HAND WOVEN COTTON FABRICS OF THE 1940S AND 1950S IN TÜRKİYE: HIGH AGRICULTURAL INSTITUTE INVENTORY SAMPLES

Yıl 2025, Sayı: 69, 177 - 189, 18.07.2025

Zeynep Erdoğan , Hiranur Gültekin , Zeynep Yılmaz

https://doi.org/10.30794/pausbed.1632128

Öz

Türkiye possesses a rich cultural heritage in terms of traditional handwoven textiles, including carpets, flat weaves, and garments. While the production of some of these handicrafts has ceased, others continue to be produced on a limited scale, and in some cases, production methods have changed. Handwoven cotton fabrics—commonly used in clothing and home textiles—can be found in various regions of Türkiye. It is believed that in areas where cotton cultivation is prevalent, the production of cotton textiles was also more widespread. The identification, documentation, and preservation of existing handwoven examples are essential for safeguarding this intangible cultural heritage. This study presents the technical characteristics—such as weave structure, thread density (threads/cm), and color sequencing—of handwoven cotton fabrics produced in Türkiye during the 1940s and 1950s. The study material consists of undergraduate theses on cotton weaving carried out in Babadağ, Buldan, Burdur, Merzifon, Sandıklı, Senirkent, and Zile during the 1940s and 1950s, which are currently housed in the collection of the Faculty of Fine Arts at Ankara University. These theses were selected as the subject of the study due to their inclusion of fabric samples and their value as historical documents that are themselves cultural assets. In the methodology, previous research in the fields of handicrafts and conservation was reviewed, and parallels with the selected sample group were identified. From a conservation perspective, since the theses are handwritten and composed of composite materials, active conservation was deemed risky. Instead, preventive conservation measures and improvements to storage conditions were recommended. By outlining appropriate storage conditions, the study also aims to serve as a guide for preserving similar cultural artifacts held in collections.

Anahtar Kelimeler

Handweaving , cotton fabric , technic properties , deterioration , preventive conservation

TÜRKİYE’DE 1940’LI VE 1950’Lİ YILLARA AİT EL DOKUMA PAMUKLU KUMAŞLAR: YÜKSEK ZİRAAT ENSTİTÜSÜ ENVANTER ÖRNEKLERİ

Öz

Türkiye el dokuma kumaşlar, halılar, düz dokumalar, giyimler bakımından zengin kültürel mirasa sahiptir. Bu el sanatı ürünlerin bir kısmının üretimi durmuş, bir kısmının üretimi az da olsa devam etmekte, bir kısmının ise üretim şekli değişmiş durumdadır. El dokuma pamuklu kumaşlar Türkiye’nin her yöresinde rastlanabilen giyim, ev tekstili olarak kullanılan dokumalardır. Pamuklu üretiminin bulunduğu yörelerde pamuklu kumaş üretimi daha yaygın olduğu kanaati bulunmaktadır. Mevcut dokuma örneklerin envanter oluşturmak amacıyla tespit edilmesi, belgelenmesi ve korunma korunması el sanatı kültür mirasının korunması için önem taşımaktadır. Bu çalışmada Türkiye’de 1940 ve 1950’li yıllarda üretilmiş el dokuma pamuklu kumaşların teknik özelliklerinden olan; dokuma örgüsü, sıklık iplik sayısı (cm), renkli iplik sırası sunulmuştur. Çalışmanın materyalini Ankara Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi koleksiyonunda yer alan ve 1940-1950’li yıllarda Babadağ, Buldan, Burdur, Merzifon, Sandıklı, Senirkent, Zile’de yürütülen pamuklu kumaş dokumacılığı mezuniyet tezleri oluşturmaktadır. Koleksiyonda yer alan tez çalışmaları, içerdikleri örnek kumaşlar ve tezlerin kendilerinin de tarihi önem taşıyan kültür varlıkları olmaları nedeniyle çalışma konusu olarak seçilmiştir. Yöntemde bugüne kadar el sanatları ve koruma alanında yürütülmüş araştırmalar taranmış ve çalışmanın örnek grubu ile benzer yönleri açıklanmıştır. Koruma yöntemi olarak tezlerin el yazısı ile yazılmış kompozit ürünler olmasının sonucunda aktif koruma riskli görülmüş ve önleyici koruma tedbirlerinin alınması, depo şartlarının iyileştirilmesi önerilmiştir. Uygun depo koşulları da açıklanarak koleksiyonlarda bulunan benzer kültür varlıklarının korunması için bir rehber oluşturmak amaçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

El dokuma , pamuk kumaş , teknik özellik , bozulma , önleyici koruma.

