VELÂYET KELİMESİNİN KÖKENİ VE İSLAMÎ İLİMLERDE TERİMLEŞME SÜRECİ

Öz

Velâyet, ولى (v-l-y) kökünden türeyen yakınlık, dostluk, koruma, yönetim ve yetki anlamlarını içermektedir. Klasik sözlüklerde daha geniş anlamlarda ele alınırken modern sözlüklerde hukuki-idari bir terim olarak daralmıştır. Bu durum, kavramın tarihsel süreçte farklı disiplinlerde geçirdiği anlam genişlemeleri ve daralmalarının incelenmesini gerekli kılmıştır. Kur’ân’da 87 ayette dostluk ve koruyuculuk anlamında zikredilen velâyetin müştakları, hadislerde “velî” kavramı üzerinden Allah’ın dostlarıyla ilişkilendirilmiş; tasavvufta Allah’a yakınlık, manevî rehberlik; fıkıhta evlilik, çocukların korunması ve vasîlik; Şiîlikte ise imamların ilahî otoritesiyle özdeşleştirilmiştir. Zeydiyye’de imametin liyakatle, İbâdiyye’de ise Kur’an ve sünnete bağlılıkla tanımlanmıştır. Çalışmada klasik ve modern sözlükler incelenmiş, Kur’ân ve hadislerdeki kullanımlar esas alınmış ardından Fıkıh, Tasavvuf, Kelâm, Mezhepler Tarihi ve İslam Felsefesi gibi alanlardaki terimleşme süreçleri analiz edilmiştir. Çalışma, velâyet kelimesinin sözlüklerden hareketle kavramın, dönemsel ihtiyaçların etkisiyle geçirdiği metafizikten hukukî-sosyo-politik boyuta kadar uzanan dönüşümünü ortaya koyarak anlam daralması ve genişlemesini disiplinler üstü bir bakışla değerlendirmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dİli ve Belagatı ,
• Îslâmî İlimler,
• Velâyet
• Anlam genişlemesi,
• Anlam daralması

The Etymological Origin and Terminological Evolution of the Concept of Walāyah in the Islamic Sciences

Öz

Welāya, derived from the root ولى (v-l-y), encompasses meanings such as closeness, friendship, protection, governance, and authority. While classical lexicons treat it broadly, modern dictionaries restrict it to a legal-administrative sense. This shift necessitates examining its semantic expansions and contractions across historical and disciplinary contexts. In the Qur’an, derivatives of velāya appear in 87 verses denoting friendship and guardianship; in hadith, “walī” is associated with God’s friends. Sufism interprets it as nearness to God and spiritual guidance; jurisprudence as marriage, child protection, and guardianship; Shiʿism as the divine authority of the Imams; Zaydism defines it by merit, and Ibāḍism by adherence to the Qur’an and Sunnah. This study analyzes dictionaries, Qur’anic and prophetic usage, and terminological developments in Fiqh, Sufism, Kalām, History of Sects, and Islamic Philosophy, revealing velāya’s transformation from metaphysical to socio-political dimensions and its semantic narrowing and expansion from an interdisciplinary perspective.

Anahtar Kelimeler

• Arabic Language and Rhetoric,
• Islamic Sciences
• Walāyah
• Semantic Expansion,
• , Semantic Narrowing

أصل لفظ الولاية وتطوّره الاصطلاحي في العلوم الإسلامية

Öz

الولاية، المشتقة من الجذر (و ل ي)، تَحمِلُ معاني القُرب، والصداقة، والحماية، والإدارة، والسُّلطة. وقد وردت في المعاجم الكلاسيكية بدلالات أوسع، في حين ضاقت معانيها في المعاجم الحديثة لتأخذ طابعًا قانونيًّا وإداريًّا. وهذا ما جعل من الضروري دراسة ما شهدته هذه المفردة من تطوّر دلالي بين الاتّساع والانكماش في مختلف الحقول المعرفية عبر التاريخ. وقد ذُكرت مشتقات الولاية في القرآن الكريم في سبعةٍ وثمانين موضعًا بمعنى الصداقة والحماية، كما ارتبطت في الحديث النبوي بمفهوم "الولي" من حيث علاقتها بأولياء الله. أمّا في التصوّف فقد حملت معنى القرب من الله والهداية الروحية، وفي الفقه اتّخذت دلالة الولاية في الزواج، وحماية الأطفال، والوصاية. وفي الفكر الشيعي ارتبطت بالسلطة الإلهية للأئمة، بينما عرّفها الزيدية بالاستحقاق والجدارة، وعرّفها الإباضية بالالتزام بالقرآن والسنة. وقد تناولت هذه الدراسة بالبحث المعاجم الكلاسيكية والحديثة، واستندت إلى الاستعمال القرآني والنبوي، ثم حلّلت مسار تَمصير المصطلح في ميادين الفقه، والتصوّف، وعلم الكلام، وتاريخ المذاهب، والفلسفة الإسلامية. وتكشف الدراسة عن تحوّل مفهوم الولاية من أبعاده الميتافيزيقية إلى أبعاده الاجتماعية والسياسية تبعًا للاحتياجات التاريخية، مبيّنةً بذلك مسار التضييق والتوسيع الدلالي من منظور عابر للتخصّصات.

