EBÛ CA‘FER et-TAHÂVÎ’DE İSTİHSÂN DELÎLİ SORUNU

Yıldıray Sipahi

doi:10.17859/pauifd.67358

EBÛ CA‘FER et-TAHÂVÎ’DE İSTİHSÂN DELÎLİ SORUNU

Öz

İslâm hukuk biliminin teşekkül dönemi Hanefî müctehîtlerinden Ebû Ca‘fer et-Tahâvî’nin, talî delîllerden olan istihsân delîlilini kullanıp-kullanmadığı tartışma konusu olmuştur. et-Tahâvi, önceleri Şâfiî düşüncesi iken daha sonra Hanefî düşüncesine geçmiştir. İbn Hazm, istihsânı, dinde ihtilâfa yol açtığı, hevâ-hevesle delîlsiz hüküm verme ve müctehîdin/bilginin kendini şârî yerine koyma anlamına geldiği şeklinde tanımlamıştır. Bu düşüncesini ispatlamak için ortaya koyduğu, ‘istihsânı Şâfiîlerin hepsi ile Hanefîlerden et-Tahâvî’nin toptan reddettiği’ önermesi sorun teşkil etmektedir.

Anahtar Kelimeler

İslâm Hukuk Bilimi, Usul, İstihsan, Delil, Muhtasar

Kaynakça

Abdulazîz el-Buhârî, Alâuddin b Ahmed (ö. 730/1330), Keşfu’l-Esrâr an Usûli Fahri’l-İslâm el-Pezdevî, I-IV, thk: Abdullâh Mahmûd Muhammed Umar, Dâru‟l-Kütübi‟l-Ilmiyye, Lubnan 2009
Abdulkerim, Rasim Muhammed, el-İstihsân fi’ş-şeriati’l-İslamiyye: Mevkıuhû beyne Usûli’t- Teşrî’ ve Tatbikâtuhu’l-Fıkhıyyeti’l-Muâsıra, Dâru‟l-Kütübi‟l-İlmiyye, Beyrut 2012, 608 sayfa.
Algül, Hüseyin, İslâm Tarihi, Gonca Yayınevi, İstanbul 1987.
el-Askalânî, Ebu‟l-Fazl Şehabeddin Ahmed b Hacer (ö.852/1449), Lisanu’l-Mizan, I-VII, Matbaatu Meclis-i Dâiretü‟l-Maarifi‟n-Nizamiyye, Beyrût-Lubnân 1971/1390.
Atar, Fahreddin, Fıkıh Usûlü, İFAV Yay., 3. Baskı, İstanbul 1996.
Aybakan, Bilal, İmâm Şâfiî ve Fıkıh Düşüncesinin Mezhepleşmesi, İz Yay., İstanbul 2011.
Bardakoğlu, Ali, “Tabiî Hukuk Düşüncesi Açısından İslâm Hukukçularının İstihsân ve Istıslâh Görüşü”, Erciyes Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi, sayı:3 Kayseri, 1987.
…………., “İstihsân”, DİA, XXIII; 343.

