GÖZÜBÜYÜKZÂDE İBRÂHİM EFENDİ VE TASLİYE RİSALESİ

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 2, 438 - 452, 31.12.2025

Mustafa Toprak

https://doi.org/10.17859/pauifd.1775736

https://izlik.org/JA67YZ52SB

Öz

Osmanlı Devletinin son dönemlerinde Kayseri’de yaşamış olan Gözübüyükzâde İbrahim Efendi, başta Arap dili olmak üzere mantık, kelam, tefsir gibi alanlarda eserler kaleme almış bir Osmanlı âlimidir. Elli yıla yakın bir süre, kendi adıyla meşhur olan medresesinde başmüderris olarak aralarında değerli âlimlerin de bulunduğu beş yüzden fazla öğrenci yetiştirip icâzet vermiştir. Sayısı elli beş civarında olan ve daha çok ders kitabı mahiyetinde yazdığı eserler başta Süleymaniye Kütüphanesi olmak üzere Manisa ve Çorum gibi farklı kütüphanelerde yazma ve matbu olarak mevcuttur. Müellifin, başında “Besmele”, “Hamdele” ve “Tasliye” risâlelerinin de bulunduğu otuz kadar Arapça risâlesi Mecmûʿatü’l-Kavâʿid adı ile basılmıştır (İstanbul 1259). Eser daha sonra müellifin bir mukaddime ve bir risalesinin eklenmesiyle Mecmûʿatü’r-Resâʾil başlığıyla ikinci defa yayımlanmıştır (İstanbul 1274). Çalışmamızın konusu olan Tasliye risalesi bu mecmuada yer alan, Hz. Peygamber’e (a.s.) salat getirmenin önemini ve anlamını açıklayan ve bu ifadeyi gramer bakımından da ele alan Arapça bir risaledir. Çalışmamızda risale öncelikle tercüme edilmiş, sonra da kaynaklar eşliğinde değerlendirilmesi yapılmıştır. Ayrıca müellifin hayatı ve eserleri hakkında kısaca bilgi verilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Arap Dili ve Belagatı , Gözübüyükzâde , Tasliye Risalesi , Mecmû‘atü’r-Resâil , Mecmûʿatü’l-Kavâʿid.

Ibrahim Efendi Gözübüyükzâde and the Treatise on Tasleya

https://izlik.org/JA67YZ52SB

Öz

Gözübüyükzâde İbrahim Efendi, who lived in Kayseri in the last periods of the Ottoman Empire, is an Ottoman scholar who wrote works in the fields of logic, theology, and tafsir, especially in the Arabic language. For nearly fifty years, as the chief professor at the famous madrasa named after him, he educated and granted permission to more than five hundred students, including valuable scholars. His works, which number around fifty-five and are mostly textbooks, are available in manuscript and printed form in various libraries, primarily in the Süleymaniye Library, as well as in Manisa and Çorum. The author's thirty Arabic treatises, including the treatises "Besmele", "Hamdele" and "Tasliye", were published under the name Mecmûʿatü'l-Kavâʿid (Istanbul 1259). The work was later published for the second time under the title of Mecmûʿatü’r-Resâʾil, with the addition of an introduction and a treatise by the author (Istanbul 1274). The Tasliye treatise, which is the subject of our study, is an Arabic treatise included in this journal, which explains the importance and meaning of sending blessings to the Prophet and also examines this expression in terms of grammar. In our study, the treatise was first translated and then evaluated with the help of sources. In addition, brief information about the author's life and works was given.

Anahtar Kelimeler

Arabic Language and Rhetoric , Gözübüyükzâde , Tasliye Treatise , Macmû‘atu’r-Rasâil

