Evaluation of Islamic Economics as an Alternative Model: A Comparative Perspective within the Context of Capitalism and Socialism

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 2, 262 - 289, 31.12.2025

Mehmet Ümitli

https://doi.org/10.17859/pauifd.1785578

Öz

This study undertakes a comparative analysis of the capitalist, socialist, and Islamic economic systems, examining their fundamental principles, objectives, strengths, weaknesses, and social implications. Capitalism, through the promotion of individual freedom, the free market model, and profit motivation, encourages economic growth and innovation; however, it also generates structural problems such as income inequality, social injustice, market instability, and environmental degradation. The socialist system, in contrast, seeks equitable distribution of resources and social welfare through the principles of equality, collective ownership, and central planning, yet it often suffers from negative externalities concerning economic efficiency, innovation, and individual motivation. Unlike these two models, the Islamic economic system is rooted in a human-centered approach that integrates religious and ethical foundations in pursuit of balance. While recognizing private ownership, it combines individual benefit with social responsibility, emphasizing the prohibition of riba, risk-sharing, and equitable distribution of wealth as mechanisms to ensure both social justice and financial stability. Through its conception of homo Islamicus, the Islamic economic paradigm seeks to harmonize individual economic behavior with communal responsibility, striving for coherence between moral principles and economic activities. As a result, it can be said that the sustainable success of economic systems is not limited to economic efficiency; it depends on the production of applicable theories that are compatible with social justice, moral and human values.

Anahtar Kelimeler

Islamic Economics , Capitalism , Socialism , Islamic Law , Ethics

İSLAM İKTİSADININ ALTERNATİF BİR MODEL OLARAK DEĞERLENDİRİLMESİ: KAPİTALİZM VE SOSYALİZM BAĞLAMINDA KARŞILAŞTIRMALI BİR PERSPEKTİF

Öz

Bu çalışma kapitalist, sosyalist ve İslam iktisat sistemlerini karşılaştırmalı olarak ele alarak, her birinin temel ilkeleri, hedeflerini, güçlü ve zayıf yönleri ile toplumsal etkilerini analiz etmektedir. Kapitalizm bireysel özgürlük, serbest piyasa modeli ve kâr motivasyonu aracılığıyla ekonomik büyümeyi ve yenilikçiliği teşvik ederken gelir dengesizliği, sosyal adaletsizlik, piyasa istikrarsızlığı ve çevresel bozulma gibi yapısal bazı sorunlara yol açabilmektedir. Sosyalist sistem ise eşitlik, kolektif mülkiyet ve merkezi planlama ilkeleri doğrultusunda kaynakların adil dağılımı ve toplumsal refahı hedeflerken ekonomik verimlilik, yenilikçilik ve bireysel motivasyon açısından olumsuz dışsallıklar barındırmaktadır. Bu iki sistemin aksine İslam iktisadı; insan merkezli, dinî ve ahlaki temellere dayanan bir denge arayışındadır. Özel mülkiyeti tanımakla birlikte bireysel faydayı toplumsal sorumlulukla bütünleştiren bu sistem; faiz yasağı, risk paylaşımı ve adil servet dağılımını esas alarak hem ekonomik ve sosyal adaleti hem de finansal istikrarı sağlamayı amaçlamaktadır. İslam iktisat sistemi homo Islamicus insan modeliyle bireyin ekonomik davranışlarını toplumsal sorumluluklarla dengelerken önerdiği ahlaki ilkelerle ekonomik etkinlikler arasında bir uyum sağlama çabasındadır. Sonuç olarak ekonomik sistemlerin sürdürülebilir başarısının yalnızca ekonomik verimlilikle sınırlı olmayıp; sosyal adalet, ahlaki ve insani değerlerle uyumlu ve uygulanabilir teoriler üretilmesine bağlı olduğu söylenebilir.

