JOSÉ SARAMAGO’NUN KÖRLÜK ROMANINDA UYGARLIKTAN SAPMA VE AHLAKİ PANİK: SOSYOLOJİK BİR ANALİZ

Öz

José Saramago’nun Körlük romanı, ani bir körlük salgınının toplumsal düzende yarattığı çözülme süreçlerini ele alır. Bu çalışma, kriz anlarında toplumların nasıl tepkiler verdiğini ve sosyal düzenin nasıl hızla çökebileceğini ilgili roman üzerinden analiz etmektedir. Roman, salgının başlamasıyla birlikte toplumsal normların ortadan kalktığını, bireylerin hayatta kalmak için ilkel içgüdülerine döndüğünü ve şiddetin yaygınlaştığını gözler önüne serer. Toplumsal yapıların bu şekilde çözülmesi, bir anlamda sosyal kontrolün zayıflaması ve normatif değerlerin yitirilmesiyle sonuçlanır. Salgın boyunca bireysel/toplumsal güvenin kaybolması, bireyler arasındaki bağların kopması ve şiddetin kamusal alanda görünür hale gelmesi, toplumsal düzenin hızla kaybolmasına neden olur. Roman, modern toplumların karşılaştıkları ani tehditler karşısında aşırı tepkiler verdiğini ve bu tepkilerin sosyal çözülmeyi hızlandırdığını gösterir. Ayrıca, bireylerin grup dinamikleri içinde hayatta kalma mücadeleleri, kaos ortamında kolektif savunma mekanizmalarının nasıl işlediğini göstermektedir. Böylelikle insan doğasının kriz anlarındaki tepkileri ve toplumsal düzenin ne kadar kırılgan olabileceği dramatik bir şekilde sunulmaktadır. Romanda betimlenen bu toplumsal çöküş süreçleri, bu makalede, uygarlıktan sapma ve ahlaki panik kavramları çerçevesinde değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Uygarlaşma Süreci
• Ahlaki Panik
• Uygarlık Süreci'nden Sapma
• Norbert Elias
• Körlük Romanı
• José Saramago

DECIVILIZING AND MORAL PANIC IN JOSÉ SARAMAGO’S BLINDESS NOVEL: A SOCIOLOGICAL ANALYSIS

Öz

osé Saramago’s Blindness examines the disintegration of social order caused by a sudden blindness epidemic. This study analyses, through the lens of this novel, how societies react in times of crisis and how quickly social structures can deteriorate. The novel shows how, following the epidemic, societal norms disappear, individuals revert to primal instincts for survival, and violence becomes widespread. This disintegration results from a weakening of social control and the loss of normative values. As trust diminishes, social bonds break, and violence becomes more visible in public spaces, leading to the rapid collapse of social order. Saramago’s work reveals how modern societies, when faced with sudden threats, tend to react excessively, accelerating social decay. The novel also explores how survival struggles within group dynamics activate collective defence mechanisms in times of chaos. In this study, these processes of social breakdown are evaluated through the concepts of decivilising processes and moral panic, offering a dramatic portrayal of the fragility of social order and human responses during crises.

Anahtar Kelimeler

• Civilising Process
• Moral Panic
• Decivilising Process
• Norbert Elias
• Blindness Novel
• José Saramago

Kaynakça

1. Ballard, J. G. (2015). Gökdelen. (Çev. D. Körpe), İstanbul: Sel Yayıncılık.
2. Cohen, S. (2011). Folk Devils and Moral Panics. The Creation of the Mods and Rockers. Routledge.
3. De Swaan, A. (2001). “Dyscivilization, mass extermination and the state. Theory, Culture and Society”, 18(2–3), 265–276.
4. Dunning, E., ve Sheard, K. (1979). Barbarians, Gentlemen and Players. Oxford: Martin Robertson.
5. Dunning, E., Murphy, P., ve Williams, J. (1988). The Roots Of Football Hooliganism: An Historical And Sociological Study. London: Routledge.
6. Dunning, E., ve Mennell, S. (2003). Norbert Elias (Vol. IV, pp. 243–386). London: Sage.
7. Elias, N. (1996). The Germans. Power Struggles And The Development of Habitus in The Nineteenth and Twentieth Centuries (Ed: M. Schröter), New York: Columbia University Press.
8. Elias, N. (2004). Uygarlık Süreci: Sosyo-Oluşumsal ve Psiko-Oluşumsal İncelemeler Cilt 1. (Çev: E. Ateşman), İstanbul: İletişim Yayınları.

