn Saʿd, Ebû ʿAbdullâh Muhammed b. Saʿd b. Menîʿ. et-Tabakâtu’l-kübrâ - mutemmimu’t-tâbiʿîn. thk. Ziyâd Muhammed Mansûr. Medine: Mektebetü’l-ʿUlûm ve’l-Hikem, 2. Basım, 1408/1987.
• İbn Tağrîberdî, Ebü’l-Mehâsin Cemâlüddîn Yûsuf. en-Nücûmü’z-zâhire fî mülûki Mısr ve’l-Kahire. 16 Cilt. Mısır: Vizâretü’s-Sekâfe ve’l-İrşâdu’l-Kavmiyye, Dâru’l-Kütüb, ts.
• İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn Abdurrahmân b Alî b Muhammed Bağdâdî. el-Muntazam fî târîhi’l-mülûk ve’l-ümem. thk. Muhammed Abdulkâdir Atâ, Mustafa Abdülkâdir Atâ. 19 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1992.
• İbnü’l-Esîr, Ebü’l-Hasan İzzeddîn Ali b. Muhammed b. Abdülkerîm. el-Kâmil fi’t-târîh. thk. Ömer Abdüsselâm Tedmûrî. 10 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabiyye, 1417/1997.
• İbnü’l-Esîr, Ebü’l-Hasan İzzeddîn Ali b. Muhammed b. Abdülkerîm. Usdu’l-ğâbe fî maʾrifeti’s-Sahâbe. thk. ʿAlî Muhammed Muʿavvıd - ʿÂdil Ahmed ʿAbdulmevcûd. 8 Cilt. b.y: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1415/1994.
• İbnü’l-İbrî, Ebü’l-Ferec Barhebraeus Yuhanna. Târîhu muhtasari’d-düvel. thk. el-Yesûî Anton Sâlihânî. Beyrut: Dâru’ş-Şark, 2. Basım, 1992.
• Karakuş, Nadir. Bir İhtilalcinin Anatomisi: Ebu Müslim Horasani. İstanbul: Neva Yayınları, 2017.
• Kazvînî, Ebû Yahyâ Zekeriyyâ b. Muhammed b. Mahmûd. Âsârü’l-bilâd ve ahbârü’l-ʿibâd. Beyrut: Dâru Sadır, ts.
• Makdisî, Mutahhar b. Tâhir. el-Bed’ ve’t-târîh. 6 Cilt. b.y.: Mektebetü’s-Sekâfeti’d-Diniyye, ts.
• Meçhul. Ahbârü’d-devleti’l-Abbâsiyye ve fî ahbâri’l-Abbâs ve veledihî. thk. Abdülazîz Dûrî - Abdülcebbâr el-Muttalibî. Beyrut: Dârü’t-Talîa, 1971.
• Mesʻûdî, Ebü’l-Hasan Ali b. Hüseyin b. Ali. et-Tenbîh ve’l-işrâf. thk. Abdullah İsmail es-Sâvî. Kahire: Dâru’s-Sâvî, ts.
• Özbayraktar, Aykut. “Râfi’ b. Leys İsyanı”. Amasya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 6 (Aralık 2019), 165-191.
• Rahman, Zabihur. Sind Bölgesinin Fethi ve İslâmlaşması (H. 15-416/M. 636-1026). İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
• Safedî, Ebü’s-Safâ Salâhuddîn Halîl b. İzziddîn Aybeg b. Abdillâh. el-Vâfî bi’l-vefeyât. thk. Ahmed Arnavut Türkî Mustafa. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 2000.
• Semʻânî, Ebû Saʻd Abdülkerim b. Muhammed b. Mansur el-Mervezî. el-Ensâb. ed. Abdullah Ömer el-Bârûdî. 5 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Cinân, 1988.
• Sıbt İbnü’l-Cevzî, Şemseddin Ebu’l-Muzaffer Yûsuf b. Kızoğli b. Abdillah. Mirâtü’z-zamân fî tevârîhi’l-aʻyân. 23 Cilt. Dımeşk: Dâru’r-Risâleti’l-ʻÂlemiyye, 1434/2013.
• Sourdel, Dominique. “Bukayr b. Māhān”. The Encyclopaedia of Islam (Second Edition), ts. https://referenceworks.brill.com/display/entries/EIEO/SIM-1506.xml
• Suheylî, Ebû’l-Kâsım ʿAbdurrahman b. ʿAbdullâh b. Ahmed. er-Ravd’ul-unuf fî şerhi’s-Sîreti’n-Nebevîyye. thk. ʿUmar ʿAbdusselâm es-Selâmî. 7 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-ʿArabî, 1421/2000.
• Şâbüştî, Ebü’l-Hasan Ali b. Muhammed. ed-Deyârât. thk. Korkîs Avvâd. Beyrut: Dârü’r-Râidi’l-Arabî, 1406/1986.
• Taberî, Ebû Caʻfer İbn Cerir Muhammed b. Cerir b. Yezid. Târîhu’t-Taberî: Târîhu’r-rusul ve’l-mülûk. thk. Arîb b. Saʻd el-Kurtubî. 11 Cilt. Beyrut: Dâru’t-Türâs, 2. Basım, 1387.
• Temir, Hakan. Nesep Atlası. İstanbul: MÜİFV Yayınları, 2021.
• Vâkıdî, Muhammed b. Ömer b. Vâkıd es-Sehmî el-Eslemî Ebû Abdullah. er-Ridde meʿa nebzetin min futûhi’l-ʿIrâk ve zikri’l-Musennâ b. Hârise eş-Şeybânî. thk. Yahyâ el-Cebûrî. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1410/1990.
• Vekî’, Ebû Bekr Muhammed b. Halef b. Hayyân b. Sadaka ed-Dabbi el-Bağdâdî. Âhbâru’l-kudât. thk. ʿAbdulʿazîz Mustafâ el-Merâğî. 3 Cilt. Beyrut: el-Mektebetu’t-Ticâriyyetu’l-Kubrâ, 1366/1947.
• Yaʻkûbî, İbn Vâzıh Ahmed b. İshâk b. Caʻfer el-. el-Büldân. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1422/2002. Zaryāb, ʿAbbās. “Bokayr b. Māhān”. Encyclopaedia Iranica. Erişim 01 Mayıs 2025. https://www.iranicaonline.org/articles/bokayr-b/
• Zehebî, Şemseddîn Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed b. Osmân b. Kaymaz ez-. Siyeru aʿlâmi’n-nübelâʾ. thk. Şuayb el-Arnavût, Hüseyin el-Esed. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 3. Basım, 1405.
• “Bükeyr b. Mahan”. Türk ve Dünya Ünlüleri Ansiklopedisi. C. 22. İstanbul: Anadolu Yayıncılık, 1983.