Brockelmann C, İslâm Milletleri ve Devlet Tarihi 1, çev: Neşet Çağatay, AÜ İlahiyat Fakültesi Yay., Ankara 1964.
Boynukalın, Mehmet, İmam Muhammed B. Hasan Eş-Şeybânî’nin Kitabu’l-Asl Adlı Eserininin Tanıtımı ve Fıkıh Usûlü Açısından Tahlili, Ocak Yayıncılık, İstanbul 2009.
el-Câbirî, Muhammed Âbid, Arap-İslâm Kültürünün Akıl Yapısı, Kitabevi, II. Baskı, İstanbul 2000.
………., Arap-İslâm Aklının Oluşumu, Çev. İbrahim Akbaba, Kitabevi, III. Baskı, İstanbul 2001.
el-Cassâs, Ebû Bekr Ahmed b. Ali (ö.370/980), el-Fusul fi’l Usûl, thk: Muhammed Muhammed Temur, Dâru‟l-Kütübi‟l-İlmiyye, Beyrût-Lübnan 2010.
………., Şerhu Muhtâsaru’t-Tahâvî, thk: İsmetullah İnâyetullah Muhammed, Dirase ve Tashih: Said Bektaş, Dâru‟l-Beşâiri‟l-İslâmî, Dârus‟-Sirac, Medine 2010/1431.
………., Muhtasaru İhtilafi'l-Ulema, İhtisaru İhtilafi’l-Fukaha li’t-Tahâvî, İhtilafi’l-Fukaha, Tahâvî‟nin “İhtilâfü‟l-ulemâ” [el-İhtilâf beyne‟l-ulemâ‟] adlı eserinin ihtisarıdır. thk: Abdullah Nezir Ahmed, Dâru'l-Beşairi'l-İslâmî, Beyrut 1995/1416.
………, Ahkâmu’l-Kur’an, Daru‟l-Fikr, Beyrut 1988.
Cevherî, İsmâil İbn Hammâd, es-Sıhâh Tâcu’l-Luğa ve Sıhâhu’l-Arabiyye, thk: Ahmed Abdulgafûr Attâr, Kâhire 1984, VII, 1769 (Ayrıca el-Cevherî, İsmail b. Hammâd, es- sıhah, thk: Ahmed Abdülgaffar Attâr, Dâru‟l-Ilmi‟l-Melâyîn, Beyrut, 1990.)
el-Curcânî, es-Seyyid eş-Şerif Alî İbn Muhammed, Kitâbu’t-Ta’rîfât, Dâru‟l-Kütübi‟l- Ilmiyye, 3. Baskı, Beyrut 1988.
ed-Debûsî, Ebû Zeyd Ubeydullah b Umer b Îsâ (ö. 430/1039), Kitabu Te’sîsu’n-Nazar, 1. Baskı, Dâru‟l-Fikr, Beyrût-Lübnan, 2006.
………, Takvîmu’l-Edille fî Usûli’l-Fıkhi, thk: Adnân Ali, 1. Baskı, el-Mektebetu‟l-Asrî, Saydâ-Beyrût 2006/1426.
ed-Devâlîbi, Muhammed Ma‟ruf, el-Medhal İle Ilmi Usûli’l-Fıkh, 5. Baskı, Metâbı‘ Daru‟l- Ilmi li‟l-Melâyin, Halep 1385/1965.
Ebû Yûsuf, Ya‟kub b. İbrâhîm b. Habîb b. Sa‟d Kûfî (182/798) İhtilâfu Ebî Hanîfe ve’bni Ebî Leylâ, tsh ve ta‟lik: Ebu'l-Vefâ el-Afgânî, Matbaatu‟l-Vefa, Kahire 1357.
el-Ferfur, Muhammed Abdüllatîf Sâlih, Nazariyyatü’l-İstihsân fi’t-Teşrii’l-İslâmî ve Sılatuhâ bi’l-Maslahati’l-Mürsele, Dâru Dımeşk, Dımeşk 1987.
el-Feyrûzâbâdî, Mecduddîn Muhammed b Yâ„kûb el-Allâme el-Luğâvî (ö.817), Tâcu’l-Arûs min Cevâhiri’l-Kâmûs, Matbaâtü‟l-Hayriyye, Kâhire 1888, VIII, 35.
………………, el-Kâmûsu’l-Muhît, 2. Baskı, Müessesetü‟r-Risâle, Beyrût-Lubnân 1413/1993.
Gül, Şirin, İbn Hazm’ın Kıyâsı Reddi, AÜSBE (Yayımlanmamış Yüksek Lisan Tezi), Ankara 2001.
el-Hamavî, Usâme, Nazariyâtu’l-İstihsân, Dâru‟l-Hayr, yy 1992/1412.
Hassan, Ahmet, İslâm Hukuk Biliminin Gelişimi, çev: Haluk Songur, Rağbet Yayın., İstanbul 1999.
