İbn Ebî Şeybe’nin el-Müsned’inde İlel Türleri: Yöntemsel ve Eleştirel Bir Yaklaşım

Öz

Bu araştırma, hadis hâfızı İmam Ebû Bekir b. Ebî Şeybe’nin (ö. 235 h.) eleştirel yöntemini, “el-Müsned” ile “el-Musannef” adlı iki kitabı arasında yapılan karşılaştırmalı bir inceleme ve tahlil yoluyla ele almaktadır. Çalışma, “el-Müsned” ile “el-Musannef” arasındaki yöntemsel ilişkiyi konu alan derinlikli incelemelerin yokluğu biçiminde ortaya çıkan bir araştırma boşluğundan hareket etmekte ve şu merkezî hipotezi ileri sürmektedir: “el-Müsned” geniş kapsamlı bir ilk derleme safhasını temsil ederken, “el-Musannef” daha ince bir eleştirel ayıklamayı yansıtan, tashih edilmiş bir çalışmadır. Bu hipotezi doğrulamak üzere araştırma analitik-karşılaştırmalı bir yöntemi benimsemekte; “el-Müsned”deki bir rivayet örneklemini izleyerek içlerinde yer alan hadis illetlerini (gizli irsâl, tedlîs, şüzûz gibi) tespit etmekte, ardından bunları “el-Musannef”teki muadilleriyle tartmakta ve mukayese etmektedir. Çalışma, İbn Ebî Şeybe’nin “el-Müsned”de çıkardığı—hükme engel olan (kâdih) illetler taşıyan—rivayetleri “el-Musannef”te bilinçli ve sistemli biçimde aktarmaktan kaçındığı yahut onları daha sahih yollardan rivayet ettiği sonucuna ulaşmıştır. Bu seçicilik, müellifin köklü bir tenkit melekeye ve hadis illetlerine dair bilince sahip olduğunu göstermekte; telif sürecinin geniş derlemeden titiz ve yöntemli bir tahrîr safhasına evrildiğini teyit etmektedir. Böylelikle araştırma, İbn Ebî Şeybe’nin hadis tenkidi ilmindeki konumuna daha derinlikli bir bakış sunmakta ve onun iki temel eseri arasındaki yöntemsel ve gelişimsel ilişkiye ışık tutmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• Muhaddisler
• Metotlar
• İletler
• Müsnedler
• Ebû Bekir b. Ebî Şeybe.

The Typology of Hidden Defects in Musnad Ibn Abī Shaybah: A Critical Methodological Approach

Öz

This study examines and analyzes the critical method of the ḥadīth master, Imām Ḥāfiẓ Abū Bakr b. Abī Shayba (d. 235 AH), through a comparative investigation of his two works, al-Musnad and al-Muṣannaf. The research proceeds from a scholarly gap—namely, the absence of in-depth studies that address the methodological relationship between al-Musnad and al-Muṣannaf—and advances a central hypothesis: al-Musnad represents a broad, preliminary phase of collection, whereas al-Muṣannaf is a revised work that reflects more precise critical sifting. To test this hypothesis, the study adopts an analytical-comparative method: it traces a sample of reports in al-Musnad, identifies the ḥadīth defects found therein (such as concealed disconnection [al-irsāl al-khafī], tadlīs, and shudhūdh), and then weighs them against their counterparts in al-Muṣannaf.The study reaches a principal conclusion: Ibn Abī Shayba consciously and methodically avoided including in al-Muṣannaf those reports bearing undermining (qādiḥa) defects that he had recorded in al-Musnad, or else he transmitted them through sounder routes. This selectivity reveals a firmly rooted critical faculty and an awareness of the ʿilal of ḥadīth, and it confirms that his authorial process moved from expansive compilation to precise, methodical redaction. Accordingly, the research offers a deeper view of Ibn Abī Shayba’s standing within the science of ḥadīth criticism and sheds light on the methodological and developmental relationship between two of his most important compilations.

Anahtar Kelimeler

• Hadith
• Hadith Scholars
• Methodologies
• Ilal
• Masānīd
• Abū Bakr ibn Abī Shaybah.