Anahtar Kelimeler

• اللغة العربية وبلاغتها
• العلوم الاسلامية
• الولاية
• اتّساع الدلالة،
• انكماش الدلالة

Kaynakça

1. Abdullah b. Mübarek. Kitabu’z-Zühd. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
2. Ağırkaya, İsmail. “Hâricî ve İbâzî Literatüre Dair Bir Kavram Tespit Denemesi”. Adıyaman Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi. 47 (Eylül,2022),663-692.
3. Ahmed b. Hanbel. el-Müsned.thk. Şuayb el-Arnaût. 4.Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1999.
4. Aksakal, Sultan. “Boşanmadan Sonra Çocuğun Velâyeti.” KSÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi 1 (2003), 167–190.
5. Alp, Musa ve Mehmet Yılmaz. Arap Dilinde Başlangıcından Günümüze Sözlükler. Ankara, 2011.
6. Apaydın, H. Yunus. “Velâyet (Hukukî Yetki Anlamında Fıkıh Terimi)”. Diyanet İslam Ansiklopedisi. 43/ 15-19. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
7. Ayiş, Mehmet Şirin. “Tasavvufa Yönelik Eleştiriler Bağlamında ‘Velâyet’ Kavramının Kaynaklarda Ele Alınışı “. Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Tasavvuf Dergisi 23/45 (07.01.2021), 37–61.
8. Bayram, Enver. “İlmî Tefsir Açısından Kuşeyrî’nin Letâifu’l-İşârât’ı.” Turkish Academic Research Review 7/1 (23.03.2022), 241–262.