İbn Hallikân, Ebu‟l-Abbâs Şemseddin Ahmed b Muhammed (ö.681/1282), Vefeyâtu’l-A’yân ve Enbâu Ebnâi’z-Zaman, thk: İhsân Abbas, Dâru Sadr, Beyrût ty, 71.
İbn Kesîr, Ebu‟l-Fida İmaduddin İsmail b Ömer (ö744/1373), el-Bidâye ve’n-Nihâye I-XXI, thk: Abdullah Abdulmuhsin et-Türkî, Dâru Hicr Yy 2003/1424, XIII, 672, XIV, 653, XV, 71-72.
İbn Kutluboğa, Tâcu’t-Teracim, thk: Muhammed Hayr Ramazan Yusuf, Dâru‟l-Kalem, Dımeşk 1992.
İbn Manzûr, Ebu‟l-Fadl Cemâluddîn Muhammed İbn Mükrim (ö.711/1562), Lisânü’l-Arab, Dâru Sâdır, Beyrut 1990, XI, 459 [Ayrıca; İbn Manzûr, Lisânu’l-Arab, Daru‟l-Meârif, Kahire ty, 3046].
İbn Zebru‟r-Rebî, Ebû Süleyman Muhammed b Abdullah b Ahmed (ö.379/989), Târihu Mevlidi’l-Ulemâ ve Vefayâtihim I-II, thk: Abdullah Ahmed Süleyman el-Hamed, I. Baskı, Dâru‟l-Âsıme, Riyad 1410, II, 527
İbn Hazm, Ebû Muhammed Ali b. Ahmed b. Said b. Hazm ez-Zahîrî (ö.456/1064), el
Muhalla, Daru‟l-İ‟tisam, Kahire, 1972.
……….., el-İhkâm fi Usûli’l Ahkâm, Tahkîk: Muhammed Muhammed Têmir, Dâru‟l-Kutubi‟l
İlmiyye, Beyrut 2010.
………., Mulahhas İptâli’l-Kıyâs ve’r-Re’y ve’l-İstihsân ve’t-Taklîd ve’t-Ta’lîl, thk: Saîd el- Afgânî, Dâru‟l-Muktebes, Beyrut-Lubnan 2014.
………., el-Usûl ve’l-Furû, Dâru‟l-Kütübi‟l-İlmiyye, Beyrût-2005.
………., en-Nübez el-Kâfiye fî Ahkâm Usûli’d-dîn (Usûli’d-din, Dinin Kaynaklarına Bir Bakış), çev: İbrahim Aydın, İnsan Yay., İstanbul 1991.
İltaş, Davut, „Tahâvî‟, DİA, XXIX, 385-388.
Kal'aci, Muhammed Revvas, Mevsuatu Fıkhi İbrâhim en-Nehâî, Câmiatu'l-Melik Abdulazîz, Mekke 1979.
Karaman, Hayrettin, İslâm Hukuk Tarihi, Nesil Yayınları, İstanbul 1989.
Karapınar, Ahmet, Abbasiler Dönemi Türklerin Siyasi Faaliyetleri, Türkler IV, Yeni Türkiye Yay, Ankara 2002.
Kayadibi, Saim, Doctrine of Istihsân (Juristic Preference) in Islamic Law, Tablet Yayınları, Konya 2007.
Kerim, Fâruk Abdullah, el-İstihsân ve Nemêzicu min Tatbikâtihî fi’l-fıkhı’l-İslâmî, Dâru‟l- Kütübi‟l-Ilmiyye, Lübnan 2012, 480 safya.
Kılıçer, Esad, İslâm Fıkhında Re’y Taraftarları, DİBY, 2. Baskı, Ankara 1994.
………, “Ehl-i Re’y”, DİA, TDV, İstanbul 1994, X, 520-524.
Musa, Yusuf, Fıkhî İslâm Târihi, ter: Ahmet Meylânî, Arslan Yay., İstanbul 1983.
en-Nedvî, Ali Ahmed, el-İmâm Muhammed ibni’l-Hasen eş-Şeybâni Nêbiğatu’l-Fıkhı’l- İslâmî, Dâru‟l-Kalem, Dımeşk 1994/1414.
Nezîr Ahmed, Abdullah, Ebû Ca‘fer et-Tahâvî, Dâru‟l-Kalem, Dımeşk, 1991.
Önder, Muharrem, Hanefî Mezhebinde İstihsân Anlayışı ve Uygulaması (Yayımlanmamış doktora tezi), Konya, 2000.
………, “İstihsân Kavramının Ortaya çıkışı”, İslâm Hukuku Araştırmaları Dergisi, sayı:7, 2006.
Özen, Şükrü, İslâm Hukuk Düşüncesinin Aklîleşme Süreci, MÜSBE (Yayımlanmamış Doktora Tezi) , İstanbul 1995.