أجناسُ العِلَل في مسندِ ابنُ أَبي شَيْبَة: مُقارَبَةٌ مَنْهَجِيَّةٌ نَقْدِيَّةٌ

Öz

يتناول هذا البحث بالدراسة والتحليل المنهج النقدي عند الإمام الحافظ أبي بكر بن أبي شيبة (ت 235هـ) من خلال دراسة مقارنة بين كتابيه "المسند" و"المصنَّف". ينطلق البحث من فجوة بحثية تتمثل في غياب دراسات معمقة تتناول العلاقة المنهجية بين "المسند" و"المصنَّف"، ويطرح فرضية مركزية مفادها أن "المسند" يمثل مرحلة جمع أولي واسعة، بينما يعد "المصنَّف" عملاً منقحًا يعكس تمحيصًا نقديًا أدق؛ وللتحقق من هذه الفرضية، يتبنى البحث المنهج التحليلي المقارن، حيث يقوم بتتبع عينة من المرويات في "المسند"، وتحديد ما ورد فيها من علل حديثية (كالإرسال الخفي، والتدليس، والشذوذ)، ثم موازنتها بما يقابلها في "المصنَّف"، توصلت الدراسة إلى نتيجة رئيسة وهي أن ابن أبي شيبة تجنب بشكل واعٍ ومنهجي إيراد الروايات ذات العلل القادحة في "المصنَّف" التي كان قد أخرجها في "المسند"، أو أنه رواها من طرق أخرى أكثر صحة. ويكشف هذا الانتقاء عن ملكة نقدية راسخة لدى ابن أبي شيبة، ووعي بعلل الحديث، ويؤكد أن عملية التصنيف لديه انتقلت من الجمع الموسع إلى التحرير المنهجي الدقيق. يقدم البحث بذلك رؤية أعمق لمكانة ابن أبي شيبة في علم نقد الحديث، ويسلط الضوء على العلاقة المنهجية والتطورية بين اثنين من أهم مصنفاته.

Anahtar Kelimeler

• الحديث
• المحدثون
• تدوين
• مناهج
• المسانيد
• ابو بكر ابن ابي شيبة

Kaynakça

1. Çınar, Merve. “Ahkâm Hadisleri Nerede? İbn Ebî Şeybe’nin el-Musannef’i Üzerine Bir Tetkik”. Hadis Tetkikleri Dergisi 12/1 (Haziran 2014).
2. Ebû Dâvûd, Süleyman b. el-Eş‘as el-Ezdî es-Sicistânî. Sünenü Ebî Dâvûd. thk. Şu‘ayb el-Arnaût, Muhammed Karablî. 7 Cilt. Beyrut: Dâru’r-Risâleti’l-‘Âlemiyye, 1. Basım, 2009.
3. ed-Dârekutnî, Alî b. Ömer b. Ahmed. el-‘İlelü’l-Vâride fi’l-Ehâdîsi’n-Nebeviyye. thk. Mahfûzurrahmân Zeynullah. 15 Cilt. Riyad: Dâru Taybe, 1. Basım, 1985.
4. el-Begavî, Abdullah b. Muhammed b. Abdilazîz. Müsnedü Üsâmete b. Zeyd. thk. Hasan el-Mendûh. Riyad: Dâru’d-Dıyâ’, 1. Basım, 1989.
5. el-Bezzâr, Ebû Bekr Ahmed b. Amr. el-Bahru’z-Zehhâr. thk. Mahfûzurrahmân Zeynullah ve dğr. 18 Cilt. Medîne-i Münevere: Mektebetü’l-‘Ulûm ve’l-Hikem, 1. Basım, 1988.
6. el-Buhârî, Muhammed b. İsmâîl. el-Câmiu’s-Sahîh. Beyrut: Dâru Tavki’n-Necât, 1. Basım, 2008.
7. el-Bûsîrî, Ahmed b. Ebî Bekr b. İsmâîl. Mısbâhu’z-Zücâce fî Zevâidi İbn Mâce. thk. Muhammed el-Kişnâvî. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-‘Arabiyye, 2. Basım, 1403.
8. el-Bûsîrî, Ahmed b. Ebî Bekr b. İsmâîl. Mısbâhu’z-Zücâce fî Zevâidi İbn Mâce. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-‘Arabiyye, 2. Basım, 1403.

