AHLÂK-I CELÂLÎ’NİN ÖZGÜNLÜĞÜ: AHLÂK-I NÂSIRÎ İLE KARŞILAŞTIRMALI BİR İNCELEME

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 2, 367 - 405, 31.12.2025

Murat Demirkol

https://doi.org/10.17859/pauifd.1785580

Öz

Ahlak konusunda yapılan bu makale çalışmasının amacı, Celâleddin Devvânî’nin Ahlâk-ı Celâlî adlı ahlak kitabını özgünlük açısından incelemek ve değerlendirmektir. Bu eserin özgünlük durumunu araştırabilmek için dikkate alınması ve karşılaştırılması gereken en önemli eser, Devvânî’nin sistematik ve içerik bakımından esas aldığı Ahlâk-ı Nâsırî’dir. Devvânî, Nasîruddin Tûsî’nin bu eserine büyük ölçüde sadık kalmakla birlikte ahlak felsefesi açısından özgünlük değeri taşıyan birçok yeni unsur katmış, Ahlâk-ı Nâsırî’nin nefis teorisi, mutluluk ve içki içme adabı gibi bazı kısımlarını hiç almamış, bazı noktalarda da Tûsî’nin görüşlerini eleştirmiştir. Şehabeddin Sühreverdî gibi Ahlâk-ı Nâsırî’de görüşlerine hiç başvurulmayan filozoflara yer vermesi yanında, Gazzâlî gibi bir iki defa atıf yapılan bazı filozofların görüşlerine daha çok yer vermiştir. İbn Miskeveyh ve Tûsî’nin ahlak kitaplarında felsefi kaynaklar baskın iken Devvânî eserinde felsefi kaynaklara ilaveten dinî, edebî ve tasavvufi kaynakları da kullanmıştır. Eserin orijinal adı olan Levâmi’u’l-İşrâk fî Mekârimi’l-Ahlâk ve başlık adlandırmalarındaki lâmi, lem’a ve tenvir terimlerinden anlaşılacağı gibi Ahlâk-ı Celâlî işrakî bir üslup ve anlatıma sahiptir. Görüş ve örnek davranışlarına yer verilen mutasavvıflar filozof kategorisine dâhil edilmiştir. Adalet erdemine geniş yer vermesi yanında özgün açıklamalarda bulunmuş, bazı erdemleri örneklendirirken Abdülmelik Cüveynî ile Sultan Melikşah arasında geçen bir hadise anlatımında olduğu gibi geniş tarihî bilgiler nakletmiştir. Bu makale çalışmasında nitel araştırma yönteminin doküman analizi versiyonu kullanılarak ilgili görüş ve açıklamalar karşılaştırma, yorumlama ve değerlendirmeye tabi tutulmuştur.

Anahtar Kelimeler

İslam Felsefesi , Ahlak , Özgünlük , Ahlâk-ı Celâlî , Devvânî

The Originality of The Originality of the Akhlaq-i Celalī: A Comparative Study with the Akhlaq-i Nasirī

Öz

The purpose of this article on ethics is to examine and evaluate Jalaluddin Davvānī's book on ethics, Akhlaq-i Celalī, in terms of its originality. The most important work to consider and compare to investigate its originality is Akhlaq-i Nasirī, which Davvānī based on both systematically and content. While remaining largely faithful to Nasiruddin Tusi's work, Davvānī added many new elements that are considered original in terms of moral philosophy. He completely omitted certain sections of Akhlaq-i Nasirī, such as the theory of the soul, happiness, and the etiquette of drinking, and criticized Tusi's views on certain points. In addition to including philosophers whose views are not referenced at all in Akhlaq-i Nasirī, such as Shahāb al-Dīn Suhrawardī, he gave more space to the views of some philosophers, such as al-Ghazālī, who are cited only once or twice. While philosophical sources predominate in the ethics works of Ibn Miskawayh and Tūsī, in his work, Davvānī also utilized religious, literary, and mystical sources in addition to philosophical sources. As can be understood from the work's original title, Levām al-Ishrāq fī Makarīm al-Akhlāq, and the terms 'lāmi', 'lām'a', and 'lānwir' in its title, Akhlaq-i Jalalālī possesses an illuminating style and narrative. Sufis whose views and exemplary behavior are included are included in the category of philosophers. In addition to extensive coverage of the virtue of justice, he offered original explanations, exemplifying certain virtues while also providing extensive historical information, such as an account of an incident between Abd al-Malik al-Juwayni and Sultan Malik-Shah. This article utilizes the document analysis version of the qualitative research method, comparing, interpreting, and evaluating relevant views and explanations.