Kaynakça

• Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail. Ṣaḥîḥu’l-Buḫârî. Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 2002.
• Durmuş, İsmail. “Adalı Şeyh Mustafa”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 1/347. İstanbul: TDV Yay, 1988.
• Durmuş, İsmail. “İsâmüddin İsferâyînî”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 22/516-517. İstanbul: TDV Yay, 2000.
• Gözübüyükzâde İbrahim Efendi. Mecmû‘atü’l-ḳavâid. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, İbrahim Efendi, 00146, 9-11s.
• Gözübüyükzâde İbrahim Efendi. Risâle fi’n-nahv. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Yazma Bağışlar, 01439/009, 37a-39a.
• Gözübüyükzâde İbrahim Efendi. Risâle fî haḳḳı’l-besmele. Erzurum: Erzurum Kütüphanesi, Erzurum Yazmalar, 863/24, 128a-129a.
• Gözübüyükzâde İbrahim Efendi. Risâletü’t-taṣliye. Çorum: Çorum Hasan Paşa Kütüphanesi, Hasan Paşa Yazma, 2707/8, 40a-41a.
• Gür, Süleyman. “Osmanlı Tefsir Geleneğinde Besmele Risâleleri Literatürü”. FSM İlmî Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi 12 (2018),405-477.
• el-Habeşî, Abdullah b. Muhammed. Muʿcemü’l-mevżûʿâti’l-maṭrûḳa fi’t-teʾlîfi’l-İslâmî ve beyâni mâ üllife fîhâ. Ebûzabî, y.y. 2009.
• Halîl b. Ahmed, el-Ferâhîdî. Kitâbü’l-‘Ayn. 4 Cilt. thk. Abdülhamîd Hindâvî. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-‘ilmiyye, 2002.
• Hafâcî, Şehâbeddin. ʿİnâyetü’l-Ḳāḍî ve kifâyetü’r-Râżî. 6 Cilt. Beyrut, Daru Sâdır, t.y.
• İbn Hişâm, Ebû Muhammed Cemâlüddîn Abdullāh b. Yûsuf b. Ahmed b. Abdillâh. Muġni’l-lebîb ʿan kütübi’l-eʿârîb. 5 Cilt. thk. Abdüllatîf Muhammed el-Hatîb. Kuveyt: el-Meclisü’l-vatanî li’s-sekāfe ve’l-fünûn ve’l-âdâb, 1421.
• İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-‘Arab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1414. İsferâyînî, İsâmüddin. el-Aṭvel. 2 Cilt. Y.y, Sultaniye matbası, 1284/1868.
• Martı, Huriye. “et-Tarîḳatu’l-Muhammediyye”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 40/106. İstanbul: TDV Yay, 2011.
• Mertoğlu, Mehmet Suat. “Salâtüselâm”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 36/23-24. İstanbul: TDV Yay, 2009.
• Müslim, Ebü’l-Hüseyn b. el-Haccâc b. Müslim el-Kuşeyrî. Saḥîḥu Müslim. Riyad: Beytü’l-Efkâr ed-Devliyye, 1998.
• Nazif, Ahmed. “Kayseriyye Meşahiri (Kayseri Meşhurları)”, sad. Meserret Diriöz, Haydar Ali Diriöz, Kayseri: Yak-Taş, 1991.
• er-Reysuni, Ahmed – Çavuşoğlu, Ali Hakan. “Şatibi, İbrahim b. Musa”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 38/373-375. İstanbul: TDV Yay, 2010.
• Şahan, Halil. Gözübüyükzâde İbrahim Efendi’nin Mantık Görüşleri. Kayseri. Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2009.
• Şâtıbî, Ebû İshâk İbrâhîm b. Mûsâ. “el-Maḳāṣıdü’ş-şâfiye fî şerḥi’l-Ḫulâṣati’l-kâfiye”, 10 Cilt. tah. Muhammed İbrahim el-Bennâ, Mekke, Camiatu Ümmü’l-kurâ, 2007.
• Şinḳîtî, Muhammed el-Emîn. “Âdâbu’l-Baḥs ve’l-Munâzara”. tah. Suûd b. Abdulaziz el-Arîfî. Beyrut: Dâru ibn Hazm, 2019.
• Tirmizi, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ b. Sevre. Sünenü’t-Tirmizî. 5 Cilt. Kâhire: Dâru ta’sîl, 2. Basım, 2016.
• Uçkan, Şemsettin. - Abak, Bahattin. “Gözübüyükzâde İbrâhim Efendi ve Mecmuatü’r-Resâil’indeki Arap Diline Dair Risâlelerinin İncelenmesi”. Erzincan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 14/1 (2021), 197-204.