Özel, Ahmet, Hanefî Fıkıh Alîmleri, TDV Yay., Ankara 1990.
er-Râzî, Muhammed b Bekr b Abdilkâdir el-İmâm, Muhtâru’s-Sıhâh, ihraç: Dâiratu‟l-Meâcim fî Mektebetî Lubnân, Beyrût-Lubnân 1995, 96.
Schacht, Joseph (ö.1969), The Origins of Muhammadan Jurisprudance, The Clarendon Press, Oxford, 1975.
…….., İslâm Hukukuna Giriş (An Introduction to İslamıc Law), çev: Mehmet Dağ-Abdulkadir
Şener, Ankara Üniversitesi Basım Evi, Ankara 1977.
Selhât, Reşîd, el-İstidlâlü’l-Fıkhî: Dirâse Tahliliyye li’l-Akli’l-İslami ve Mîlâdi Anâsıri İlmi Usûli’l-Fıkh, Dâru‟n-Nefais, Amman 2009/1429.
es-Serahsî, Ebu Bekr Muhammed b Ahmed b Ebî Sehl (ö.483/1090), Usûlu’s-Serahsî, thk: Ebu‟l-Vefâ el-Afgânî, Dâru‟l-Kütübi‟l-İlmiyye, Beyrut-Lubnan 2005.
……….., el-Mebsût, I-XXX, Çağrı Yayınları, İstanbul 1983.
es-Seyyid, Cemaleddin Mustafa, el-İstihsân: Buhûsun Fıkhiy ve Usûliy ve Nahviy ve Felsefî, Daru‟l-Hâdi, Beyrut 2007/1428.
Şa‟ban, Muhammed İsmail, el-İstihsân Beyne’n-Nazariyye ve’t-Tatbîk, Dâru‟s-Sekafe, Devha 1988.
Şa‟ban, Zekiyyüddin, İslâm Hukuk İlminin Esasları (Usûlü’l-Fıkh), çev: İ. Kâfi Dönmez, TDVY, Ankara 2007.
eş-Şâfiî, Ebû Abdullah Muhammed b. İdris b. Abbas el-Muttalibî (ö.204/820), er-Risale, thk. Abdulfettah Kebbâra Şâkir, Dâru‟n-Nefâis, Beyrut 2010.
…….., er-Risale (İslâm Hukukunun Kaynakları), çev. Abdülkadir Şener-İbrahim Çalışkan, TDVY, Ankara, 2007.
…….., İbtâlu’l-İstihsân, thk: Ali b. Muhammed İbn Senân, Dâru‟l-Kalem, Beyrût 1986.
…….., Cimau'l-İlm, thk: Muhammed Ahmed Abdülazîz, Dâru'l-Kütübi'l-İlmiyye, Beyrut 1984.
…….., Kitâbu’l-Umm: Mevsuatu’l-İmâmi’ş-Şâfiî, thk: Ali Muhammed, Adil Ahmed; şariki fî‟t-tahkik Ahmed İsa Hasan Ma‟saravi, Dâru İhyai‟t-Türasi‟l-Arabî, Beyrut 2001/1422.
eş-Şâtibî, Ebû İshâk İbrâhîm b Mûsâ el-Lahmî el-Ğırnatî (ö.790/1388), el-Muvâfakât fî Usûli’-Şerîa, Tahkîk: eş-Şeyh Ramazan İbrahim, Dâru‟l-Mâ‘rife, Beyrut-Lubnan 1999.
………, el-Muvâfakât (İslâmî İlimler Metodolojisi), I-IV, Çev. Mehmet Erdoğan, İz Yayınclılık, İstanbul 1990.
Şener, Abdülkadîr, İslam Hukukunun Kaynaklarından Kıyâs, İstihsân ve İstıslah, TDVY (Matbu Doktora Tezi), Ankara 1974.
eş-Şeybânî, Ebû Abdillâh Muhammed b Hasen, Kitâbu’l-Asl el-Ma’rûf bi’l-Mebsût, thk: Ebu‟l-Vefâ el-Afgânî, İlmu‟l-Kütüp, el-Tab‟atu‟l-Ûlâ, Beyrut 1990.
……….., el-Asl li’l-imâm Muhammedi’bni’l-Haseni’ş-Şeybânî, thk ve dirâse: Mehmet Boynukalın, Dâru İbn Hazm, Beyrut-Lubnan 2012/1433.
………..,el-Hucce alâ Ehli’l-Medine, nşr: Mehdî Hasan el-Keylânî, Alemu‟l-Kutub, Beyrut ty.
eş-Şîrâzî, Ebû İshak Cemaleddin İbrâhim b Ali b Yusuf el-Feyruzâbâdî (ö.476/1083), el-Lum’a fî Usûli’l-Fıkh, Dâru‟l-Kütübi‟l-İlmiyye, Beyrut 2003.