Kaynakça

• Akşit, N. (1955), Sandıklı Pamuklu El Dokumacılığı ve Halıcılık. Ziraat Fakültesi, (Yayınlanmamış Bitirme Tezi), Ankara.
• Arslan, Y. İ. (1946), Burdur El Dokumacılığı. Ankara Üniversitesi, Y.Z.E. Ziraat Fakültesi (Yayınlanmamış Bitirme Tezi), Ankara.
• Başkaya, H. (1958), Babadağ Dokumacılığı. Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Teknoloji Bölümü, (Yayınlanmamış Bitirme Tezi), Ankara.
• Baydar, N. (2001). “Kütüphanelerdeki El Yazmalarının Pasif Konservasyonu”, Türk Kütüphaneciliği, 15.4.
• Cillov, H. (1949), Denizli El Dokumacılığı Sanayii. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi İktisat Ve İçtimaiyat Enstitüsü Neşriyatından No. 10. İsmail Akgün Matbaası, İstanbul, 169.
• Depauw, K. M. (2017), The Care And Display Of Historic Clothing. Rowman & Littlefield: USA.
• Ertürk, N. (2022). “Müzelerde Depo Yönetimi”, Journal of Academic Social Science Studies, 15.89.
• Gürcüm, H. B. (2010), Tekstil Malzeme Bilgisi, Birinci Basım, Güncel Yayıncılık, İstanbul.
• Harmancıoğlu M. ve Yazıcıoğlu G. (1979), Bitkisel Lifler. Ege Üniversitesi Tekstil Fakültesi Yayınları No:3, Ege Üniversitesi Matbaası, Bornova İzmir.
• Kajitani N. (2011), “Care Of Fabrics in The Museum”. Changing Views Of Textile Conservation, (Eds: Mary M. Brooks & Dinah D. Eastop),The Getty Conservation Institute, Los Angeles, USA.
• Kaleli, C. (1951), Zile’de Köylü El Sanatları ve Bilhassa Kıvratma Dokumacılığı. Ziraat Fakültesi, (Yayınlanmamış Bitirme Tezi), Ankara.
• Külahoğlu, H. (1950), Buldan El Dokumacılığı. Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi (Yayınlanmamış Bitirme Tezi), Ankara.
• Landi, S. (2002), The Textile Conservator’s Manual, Butterworth-Heinemann Series in Conservation And Museology, Elsevier Science Ltd. Victoria And Albert Musuem, London.
• Mason J. (2024), Handing Heritage Objects. Canada Conservation Institute. (02/12/2024) www.canada.ca/en/conservation-institute/services/preventive-conservation/guidelines-collections/handling-heritage-objects.html#a2
• Örmeci, A. (1947), Senirkent Pamuklu El Dokumacılığı. Ankara Üniversitesi, Y.Z.E. Ziraat Fakültesi, (Yayınlanmamış Bitirme Tezi), Ankara.
• Öz, S. (1953), Buldan El Sanatları ve Dokumacılığın Son Zamanlardaki İnkışafı. Ziraat Fakültesi Bitirme Tezi, 33.
• Öztürk, İ. (2007), Koruma Kültürü ve Geleneksel Tekstillerin Korunması-Onarımı. Mor Fil Yayınları. Dumat Ofset Ltd. Şti. Ankara, Birinci Baskı, 112.
• Timar-Balazsy A. ve Eastop D. (2007), Chemical Principles Of Textile Conservation. Butterworth And Heinmann, Qxford.
• TDK, (2024), Https://Sozluk.Gov.Tr/Diril, Erişim Tarihi: 09.08.2024
• Totora, P. G. ve Merkel, R. S. (2010), Fairchild’s Dictionary Of Textiles. Fairchild Publications New York, 7th Edition. Yetginer, A. H. (1944), Merzifon Pamuklu El Dokumacılığı. Ziraat Fakültesi, (Yayınlanmamış Bitirme Tezi), Ankara.