Anahtar Kelimeler

Islamic Philosophy , Ethics , Originality , Akhlaq-i Celalī , Davvānī

Kaynakça

• Anay, Harun. Celâleddin Devvânî, Hayatı, Eserleri, Ahlâk ve Siyaset Düşüncesi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1994.
• Ârânî, Abdullah Mes’ûdî. “Mukaddime-i Musahhih”. Ahlâk-ı Celâlî. Tahran: İntişârât-ı İttılâât, 1391 hş.
• Bulut, Zübeyir. “Celaleddin Devvânî’nin İslam Ahlak Felsefesindeki Yeri”. Danişname Beşeri ve Sosyal Bilimler Dergisi 2 (Mart, 2021), 41-65
• Demirkol, Murat. Nasîruddin Tûsî’nin Ahlâk Felsefesine Etkisi. Ankara: Fecr Yayınları, 2011.
• Devvânî, Celâleddin. Ahlâk-ı Celâlî. Çev. Ejder Okumuş. Ankara: Fecr Yayınları, 2019.
• Devvânî, Celaleddin. Ahlâk-ı Celâlî. haz. Abdullah Mes’ûdî Ârânî. Tahran: İntişârât-ı İttılâât, 1391 hş.
• Dinani, Gulamhüseyin İbrahimi. Celâleddin Devvânî, Filsûf-i Zevkutteellüh. Tahran: İntişarat-ı Hermes, Hş. 1390.
• Fahri, Macit. İslam Ahlâk Teorileri. Çev. Muammer İskenderoğlu vd. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2014.
• Fârâbî, Ebu Nasr. İdeal Devlet el-Medînetü’l-Fâzıla. çev. Ahmet Arslan. İstanbul: Divan Kitap, 2011.
• Gazzâlî, Ebu Hâmid. Amel, Ahlak ve Saadet Mîzânü’l-Amel. çev. Osman Bayder. İstanbul: Albaraka Yayınları, 2024.
• Gazzâlî, Ebû Hamid. İhyâu ulûmi’d-dîn, çev. Ahmed Serdaroğlu. İstanbul: Bedir Yayınevi, ty.
• İbn Adî, Yahya. Tehzîbü’l-Ahlâk / Ahlâk Eğitimi. çev. Harun Kuşlu. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2013.
• İbn Miskeveyh. Ahlâk Eğitimi Tehzîbu’l-Ahlâk. çev. Abdulkadir Şener vd. İstanbul: Büyüyenay Yayınları, 2017.
• İbn Sînâ, el-İşârât ve’t-Tenbîhât. çev. Muhittin Macit vd. İstanbul: Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları, 2011.
• İbn Sînâ, Mükâtebetü İbn Sînâ ve Ebû Saîd Ebu’l-Hayr (Tahran: İntişârât-ı Suhan, 1368).
• İbn Sînâ. “er-Risâle fi’s-siyâseti’l-menziliyye (Aile Siyasetine Dair Risale)”. çev. V. Akyüz. Sosyo-kültürel Değişme Sürecinde Türk Ailesi, ed. Mehmet Erdoğan. Ankara: Ülke Yayın, 1992.
• İbn Sînâ, eş-Şifâ. Tabiiyyât. 2. ed. İbrahim Medkur. Kum: Mektebetü Ayetullah Mer’aşi, 2012.
• İbn Sînâ. Risâle fî ‘İlmi’l-Ahlâk. Fatih Toktaş, “İbn Sînâ’nın “Risâle fî ‘İlmi’l-Ahlâk” Risalesinin Takdim, Tahkik ve Çevirisi”, Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 43 (2016), 46-52.
• İbnü’l-Mukaffa. İslam Siyaset Üslubu (Âdâb). çev. Vecdi Akyüz. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2016.
• Kâşânî, Abdürrezzak. Sûfilerin Kavramları Istılâhâtü’s-sûfiyye. çev. Abdurrezzak Tek. Bursa: Bursa Akademi, 2014.
• Kınalızâde Ali Çelebi. Ahlâk-ı Alâî. sad. Murat Demirkol. Ankara: Fecr Yayınları, 2020.
• Koç, Mustafa. “Giriş”, Kınalızâde Ali Çelebi, Ahlâk-ı Alâî. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, İstanbul, 2014.
• Sühreverdî, Şehâbeddin. Telvîhât. çev. Ahmet Kamil Cihan vd. İstanbul: TYEKB Yayınları, 2019.
• Toksöz, Hatice. İslam Düşüncesinde Sevgi Teorileri. İstanbul: İlem Yayınları, 2022.
• Tûsî, Nasîruddin. Ahlâk-ı Nâsırî. Çev. Murat Demirkol. Ankara: Fecr Yayınları, 2025.
• Üçer, İbrahim Halil. “Celâleddîn ed-Devvânî”. İslam Düşünce Atlası. https://islamdusunceatlasi.org/celaleddin-ed-devvani-/504