9. Bozan Metin, İmâmiyye Şîası’nın İmâmet Tasavvuru (Ankara: İlahiyât Yayınları, 2007), 55.
10. Bozan, İlhami. “İmamiyye Şiası’nın Peygamberlik ve İmamet Anlayışlarının Mukayesesi.” Dini Araştırmalar 9 (2006): 97.
11. Buhârî, Muhammed b. İsmâil. Sahîhü’l-Buhârî. Thk. Muhammed Zuhayr en-Neşşâr. 9.Cilt. Beyrut : Dâru Tûk en-Neceh, 2002.
12. Çetin, Nurullah. Arapça-Türkçe / Türkçe-Arapça Modern Sözlük. Ankara : Birleşik Yayınevi, 1992.
13. Çetiner, Bedrettin. Fâtiha’dan Nâs’a Esbâb-ı Nüzûl. Cilt 1. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2002.
14. Çift, Salih. “İslam Düşünce ve Geleneğinde Kutsiyet, Velâyet, Keramet”. İstanbul : Kuramer Yayınları, 2017.
15. Çift, Salih. Tasavvufta Velâyet Kavramı : Hâkim Tirmizî Örneği. Bursa : Bursa Kültür Sanat Turizm Vakfı Yayınları, 2003.
16. Demir, Osman. İslam Felsefesinde Nübüvvet ve Velâyet Anlayışı. İstanbul: Klasik Yayınları, 2014.
17. el-Eş‘arî, Ebû’l-Hasan. Kitâbu Makālâti’l-İslâmiyyîn ve İhtilâfu’l-Musallîn. thk. Helmut Ritter. Wiesbaden: 1980.
18. el-Fîrûzâbâdî, Mecdüddîn Muhammed b. Yaʿkūb. el-Kāmûsü’l-Muhît. Beyrut: Dârü’l-Maʿrife, 1998, “naqaba” md.
19. el-Hindî, Ali b. Hisâmeddîn el-Müttakî. Kenzü’l-Ummâl fî Suneni’l-Akvâl ve’l-Efʿâl. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1985.
20. el-Kuşeyrî, Ebû’l-Kâsım Abdülkerîm b. Hevâzin. Letaîfü’l-İşârât. Thk. İbrâhîm Basyûnî. Kahire: Dârü’l-Kütübi’l-Hadîse, 2002.
21. el-Mukirrî el-Feyyûmî, Ahmet b. Muhammed b. Ali. el-Misbâhu’l-Münîr fî Ğarîbi’ş-Şerhi’l-Kebîr er-Râfi‘î. Thk. Abdül Azim eş-Şenavî, Beyrut: Dâr’ul-Maʿârif, 1987.
22. en-Nâşî el-Ekber. Mesâilü’l-İmâme ve Mukteṭafât mine’l-Kitâb. 1971.
23. en-Nevbahtî, Ebû Muhammed el-Hasan b. Mûsâ. Firaku’ş-Şîa. Necef: 1936.
24. Ercilasun, Bican. Kaşgarlı Mahmud ve Dîvânu Lugati’t-Türk. Büyük Türk Klasikleri. 1.Cilt. İstanbul, 1985.
25. er-Râzî el-Kazvînî, Ebû’l Hüseyin Ahmed b. Fâris b. Zekeriyya b. Muhammed b. Habîb. Mücmelü’l-Luga.Thk. Abdüsselâm Muhammed Hârun. 4.Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1979.
26. es-Sâhib, Ebû’l Kâsım İsmâil b. Abbad b. el Abbâs. el-Muhît fi’l-Luga.Thk. Muhammed Hasan Âlü Yâsîn. 10.Cilt. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb li’l-Melâyin, 1994.
27. eş-Şehristânî, Muhammed b. Abdilkerîm. el-Milel ve’n-Nihal. thk. F. Bedrân. Beyrut: 1996.
28. ez-Zebîdî, Muhammed Murtazâ. Tâcü’l-ʿArûs min Cevâhiri’l-Kāmûs. Kuveyt: Vizâratü’l-‘lâm, 1984, “nakâba” md.
29. Fahreddin Râzî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ömer, Mefâtîhu’l-Gayb. 12.Cilt. Beyrut: Dâr’u İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1981.
30. Fârâbî, Ebû Nasr Muhammed ibn Muhammed ibn Tarkhân. es-Siyâsetü’l-Medeniyye: Mebâdiü’l-Mevcûdâti’s-Siyâsiyye. Thk. Rüşdî el-Câbr. Beyrut: Dâru’t-Tenvîr, 1991.
31. Fîrûzâbâdî, Muhammed b. Yakûb. Kâmûsü’l-Muhît. Thk. Muhammed Naîm el-Urkûsûsî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2005.
32. Gazzâlî, Ebû Ḥâmid Muḥammad b. Muḥammad. İlcâmü’l-Avâm an İlmi’l-Kelâm, Thk. Sâmî el-Gannûşî, Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1986.
33. Gökalp, Yusuf. “Zeydiyye.” İslam Mezhepler Tarihi I. Ed. Yusuf Gökalp – Nail Karagöz. Ankara: İlahiyât Yayınları, 2021, ss. 167-190.
34. Gökalp, Yusuf. Şiî Gelenekte Alternatif Bir İktidar Mücadelesi: Erken Dönem Zeydîlik. Ankara: Araştırma Yayınları, 2014, ss. 11-113.
35. Hakîm et-Tirmizî. Hatmü’l-Evliyâ. Hazırlayan Osman Yahya. Kahire: Dârü’l-Kutubi’l-Arabiyye, 1965.
36. İbn Manzûr, Muhammad b. Mukarram b. Ali b. Ahmed. Lisânü’l-Arab. Thk. Abdullah Ali el-Kebîr vd. 6. Cilt. Kahire: Dâru’l-Maârif, 1994.
37. İbn Manzûr. Lisânü’l-ʿArab. Kahire: Dârü’l-Maʿârif, ts., “ʿamara” md.
38. İbn Sîde, Ali b. İsmail el-Endelusî el-Cevherî. el-Muhkem ve’l-Muhîtü’l-A’zam. 10. Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1958.