9. el-Hatîb el-Bağdâdî, Ahmed b. Alî b. Sâbit. el-Kifâye li-Usûli’r-Rivâye. ed. İbrâhîm ed-Dimyâtî. 2 Cilt. Mısır: Dâru’l-Hüdâ, 1. Basım, 2002.
10. el-Hatîb el-Bağdâdî, Ahmed b. Alî b. Sâbit. Târîhu Bağdâd. thk. Beşşâr Ma‘rûf. 16 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1. Basım, 2002.
11. el-Heysemî, Nûrüddîn Alî b. Ebî Bekr. Mecma‘u’z-Zevâid ve Menba‘u’l-Fevâid. 10 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Kudsî, 1994.
12. el-Îsâ, Necmeddin. el-Kavânînü’l-Hadîsiyye fî Dav’i’l-Manzûmeti’l-Beykûniyye (Beykûniyye Şerhi). İstanbul: Dâru’r-Ravza, 2021.
13. el-Makdisî, Ebü’l-Fadl Muhammed b. Tâhir eş-Şeybânî. Etrâfü’l-Ğarâib ve’l-Efrâd. thk. Mahmûd Nassâr, es-Seyyid Yûsuf. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1. Basım, 1998.
14. el-Mizzî, Yûsuf b. Abdirrahmân. Tehzîbü’l-Kemâl fî Esmâ’i’r-Ricâl. 35 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1. Basım, 1992.
15. en-Nevevî, Muhyiddîn Yahyâ b. Şeref. et-Takrîb ve’t-Teysîr li-Ma‘rifeti Süneni’l-Beşîri’n-Nezîr fî Usûli’l-Hadîs. ed. Muhammed el-Haşşât. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-‘Arabî, 1. Basım, 1985.
16. er-Râmehürmüzî, el-Hasan b. Abdurrahmân b. Hallâd. el-Muhaddisü’l-Fâsıl Beyne’r-Râvî ve’l-Vâ‘î. ed. Muhammed Muhibbuddîn Ebû Zeyd. Kahire: Dâru’z-Zehâir, 1. Basım, 2016.
17. es-Sehâvî, Şemsüddîn Muhammed b. Abdirrahmân. Fethu’l-Muğîs bi-Şerhı Elfiyeti’l-Hadîs li’l-‘Irâkî. thk. Alî Hüseyin Alî. 4 Cilt. Mısır: Mektebetü’s-Sünne, 1. Basım, 2003.
18. et-Taberânî, Süleymân b. Ahmed. Müsnedü’ş-Şâmiyyîn. ed. Hamdî b. Abdilmecîd. 4 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1. Basım, 1984.
19. et-Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ b. Sevra. el-Câmi‘u’l-Kebîr. thk. Şu‘ayb el-Arnaût. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’r-Risâleti’l-‘Âlemiyye, 1. Basım, 2009.
20. et-Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ b. Sevra. İlelü’t-Tirmizî el-Kebîr. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1. Basım, 1989.
21. et-Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ b. Sevra. İlelü’t-Tirmizî el-Kebîr. thk. Subhî es-Sâmerrâî ve dğr. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1. Basım, 1989.
22. ez-Zehebî, Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Siyeru A‘lâmi’n-Nübelâ’. 16 Cilt. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 2006.
23. ez-Zehebî, Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Târîhu’l-İslâm ve Vefeyâtü’l-Meşâhîri ve’l-A‘lâm. thk. Beşşâr Ma‘rûf. 15 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1. Basım, 2003.
24. ez-Zerkeşî, Bedruddîn Muhammed b. Abdullah. en-Nüket ‘alâ Mukaddimeti İbnü’s-Salâh. thk. Zeynelâbidîn Belâfric. 3 Cilt. Riyad: Advâu’s-Selef, 1. Basım, 1998.
25. İbn Adî, Ebû Ahmed b. Adî. el-Kâmil fî Du‘afâi’r-Ricâl. thk. Âdil Abdülmevcûd, Alî Muavvid. 9 Cilt. Beyrut: el-Kütübü’l-‘İlmiyye, 1. Basım, 1997.