………, Şerhu’l-Lum’a, I-II, thk: Abdulmecîd Türkî, Dâru‟l-Garbi‟l-İslâmî, Beyrut 1988.
………, et-Tebsıra fî Usûli’l-Fıkh, thk: Muhammed Hasan Haytû, Dâru‟l-Fikr, Dımaşk 1403.
Uluslararası İmam Şafiî Sempozyumu, Editör: Mehmet Bilen, 7-9 Mayıs 2010, Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi Konferans Salonu, I. Baskı 2012.
et-Tahâvî, Ebu Ca‟fer Ahmed b Muhammed b Selame (ö. 321/933), Muhtasaru’t-Tahavi, thk: Ebu‟l-Vefa el-Afganî, Lecnetü İhyai‟l-Meârif, Mısır h.1370.
………., Ahkamu’l-Kur’an, thk: Sadettin Ünal, İSAM, İstanbul 1995.
….…..., Şerhu Meâni’l-Âsâr, thk: Muhammed Zuhrî en-Neccâr, Dâru‟l-Kütübi‟l-İlmiyye, Beyrut h. 1399; ayrıca yine tahkiki Muhammed Zuhrî en-Neccâr ve Muhammed Seyyid Cedi‟l-Hakkı tarafından yapılan ve İlmu‟l-Kutup tarafından 1994 yılında fihrist eklenerek yayınlanan baskı da vardır.
……..., Şerhu Müşkili’l-Âsâr, thk: Şuayb Ürnuût, Müessesetu‟r-Risâle, Beyrût 1987.
…….., Hadislerle İslâm Fıkhı (Şerhu Meâni’l-Âsâr), çev: Beşir Eryarsoy, Kitâbî Yayınevi, İstanbul 2009.
……., el-Akîdetu’t-Tahâvî, Tahâvî’nin metni üzerinde ta’likâtu’l-Muhtasara, te‟lif: Salih b.
Fûzen b. Abdillêh el-Fûzen, Dâru‟l-Âsıme, h.1421, yy.
Temel, Ahmet, İmam Muhâmmed’in El-Hücce Adlı Eseri Ekseninde Şer’î Deliller, MÜSBE (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), İstanbul 2007.
Türcan, Talip, Sünni Şer’îlik Teorisinin Kurucusu Olarak İmâm Eş-Şafiî, Uluslararası İmam Şafiî Sempozyumu, Editör: Mehmet Bilen,7-9 Mayıs 2010, Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi Konferans Salonu, I. Baskı 2012, s.713-725.
Ünlü, Nuri, İslâm Tarihi, MÜİFVY, İstanbul 1992,439.
Yavuz, Yunus Vehbi, Hanefî Mezhebinde İçtihad Felsefesi, İşaret Yayınları, İstanbul 1993.
Yıldız, Hakkı Dursun, Abbâsîler, DİA, İstanbul 1988.
Yiğit, Metin, İlk Dönem Hanefî Kaynaklarına Göre Ebû Hanîfe’nin Usûl Anlayışında Sünnet, İz Yayıncılık, İstanbul 2013.
Yusuf, Musa, Târîhu’l-Fıkhı’l-İslamî, trc: Ahmet Meylanî, Arslan Yay., İstanbul 1983.
Zebîdî, Murtazâ, Tâcu’l-Arûs min Cevâhiri’l-Kâmûs, thk: Alî Şirî, Beyrut 1994, XV, 504.
Zehebî, Ebû Abdullah Şemseddin Muhammed b Ahmed b Osman (ö.748/1348),
Târîhu’l-İslâm ve Vefeyâtu’l-Meşâhir ve’l-A’lâm, thk: Beşşâr Avvâd Ma‟rûf, Dâru‟l
Ğarbi‟l-İslâmî, Byrût 2003/1424, VII, Zehebî, Muhammed b. Osman, Târîhu’l-İslâmi ve
Vefiyatu’l-Meşâyîhi ve’l-A’lam, I. Baskı, Dâru‟l-Kitabi‟l-Arabî, Beyrut-Lubnân 1987.
Zeydan, Abdulkerîm, el-Vecîz fî Usûli’l-Fıkhi, Dersâdet, Bağdat 1986.
………, İslâm Hukukuna Giriş, trc: Ali Şafak,Kayıhan Yay., İstanbul 1995.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