39. İbn Sînâ, Ebû ʿAlī el-Ḥusayn b. ʿAbdullah b. Sînâ. eş-Şifâ: el-İlâhiyyât. Thk. İbrâhîm Medkûr, Ahmed Fuad el-Ehvânî 2. Cilt. Kahire: el-Hey’etü’l-Mısriyye, 1959.
40. İbn Tufeyl, Ebû Bekr Muḥammad b. Abdul-Malik. Hayy b. Yakzân. Thk. Mahmut Kaya. İstanbul: İz Yayıncılık, 2007.
41. İbnu’l- ‘Arabî, Ebû Bekr Muhammed b. Abdullah. el-Fütûhâtü’l-Mekkiyye. 3.Cilt. Beyrut: Dâru’s-Sadr, ts.
42. Karaman, Hayrettin vd. Kur’an Yolu Meal ve Tefsir. 2. Cilt. Ankara: DİB Yayınları, 2016.
43. Kâşânî, Abdürrezzâḳ b. Muhammed. Tasavvuf Sözlüğü: Letâîfu’l-a’lâm fî İşâreti Ehli’l-İlhâm. Thk. Ekrem Demirli. İstanbul: İz Yayıncılık, 2015.
44. Maturidî, Ebû Mansûr b. Muhammed. Kitâbü’t-Tevhîd. Thk. Fethullah Huleyf. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1970.
45. Maturidî, Ebû Mansûr b. Muhammed. Te’vîlâtü’l-Kur’ân. Thk. Ahmet Vanlıoğlu. 5.Cilt. İstanbul: MÜ İlahiyat Fakültesi Yayınları, 2005.
46. Modaresi, Hasan. Şiiliğin Oluşum Döneminde Kriz ve Konsolidasyon: İslâm. Darwin: Darwin Basını, 1993.
47. Momen, Moojan. Şii İslam’a Giriş: Oniki İmamcı Şiiliğin Tarihi ve Doktrinleri. New Haven: Yale University Press, 1985.
48. Mutarrızî, Nâsr b. Abdüsseyid b. Alî. el-Muğrib fî Tertîbi’l-Mu‘rib. Thk. Mahmûd Fâhûrî-Abdulhamîd Muhtâr. 2.Cilt. Halep: Mektebetü’l-Üsâme b. Zeyd, ts.
49. Mutçalı, Serdar. Mu ‘cemü’l-‘Arabiyyiyyi’l-Hadîs (Arapça-Türkçe Sözlük). İstanbul: Dağarcık Yayınevi, 1995.
50. Naci, Ahmed, Muallim. Lügat-ı Nâci. Thk. Müstecâbîzâde İsmet. İstanbul: Matbaa Kütübhane ve Mücellithanesi, 1891.
51. Ömer Mübarek, Ahmet Muhtar. Mu’cemü’l-Lugati’l- Arabiyyeti’l-Mu’âsıra. 3.Cilt. Kahire: Âlemü’l-Kütüb, 2008.
52. Özköse, Kadir. “Tasavvufta Velâyet-Nübüvvet.” 129-150. Gaziantep: Gaziantep Üniversitesi Havra Kültür Merkezi, 2015.
53. Râgıp el-İsfahânî. Müfredat: Kur’an Kavramları Sözlüğü. çev: Yusuf Türker, İstanbul: Pınar Yayınları, 2012.
54. Râzî, Ebû Abdillâh Zeynüddîn Muhammed b. Ebû Bekir b. Abdülkadir. Muhtârü’s-Sıhâh. Thk. Yusuf Şeyh Muhammed. Beyrut: Mektebetü’l-Lübnân, 1986.
55. Sabri, Mustafa Efendi. Mevkıfu’l-Akl ve’l-İlm ve’l-Âlem. 4.Cilt. Kahire: Dâr İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye ,1950. Salimî, Nûruddîn es-. el-Velâyet inde’l-İbâzıyye. Muskat: Mektebetu’l-Azhâr, 2008.
56. Sultânî, Muhammed Ali. et-Tezkira fi’l-Meâcimi’l-Arabiyye. Şam: Dâru’l-Asâme, 1998.
57. Sühreverdî, Şihâbuddîn Yahyâ b. Habâş. Hikmetü’l-İşrâk. Thk. Henri Corbin. Tahran: Anjuman-i Asâr-i Millî, 1976.
58. Şener, Mehmet. “İslam Hukukunda Velâyet (I).” Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/2 (1985), 203–222.
59. Şerîf el-Murtazâ. Nehcü’l-Belâga Şerhi. Kum: Dâru’l-Hidâ, ts.
60. Tabatabaî, Muhammed Hüseyin. el-Mîzân fî Tefsîri’l-Kur’ân. Tahran: Müessesetü’l-A‘lâ li’l-Matbûât, 1997.
61. Türkiye Diyanet Vakfı. “İmaret.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2000.
62. Uludağ, Süleyman. “HATMÜ’l-EVLİYÂ.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Cilt 16. Ankara: TDV Yayınları, 1997, 454-455.
63. Uludağ, Süleyman. “Şiilikte Tasavvuf”. 517–519. İstanbul: İslami İlimler Araştırma Vakfı, 1993.
64. Ürün, Ahmet Kazım. “Arap Dilinde Sözlükler”. 2–3. Eskişehir, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Basımevi, 2017.
65. Watt, W. M. İslâmic Political Thought. Edinburgh: Edinburgh University Press, 1968.
66. Yavuz, Mehmet. İslam Düşünce ve Geleneğinde Kutsiyet, Velâyet, Keramet. Ed. Yusuf Şevki Yavuz. İstanbul: Kuramer Yayınları, 2017.
67. Yıldırım, Ahmet. “İlk Dönem Sûfîlerinin Peygamber ve Sünnet Anlayışları”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Dergisi 9/9 (01.01.2000), 393-400.
68. Yolcu, M. İsmet. el-Kâmûsü’l-Misâliyyi (Arabî-Türkî). Ankara: Eğitsan Yayınevi, 1996.