26. İbn Ebî Hâtim, Abdurrahmân b. Muhammed b. İdrîs er-Râzî. el-Cerh ve’t-Ta‘dîl. 9 Cilt. Haydarâbâd: Dâirâtü’l-Ma‘ârifi’l-Osmâniyye, 1. Basım, 1952.
27. İbn Ebî Şeybe, Abdullah b. Muhammed. el-Musannef. ed. Sa‘d eş-Şesrî. 21 Cilt. Riyad: Dâru Künüz İşbîliyâ, 1. Basım, 2015.
28. İbn Ebî Şeybe, Abdullah b. Muhammed. el-Müsned. thk. Âdil b. el-Azzâzî, Ahmed el-Mezîdî. 2 Cilt. Riyad: Dâru’l-Vatan, 1. Basım, 1997.
29. İbn Hacer el-Askalânî, Ahmed b. Alî b. Muhammed b. Ahmed. Tehzîbü’t-Tehzîb. 4 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1. Basım, 2014.
30. İbn Hacer el-Askalânî, Ahmed b. Alî b. Muhammed. el-Metâlibü’l-‘Âliyetü bi-Zevâidi’l-Mesânîdi’s-Semâniyye. thk. Araştırmacılar Grubu. 18 Cilt. Riyad: Dâru’l-Ğays, 1. Basım, 1998.
31. İbn Hacer el-Askalânî, Ahmed b. Alî. Nüzhetü’n-Nazar fî Tavdîhi Nuhbeti’l-Fiker fî Mustalahı Ehli’l-Eser. ed. Nûrüddîn ‘Itr. Dımaşk: Matbaatu’s-Sabâh, 3. Basım, 2000.
32. İbn Hacer el-Askalânî, Ahmed b. Alî. Ta‘rîfü Ehli’t-Takdîs bi-Merâtibi’l-Mevsûfîn bi’t-Tedlîs. Amman: Mektebetü’l-Menâr, 1. Basım, 1983.
33. İbn Hannbel, Ahmed b. Muhammed. el-‘İlel ve Ma‘rifetü’r-Ricâl. thk. Vasîyullâh b. Muhammed Abbâs. 3 Cilt. Riyad: Dâru’l-Hânî, 2. Basım, 2001.
34. İbn Hannbel, Ahmed b. Muhammed. Müsnedü’l-İmâm Ahmed b. Hanbel. thk. Şu‘ayb el-Arnaût. 45 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1. Basım, 2001.
35. İbn Hibbân, Muhammed b. Hibbân b. Ahmed el-Büstî. Sahîhu İbn Hibbân. thk. Muhammed Sönmez, Hâlis Aydemir. 7 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 1. Basım, 2012.
36. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İsmâîl b. Ömer. el-Bidâye ve’n-Nihâye. ed. Abdullah et-Türkî. 20 Cilt. Riyad: Âlemü’l-Kütüb, 1. Basım, 2015.
37. İbn Kudâme, Muvaffakuddîn Abdullah b. Ahmed. el-Müntehab min ‘İleli’l-Hallâl. thk. Târık Avad. Riyad: Dâru’r-Râye, 11. Basım, 1998.
38. İbn Ma‘în, Yahyâ. Ma‘rifetü’r-Ricâl. 2 Cilt. Dımaşk: Mecma‘u’l-Luğati’l-‘Arabiyye, 1. Basım, 1985.
39. İbn Mâce, Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî. Sünenü İbn Mâce. ed. Şu‘ayb el-Arnaût ve dğr. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’r-Risâleti’l-‘Âlemiyye, 1. Basım, 2009.
40. İbn Receb, Zeyneddîn Abdurrahmân b. Ahmed. Şerhu ‘İleli’t-Tirmizî. thk. Hemmâm Saîd. Ürdün: Mektebetü’l-Menâr, 1. Basım, 1987.
41. İbn Salâh, Takıyyüddîn Ebû Amr Osmân b. Abdurrahmân. Ma‘rifetü Envâi ‘Ulûmi’l-Hadîs. ed. Nûrüddîn ‘Itr. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1986.
42. Lucas, Scott C. “Eyne’l-ehâdîsü’n-nebeviyye el-fıkhiyye? Dirâse fî Muṣannef-i İbn Ebî Şeybe”. çev. Mohamad Anas Sarmını. Academic Knowledge 6/1 (2023): 100–123.
43. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc el-Kuşeyrî. Sahîhu Müslim. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-‘Arabî, 1. Basım, 1955.
44. Yatkın, Nihat. “Ebû Bekr İbn Ebî Şeybe ve Buhârî ile İlişkisi”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi sy. 19 (2003).