Anahtar Kelimeler

İslam İktisadı , Kapitalizm , Sosyalizm , İslam Hukuku , Ahlak

Kaynakça

• Akkurt, İlhan. Kapitalist Egonomi Hangi İnsan Hangi Medeniyet. İstanbul: Afba Yayınları, 2015.
• Aktan, Coşkun Can. “Klasik Liberalizm, Neo-Liberalizm ve Libertarianizm”. Amme İdaresi Dergisi 28/1 (1995), 3-32.
• Arda, Erhan. Ekonomi Sözlüğü. İstanbul: Alfa Yayınları, 2002.
• Arendt, Hannah. Totalitarizmin Kaynakları 3. çev. İslamil Serin. İstanbul: İletişim Yayınları, 2024.
• Armağan, Servet. İslam Ekonomisi. İstanbul: Gündoğan Yayınları, 2005.
• Armağan, Servet. İslam Hukukunda Temel Hak ve Hürriyetler. Ankara: DİB. Yayınları, 1987.
• Aydın, M. Kemal. “Kapitalizm ve Kriz”, Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 6/2 (2003), 1-10.
• Baltacıgil, Asım. İktisat. Trabzon: KTÜ Yayınları, 1967.
• Başkaya, Fikret. Paradigmanın İflası: Resmi İdeolojinin Eleştirisine Giriş. Ankara: Özgür Üniversite, 2006.
• Bremond, Janine-Geledan, Alain. İktisadi ve Toplumsal Kavramlar Sözlüğü. çev. Ertuğrul Özkök. İstanbul: Remzi Kitabevi, 1984.
• Cevizci, Ahmet. Felsefe Sözlüğü. İstanbul: Paradigma Yayınları, 1999.
• Chapra, Muhammad Umer. İslam İktisadında Ahlak ve Adalet. çev. Mehmet Saraç vd. İstanbul: İsifam Yayınları, 2018.
• Dilberi, Caner vd. “İslam İktisadı ve Ekonomik Büyüme İlişkisi: Teorik Bir Değerlendirme” İslam İktisadı ve Finansı İlke ve Uygulamalar. Ankara: Orion Kitabevi. 2022, 89-115.
• Dilek, Serkan vd. “Homo Economicus Mu? İslami İnsan mı?”. Uluslararası Ekonomik Araştırmalar Dergisi 3/4 (2017), 635-641.
• Duman, Birol. Sosyalizmin Yüz Akı Marks’ın Dahiliği. İstanbul: Ares Kitap, 2009.
• Eski, Hasan. Ekonominin Temel İlkeleri. Ankara: Gazi Kitabevi, 2007.
• Eskicioğlu, Osman. İslam Ekonomisinde Gelir Dağılımı, Ücret, Kar ve Faiz, https://islamiktisadi.net /2017/11/05/ islam-ekonomisinde-gelir-dagilimi-ucret-kar-faiz/erişim tarihi 19 Nisan 2025.
• Fazlur Rahman. İslamî Yenilenme, Makaleler III. çev. Adil Çiftçi, Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2015.
• Giddens, Anthony. The Class Structure of the Advanced Societies. London: Harper & Row Publishers, 1975.
• Gökalp, Mehmet Faysal- Turan, Güngör. İslam Toplumunun Ekonomik Yapısı. İstanbul: Fey Vakfı Yayınları, 1993.
• Hamidullah, Muhammed. İslâm’a Giriş. çev. Cemal Aydın. Ankara: TDV. Yayınları, 1995.
• Hamitoğulları, Beşir. Çağdaş İktisadi Sistemler. Ankara: A. Ü. Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları, 1982.
• Han, Ergül. İktisada Giriş I. Ankara: Nobel Yayın Dağıtım, 2006.
• Hançerlioğlu, Ekonomi Sözlüğü, 277, 278.
• Hançerlioğlu, Orhan. Ekonomi Sözlüğü. İstanbul: Remzi Kitabevi, 1977.
• Hazıroğlu, Temel. Katılım Ekonomisi Yeni Zihin, Yeni İktisat. İstanbul: İz Yayınları, 2018.
• https://www.islamveihsan.com /islam-iktisadi-hakkindaki-yanlis-anlamalar-ve-dogru-bilgiler.html/erişim tarihi 27 Nisan 2025.
• Kallek, Cengiz. İslam İktisat Düşüncesi Tarihi. İstanbul: Klasik Yayınları, 2015.
• Karabulut, Tahsin vd. “İslam İktisadı ve Hayek’in Sosyal Adalet Anlayışı Üzerine Bir Değerlendirme”. İslam İktisadı ve Finansı İlke ve Uygulamalar. Ankara: Orion Kitabevi, 2022, 47-71.
• Karakoç, Sezai. İslam Toplumunun Ekonomik Strüktürü. İstanbul: Diriliş Yayınları, 2013.
• Karaman, Hayreddin. İslam Işığında Günün Meseleleri-1. İstanbul: b.y., 1993.
• Kazancı, Fatih. “Serbest Piyasa Ekonomisi ve İslam Ekonomisi Üzerine Karşılaştırmalı Bir Analiz”. Uluslararası İslam Ekonomisi ve Finansı Araştırmaları Dergisi 2/3 (2016), 161-178.
• Kutub, Muhammed. İslam’da Fert ve Cemiyet. çev. Mehmet Süslü. İstanbul: Hikmet Yayınları, ty.