-

Bölüm

-

Yazarlar

Yıldıray Sipahi

Yayımlanma Tarihi

30 Eylül 2016

Gönderilme Tarihi

3 Eylül 2016

Kabul Tarihi

-

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2016 Sayı: 6

DOI

https://doi.org/10.17859/pauifd.67358

IZ

https://izlik.org/JA56MS33TJ

Kaynak Göster

RIS / Bibtex

APA

Sipahi, Y. (2016). EBÛ CA‘FER et-TAHÂVÎ’DE İSTİHSÂN DELÎLİ SORUNU. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 6, 1-23. https://doi.org/10.17859/pauifd.67358

AMA

1.Sipahi Y. EBÛ CA‘FER et-TAHÂVÎ’DE İSTİHSÂN DELÎLİ SORUNU. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 2016;(6):1-23. doi:10.17859/pauifd.67358

Chicago

Sipahi, Yıldıray. 2016. “EBÛ CA‘FER et-TAHÂVÎ’DE İSTİHSÂN DELÎLİ SORUNU”. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, sy 6: 1-23. https://doi.org/10.17859/pauifd.67358.

EndNote

Sipahi Y (01 Ekim 2016) EBÛ CA‘FER et-TAHÂVÎ’DE İSTİHSÂN DELÎLİ SORUNU. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6 1–23.

IEEE

[1]Y. Sipahi, “EBÛ CA‘FER et-TAHÂVÎ’DE İSTİHSÂN DELÎLİ SORUNU”, Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, sy 6, ss. 1–23, Eki. 2016, doi: 10.17859/pauifd.67358.

ISNAD

Sipahi, Yıldıray. “EBÛ CA‘FER et-TAHÂVÎ’DE İSTİHSÂN DELÎLİ SORUNU”. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 6 (01 Ekim 2016): 1-23. https://doi.org/10.17859/pauifd.67358.

JAMA

1.Sipahi Y. EBÛ CA‘FER et-TAHÂVÎ’DE İSTİHSÂN DELÎLİ SORUNU. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 2016;:1–23.

MLA

Sipahi, Yıldıray. “EBÛ CA‘FER et-TAHÂVÎ’DE İSTİHSÂN DELÎLİ SORUNU”. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, sy 6, Ekim 2016, ss. 1-23, doi:10.17859/pauifd.67358.

Vancouver

1.Yıldıray Sipahi. EBÛ CA‘FER et-TAHÂVÎ’DE İSTİHSÂN DELÎLİ SORUNU. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 01 Ekim 2016;(6):1-23. doi:10.17859/pauifd.67358