SHOE EXAMPLES WITH ÇINTEMANI MOTIFS IN THE COLLECTIONS OF THE TOPKAPI PALACE MUSEUM

Öz

Topkapı Palace Museum houses a rich collection that sheds light on the clothing culture of the Ottoman Empire. The collection also includes various types of footwear. Many motifs used in Turkish decorative arts were applied onto the uppers of historical shoes through techniques such as block printing, embroidery, and weaving. In this study, the çintemani motifs found on shoes in the Topkapı Palace Museum collections—reflecting the characteristic features of Turkish decorative arts—were examined using qualitative research methods. Within the scope of the research, nine examples of shoes featuring çintemani motifs were identified through museum displays and a literature review. Due to insufficient visual quality and similarity, two examples were excluded; thus, seven shoes—one with a fabric upper and six with leather uppers—were included in the study. The patterns of the selected examples were transferred into digital format using the “Shoe Master” program, and subsequently colored and prepared as pattern reports with Adobe Photoshop (Ps) and Adobe Illustrator (Ai). The examinations revealed that the çintemani motif, accepted as an imperial symbol since the 15th century, appeared on shoe uppers sometimes on its own, sometimes together with the peleng motif, and sometimes as a filling element. The fact that çintemani motifs on shoe decorations have not been previously examined in detail makes this study original. The research aims to contribute to the literature and to serve as a source for contemporary designers through the presented pattern compositions.

Anahtar Kelimeler

• Shoes
• Çintemani motif
• Topkapi Palace Museum
• Leather ornament

TOPKAPI SARAYI MÜZESi KOLEKSİYONLARINDA BULUNAN ÇİNTEMANİ MOTİFLİ AYAKKABI ÖRNEKLERİ

Öz

Topkapı Sarayı Müzesi, Osmanlı İmparatorluğu’nun giyim kuşam kültürüne ışık tutan zengin bir koleksiyona ev sahipliği yapmaktadır. Koleksiyonda farklı türlerde ayakkabılar da bulunmaktadır. Türk süsleme sanatlarında kullanılan pek çok motif tarihi ayakkabı sayaları üzerine baskı boyama, işleme, dokuma gibi yöntemlerle uygulanmıştır. Bu çalışmada Topkapı Sarayı Müzesi koleksiyonlarında yer alan ve Türk süsleme sanatlarının karakteristik özelliklerini yansıtan ayakkabılar üzerindeki "çintemani" motifleri nitel araştırma yöntemi kullanılarak incelenmiştir. Araştırma kapsamında, müzede sergilenen ve literatür taraması sonucu tespit edilen dokuz adet çintemani motifli ayakkabı örneğine ulaşılmıştır. Görsel niteliklerinin yetersizliği ve benzerlikleri nedeniyle ikisi elenmiş; biri kumaş, altısı deri sayalı olmak üzere yedi ayakkabı çalışma kapsamına alınmıştır. Belirlenen örneklerin desenleri "Shoe Master" programı kullanılarak dijital ortama aktarılmış; ardından "Adobe Photoshop (Ps)" ve "Adobe Illustrator (Ai)" programlarında renklendirilerek desen raporları oluşturulmuştur. İncelemeler sonucunda, 15. yüzyıldan itibaren imparatorluk simgesi olarak kabul edilen çintemani motifinin, ayakkabı sayalarında bazen tek başına, bazen "peleng" nakşı ile birlikte, bazen de dolgu unsuru olarak kullanıldığı görülmüştür. Ayakkabı süslemelerindeki çintemani motiflerinin daha önce ayrıntılı olarak ele alınmamış olması, çalışmayı özgün kılmaktadır. Araştırmanın, literatüre katkı sağlaması ve sunulan desen kompozisyonları ile günümüz tasarımcılarına kaynak oluşturması hedeflenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Ayakkabı
• çintemani motifi
• Topkapı Sarayı Müzesi
• Deri süsleme

Kaynakça

1. Akçakale, N. (2015). Sadece Ayakkabı, Gece Kitaplığı.
2. Altıner, H. (2023). Topkapı Sarayı Müzesi'ndeki XV. ve XVI. yüzyıllara ait padişah kaftan desenlerinin tezyinat yönünden değerlendirilmesi (Yayın No. 842465) [Yüksek lisans tezi, Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
3. Atasoy, N., & Tezcan, H. (2001). İpek Osmanlı Dokuma Sanatı, (1. Baskı). TEB Yayınları.
4. Aydın, Ö. (2000). Çintemani motifinin kökeni ve 16.-17. yüzyıl beyaz zeminli Uşak halıları. Türk dünyası kültür ve sempozyumu, 373-379. Altıntuğ Matbaası.
5. Beer, R. (2004). The- Encyclopedia-of-Tibetan- Symbols- and-Motifs. Serindia Publications.
6. Birol, İ. A., & Derman, F. Ç. (2020). Türk tezyînî sanatlarında motifler (7. baskı), Kubbealtı Akademisi Kültür ve Sanat Vakfı Yayınları.
7. Doğanay, A. (2004). Türk sanatında Pelengî Ve şâhî Benek nakışları Ya Da çintemani yanılgısı. Divan: Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi, 17, 193-218. https://izlik.org/JA55FE79DS
8. Eke, B. B. (2011). Çintemani: Üç Noktanın Asya’dan Osmanlı’ya Yolculuğu, Antik Dekor, (127), 108-117.