9. Elias, N. (2020). Sosyoloji Nedir? (Çev: O. Değirmenci), İstanbul: Olvido Yayınları.
10. Elias, N. (2023). Uygarlık Süreci:Sosyo-Oluşumsal ve Psiko-Oluşumsal İncelemeler Cilt 2. (Çev: E. Özbek), İstanbul: İletişim Yayınları.
11. Elias, N., ve Dunning, E. (1986). Quest For Excitement: Sport And Leisure In The Civilizing Process. Oxford: Blackwell Publishers.
12. Fletcher, J. (1995). Towards a Theory of Decivilizing Processes. Amsterdams Sociologish Tijdschrift, pp. 283-296.
13. Fletcher, J. (1997). Violence and civilization. An introduction to the work of Norbert Elias. Cambridge: Polity Press.
14. Freud, S. (2011a). Haz İlkesinin Ötesinde Ben ve İd. (Çev: A. Babaoğlu), İstanbul: Metis Yayınları.
15. Freud, S. (2011b). Uygarlığın Huzursuzluğu. (Çev: H. Barışcan), İstanbul: Metis Yayınları.
16. Goode, E. ve Ben-Yehuda, N. (2009). Moral Panics: The Social Construction of Deviance. New Jersey: Wiley-Blackwell.
17. Goudsblom, J. (1989). “The Formation of Military-Agrarian Regimes”, Human History and Social Process (Ed: J. Goudsblom, E. L. Jones, & S. Mennell (Eds.), Human history and social process (pp. 79–92). Exeter: Exeter University Press.
18. Hammer, H. (2000). “Norbert Elias’ın Uygarlık Kuramı: Eleştiriler ve Gelişmeler”, Toplum ve Bilim Dergisi (84), 75-90.
19. Hier, S. P. (2002). “Conceptualizing Moral Panic through a Moral Economy of Harm”, Critical Sociology, 28(3), 311-334. https://library.fes.de/libalt/journals/swetsfulltext/15378549.pdf (15.07.2024).
20. Imbusch, P. (2000). “Uygarlık Kuramları ve Şiddet Sorunu”, Toplum ve Bilim Dergisi (84), 91-111.
21. Kale Demirel, S. ve Tanrıtanır B. C. (2023). “Endless Hope in David Brine’s The Postman And José Saramago’s Blindness”, New Era International Journal Of Interdisciplinary Social Researches, 8(19), 89–96. https://doi.org/10.5281/zenodo.8186419.
22. Kınlı, O. ve Özgören Kınlı, İ.(2023). “Figurasyonel Sosyoloji Açısından Ahlaki Panikler ve Kınama Mecburiyeti”, Turkish Studies, 18(4),1583-1598. https://turkishstudies.net/turkishstudies?mod=makale_tr_ozet&makale_id=71309 (20.09.2024).
23. Kök, S. ve Kekeç, A. N. (2021). “Politik Romanın Alaycı İsyankârı: José Saramago”, Yalova Sosyal Bilimler Dergisi, 11(2), 57-66. https://doi.org/10.17828/yalovasosbil.989098.
24. Mennell, S. (1990). “Decivilising Processes: Theoretical Sıgnificance and Some Lines of Research. International Sociology”, 5(2), 205-223. https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/026858090005002006 (10.07.2024).
25. Özen, Ö. ve Ötenkuş, D. (2021). “Lacan’ın Gerçek (Reel) Kavramı Bağlamında Saramago’nun Körlük Romanına Bir Bakış”, Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 11(2), 391-402. https://doi.org/10.48146/odusobiad.899183.
26. Özgören Kınlı, İ. (2017). Figurational Analysis of Michael Haneke’s Time of the Wolf. In T. S. Landini and F. Dépelteau (Der.) Norbert Elias and Violence (s. 33–53). Palgrave Macmillan.
27. Özgören Kınlı, İ. (2021). “Norbert Elias ve ‘Figurati’ İle Güncel Siyaseti Anlamak”, Siyaset Biliminde Sınır ve Sınırsızlık (Ed: A. Yaraman, G. Doğanay), Bağlam Yayınları.
28. Pratt, J. (1999). “Norbert Elias and The Civilized Prison”, British Journal of Sociology, 50(2), 271–296. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/pdf/10.1111/j.1468-4446.1999.00271.x (25.09.2024).
29. Rohloff, A. (2008). “Moral Panics as Decivilizing Processes Towards an Eliasian Approach”, New Zealand Sociology, 23(1), 1-9. https://bura.brunel.ac.uk/bitstream/2438/3943/1/Fulltext.pdf (19.08.2024).
30. Rohloff, A., ve Wright, S. (2010). “Moral Panic and Social Theory”, Current Sociology, 58(3), 403-419. https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/0011392110364039?download=true&journalCode=csia (20.08.2024).
31. Rohloff, A. (2011). “Shifting the focus? Moral panics as civilizing and decivilizing processes”, Moral Panic and the Politics of Anxiety (Ed: S.P. Hier) (71-85). London: Routledge.
32. Sarıbaş, S. (2020). “Foucault’nun Panoptikon Metaforu Ekseninde; Platon’un Mağara Alegorisinden Jose Saramago’nun Körlük Romanına Mecazi Bir Körlüğün Eleştirisi.” Social Sciences Studies Journal, 66, 3174-3185. DOI: 10.26449/sssj.2443.
33. Spierenburg, P. (2001). Violence and the civilizing process: Does it work?, Crime, History and Societies, 5(2), 87– 105. https://www.jstor.org/stable/42709844 (20.08.2024)
34. Saramago, J. (2015). Körlük. (Çev: A. Derman), İstanbul: Kırmızı Kedi Yayınevi.
35. Ulutaş, N. (2020). “Bir Distopya Örneği Olarak Körlük Romanına Sosyo – Psikolojik Bir Yaklaşım”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 13(71), 114-134. https://www.sosyalarastirmalar.com/articles/a-sociopsychological-approach-to-blindness-as-a-sample-of-dystopia.pdf.
36. Van Krieken, R. (1999). The barbarism of civilization: Cultural genocide and the ‘stolen generations. British Journal of Sociology, 50(2), 297–315. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1468-4446.1999.00297.x (22.08.2024)
37. Wacquant, L. (2004). “Decivilizing and Demonizing: The Remaking of the Black America Ghetto” The sociology of Norbert Elias (pp. 95–121). (Ed: S. Loyal ve S. Quilley), Cambridge: Cambridge University Press.
38. Zwaan, T. (2003). “On civilizing and decivilizing processes: A theoretical discussion”, Norbert Elias (Vol. II, pp. 167–175). (Ed:E. Dunning ve S. Mennell), London: Sage.