• Kutup, Seyyid. İslam’da Sosyal Adalet. İstanbul: Arslan Yayınları, 1982.
• Kuyucuklu, Nazif. İktisadi Olaylar Tarihi. İstanbul. Filiz Kitabevi, 1995.
• Kuzulu, Özcan. “Homo Islamicus ve İslâm EkonomisindeYansımaları”. TroyAcademy International Journal of Social Sciences 8/2 (2023), 235-261.
• Küçükkalay, A. Mesud. İktisadi Düşünce Tarihi. İstanbul: Beta Basım Yayım Dağıtım, 2010.
• Levent, Adem. “Kurumlar ve İktisadi Gelişme Timur Kuran’ın İslam Ekonomisi Yaklaşımının Metodolojik Analizi”. insan & toplum 9/1 (2019), 29-50.
• Lukes, Steven. Marksizm ve Ahlak. çev. Osman Akınhay. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 1998.
• Mannan, Muhammed. İslam Ekonomisi. çev. Bahri Zengin ve Tevfik Ömeroğlu. İstanbul: Fikir Yayınları, 1980.
• Marshall, Gordon. Sosyoloji Sözlüğü, çev. Osman Akınay-Derya Kömürcü. Ankara: Bilim Sanat Yayınları, 2021.
• Marx, Karl. Kapital. çev. Melik Selik-Nail Saltlıgan. İstanbul: Yordam Yayınları, 2010.
• McHugh, Francis. İş Ahlakı. çev. Tüsiad. İstanbul: Tüsiad Yayınları, 1992.
• Mevdûdi, Ebu’l-Ala el-. İslam Ekonomisinin Temel İlkeleri. İstanbul: Çıra Yayınları, 2016.
• Milton, Friedman. Kapitalizm ve Özgürlük. çev. Doğan Erberk-Nilgün Himmetoğlu. Ankara: Serbest Kitaplar, 2021.
• Mubarek, Muhammed. İslam’da İktisat Nizamı. çev. Hüsamettin Cemal. İstanbul: Çığır Yayınları, 1978.
• Öçal, Tezer. İktisat. Ankara: Gazi Üniversitesi Yayınları,1984.
• Öztürk, Musa-İnan, Şükrü. “İktisadi Sistemlerde Bölüşüm Sorunu: Alternatif Bir Yaklaşım Olarak Ortaklık Ekonomisi”. Akademik Yaklaşımlar Dergisi 5/2 (2014), 24-55.
• Parasız, İlker. İktisadın A B C’si. Bursa: Ezgi Kitabevi, 2007.
• Parasız, M. İlker. Ekonomi Sözlüğü. Bursa: Ezgi Kitabevi, 1999.
• Pekin, Tevfik. Ekonomiye Giriş. İzmir: Zeus Kitabevi, 2006.
• Piketty, Thomas. Capital in the Twenty-First Century. Cambridge: Harvard University Press, 2014.
• Pipes, Richard. Kominizm’in Kısa Tarihi. çev. Orhan Düz. İstanbul: Gaye Kitabevi, 2001.
• Polanyi, Karl. The Great Transformation: The Political and Economic Origins of Our Time. Boston: Beacon Press, 2001.
• Robbins, Lionel. A History of Economic Thought. Princeton: Princeton University Press, 1998.
• Seyidoğlu, Halil. Ekonomik Terimler Ansiklopedik Sözlük. İstanbul: Güzem Yayınları, 1999.
• Skousen, Mark. “Adam Smith (Görünmez) Elini Açığa Çıkarıyor”. çev. Muhammed Yunus Bilgili. Liberal Düşünce 17/65 (2012). 197-201.
• Sloman, John. İktisat – Mikro. çev. Ahmet Çakmak. İstanbul: Bilim Teknik Yayınevi, 2003.
• Soule, George. Ekonominin ABC’si. çev. Nejat Muallimoğlu. İstanbul: Muallioğlu Yayınları, 1978.
• Stiglitz, Joseph E. Whither Socialism? Cambridge: MIT Press, 1994.
• Stiglitz, Joseph E.“The Price of Inequality. New York: W.W. Norton & Company, 2013.
• Tabakoğlu, Ahmet. İslam İktisadına Giriş. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2008.
• Tirole, Jean. The Theory of Industrial Organization. Cambridge: MIT Press, 1988.
• Tutar, Naşit vd. 52 Konuda Ticaret Ahlakı. İstanbul: Etiket Yayınları, 2021.
• Ünsal, M. Erdal. Uluslararası İktisat. Ankara: İmaj Yayıncılık, 2005.
• Yavuz, Erdem. “1929 Dünya Ekonomik Buhranının Türkiye’ye ve Diğer Ülkelere Olan Etkisinin İstatistik Analizi”. Erzincan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 14/2 (2021), 377-390.
• Yayla, Atilla. “Sosyalizm ve Sosyalistler Üzerine Düşünceler”. Liberal Düşünce Dergisi 88 (2017), 69-85.
• Yüce, Mehmet. “İslâm Ekonomisinde Temel İlkeler”. İlahiyat Akademi 13 (Haziran 2021), 57-96.