9. Eliade, M. (2005). Dinler tarihi: İnançlar ve ibadetlerin morfolojisi. Serhat Kitapevi.
10. Geçkalan, L. (2014). 1980’lerden sonra Türk görsel kültüründen çintemani (Historiyografik bir Model) (Yayın No. 370390) [Yüksek Lisans Tezi. Trakya Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
11. Gökaydın, N. (1990). Kumaş Desenlemede Yaratıcı Çalışmalar (Yayın N:26). Gazi Üniversitesi Eğitim Fakültesi Yayınları
12. Gökme, Ö. (2019). Kastamonu yazmacılık (taş baskı) sanatı ve ahşap kalıpların desen özellikleri. (Yayın No. 550479) [Yüksek lisans tezi, Selçuk Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
13. Gürcüm, B. H., & Öztürk, Ö. (2020). Tekstil ve moda tasarımında gelenekselin yaşatılması. Folklor Akademi Dergisi, 3(4), 244-264.
14. Hayırsever, B. (2020). Geleneksel el sanatlarında kullanılan çintemani motifi ve seramik sanatına yansımaları. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 50, 9-22. https://doi.org/10.48070/erusosbilder.711330
15. Kopan, D. (2008). Anadolu’da deri giyim tarihi (Yayın No. 261423) [Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
16. Kozbekçi Ayranpınar, S. (2017). Giyim modasına doku ve boyut kazandıran aplike tekniği. İnönü Üniversitesi Sanat ve Tasarım Dergisi, 7(16), 202-217. https://doi.org/10.16950/iujad.335155
17. Kuru, S., & Paksoy, Ö. A. C. (2013). Türk kültüründe ve Kahramanmaraş geleneksel ayakkabılarında kullanılan süslemeler. 101. Uluslararası Türk ve Dünya Kültüründe Kahramanmaraş Sempozyumu, 2,101.
18. Naskali, G. E. (2003). Ayakkabı Kitabı. Kitabevi
19. Okumura, S. (1998). Çintemani motifinin kökenleri, gelişimi ve kullanım alanları (Yayın No. 74098) [Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
20. Özdemir, M. Y., & Kayabaşı, N. T. D. (2004). Geçmişte ve günümüzde el sanatları çerçevesinde üretilen deri ürünleri üzerinde bir araştırma [Doktora tezi, Ankara Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi. http://hdl.handle.net/20.500.12575/28235
21. Özel, S. (2015). XVII. XVIII. ve XIX. yüzyıl Osmanlı dönemi deri ürünlerde kullanılan motifler (Yayın No: 388210) [Yüksek Lisans tezi, Gazi Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi. https://acikbilim.yok.gov.tr/handle/20.500.12812/352861
22. Öztürk, & Arısoy, Y. (2018). Selçuklu dönemi seramik sanatında hayvan sembolizmi. İdil Dergisi, 7(44), 375-381. https://doi.org/10.7816/idil-07-44-03
23. Paralı, A., & Mangır, A. F. (2024). Geleneksel Çintemani Motifinin Türk Kültüründeki Yeri ve Çağdaş Giyim Tasarımlarına Yansımaları: Dijital Koleksiyon Süreci Örneği. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 15, 1491-1523. https://doi.org/10.51531/korkutataturkiyat.1423039
24. Sakaoğlu, N., & Akbayır, N. (2002). Derinin Anadolu'da bin yıllık öyküsü. Orjin group.
25. Sesli, Y. (2024). Serigrafi baskı temel terimlerinin tanımlanması. Avrasya Terim Dergisi, 12(1), 15-22. https://doi.org/10.31451/ejatd.1417615
26. Tekin, Z. (1992). Tanzimat dönemine kadar Osmanlı İstanbul’unda dericilik (Yayın No:24169) [Doktora tezi, Marmara Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
27. Tezcan, H. (1993). İşlemeli mektup ve para çantaları. Antik Dekor Antika Dekorasyon ve Sanat Dergisi, 18, 74-77.
28. Timur İmparatorluğu Bayrağı. (2025). Timur İmparatorluğu Bayrağı [Görsel].Google Images. https://images.app.goo.gl/zGa7bSnthBqntFaRA
29. Tokyürek, H. (2019). Eski Uygur Türkçesinde maṇi, cintāmaṇi. Ahmet Caferoğlu Hatıra Kitabı (pp.499-514). İstanbul Üniversitesi.
30. Tri-Ratra Çizimi (2025). Tri-Ratra sembolü: Üç mücevher, Budizm [Vektör çizim]. Dreamstime. https://www.dreamstime.com/vector-monochrome-icon-set-triratna-symbol-three-jewels-buddhism-vector-monochrome-icon-set-triratna-symbol-image200913891
31. Yıldırım, R., & Özkan Tağı, S. (2019). Geleneksel baskı teknikleri ve yeni tasarımlarda kullanımı. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 35, 203- 209. https://doi.org/10.30794/pausbed.450109
32. Yılmaz, E., & Şimşek, R. (2019). Tezhip ve Tezhip’te Kullanılan Motif ve Teknikler. Bitlis Eren Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 8(2), 592-604.
33. Yurt, D. (2018). Osmanlı kumaş sanatında çintemani motifinin biçimsel evreleri. (Yayın No.504216) [Sanatta yeterlik tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.