KYBELE, MİDAS, SANAT: BOĞA FİGÜRÜNE FRİG PENCERESİNDEN BİR BAKIŞ

Öz

Boğa figürü, Paleolitik Çağlardan günümüze kadar din, siyaset, astronomi gibi yaşamın pek çok alanında kullanılmıştır. Birbirinden farklı ve birbirine zıt kavramları sembolize eden boğa, daha çok erkeklik, kadınlık, doğurganlık, ölüm ve yaşamın imgesi konumundadır. Ay, Güneş ve Fırtına tanrıları gibi farklı niteliklere sahip tanrılarla bağlantısı olduğu görülmektedir. Boğaya atfedilen bu anlamlar, sanat eserleri üzerinde hayat bulmuş ve günümüze ulaşmıştır. Anadolu Demir Çağ uygarlıkları içerisinde yer alan, Frig Uygarlığı da boğanın sanatsal ve sembolik kimliğine ev sahipliği yapan topluluklar arasında yer almaktadır. Frig Uygarlığı kapsamında boğa figürüne sanatsal düzlemde yaklaşıldığında çanak çömleklerden orthostat kabartmalara ahşap eserlerden mimari elemanlara kadar pek çok eser üzerinde yer alan boğa betimlerine yer verildiği görülmektedir. Bu çalışmada boğa figürünün Frig kültüründeki yeri ve önemi arkeolojik verilerle ortaya konulmaya çalışılmıştır. Elde edilen veriler, boğanın, Frig inanç sisteminde önemli bir figür olduğunu göstermektedir. Ana Tanrıça Kybele’nin kutsal hayvanlarından biri olan boğa; bolluk, bereket ve üreme kavramlarıyla ilişkilendirilmiştir. Tanrıça adına düzenlenen Taurobolium törenlerinde kurban hayvanı sıfatıyla yer almıştır. Boğa kanıyla gerçekleştirilen ve bir ritüel çerçevesinde yapılan bu törende boğa, aynı zamanda yeniden doğuş simgesi olarak da kullanılmıştır. Ana Tanrıça Kybele dışında Frig Güneş Tanrısı Sabazios ve Fırtına Tanrısı Attis/Baba/Tata/Atas da boğa ile özdeşleştirilen tanrısal figürler arasında yer almaktadır. Assur yazılı belgelerinde “Muşkili Mita” olarak tanımlanan Kral Midas’ın boğa ile olan ilişkisi ise boğa figürünün yalnızca dini bir unsur olmadığını da gözler önüne sermektedir. Bu durum Frig kültüründe boğa kanının hem yaratıcı hem de yıkıcı gücü simgelediğini göstermesi bakımından da ayrıca önemlidir. Taurobolium törenlerinde hayat veren boğa kanı, Kral Midas tarafından tam tersi şekilde kullanılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Frig
• Boğa
• Din
• Kybele
• Midas

KYBELE, MIDAS, ART: A LOOK AT THE BULL FIGURE FROM A PHRYGIAN WINDOW

Öz

The bull figure has been used in many areas of life such as religion, politics, and astronomy, from the Paleolithic Age to the present day. Symbolizing different and opposing concepts, the bull is mostly the image of masculinity, femininity, fertility, death, and life. It is seen that she is connected with gods with different qualities such as the Moon, Sun, and Storm gods. These meanings attributed to nature have come to life in works of art and have survived to the present day. The Phrygian Civilization, one of the Anatolian Iron Age civilizations, is also among the communities that hosted the artistic and symbolic identity of the bull. When the bull figure is approached from an artistic perspective within the scope of the Phrygian Civilization, it is seen that bull depictions are found on many works, from pottery to orthostat reliefs, from wooden works to architectural elements. In this study, the place and importance of the bull figure in Phrygian culture was tried to be revealed with archaeological data. The data obtained show that the bull was an important figure in the Phrygian belief system. The bull, one of the sacred animals of the Mother Goddess Cybele, is associated with the concepts of abundance, fertility, and reproduction. It took part as a sacrificial animal in the Taurobolium ceremonies held in the name of the Goddess. In this ceremony, which was performed with bull blood and within the framework of a ritual, the bull was also used as a symbol of rebirth. Apart from the Mother Goddess Kybele, the Phrygian Sun God Sabazios and the Storm God Attis/Baba/Tata/Atas are also among the divine figures identified with the bull. The relationship between King Midas, described as “Muşkili Mita” in Assyrian written documents, and the bull also reveals that the bull figure is not only a religious element. This situation is also important as it shows that bull's blood symbolizes both creative and destructive power in Phrygian culture. In the Taurobolium ceremonies, life-giving bull blood was used in the opposite way by King Midas.

Anahtar Kelimeler

• Phrygian
• Bull
• Religion
• Kybele
• Midas

Kaynakça

1. Akarsu, S. (2007). Hitit Tasvir Sanatında Boğa [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Selçuk Üniversitesi.
2. Akçay, A. (2014). Tabal Ülkesinin Tarihsel Süreci Üzerine Bir Değerlendirme. Tarih İncelemeleri Dergisi, 29(1), 37-58. https://doi.org/10.18513/egetid.69160
3. Aklan, İ. (2023). Orta Anadolu’da Geç Tunç Çağı Sonu ve Demir Çağı Üzerine Bir Değerlendirme. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 8, 47-61. https://doi.org/10.56387/ahbvedebiyat.1282372
4. Akurgal, E. (1943). Pazarlı’da Çıkan Eserler Üzerinde Yeni Araştırmalar. Belleten, 7(25), 1-22.
5. Akurgal, E. (1961). Die Kunst Anatoliens Von Homer Bis Alexander. De Gruyter.
6. Akurgal, E. (1988). Anadolu Uygarlıklar. Net Turistik.
7. Akurgal, E. (1995). Hatti ve Hitit Uygarlıkları. Yaşar Eğitim ve Kültür Vakfı.
8. Akyürek Şahin, E. (2019). Likya’da Tanrılar ve Kültler, Lukka’dan Likya’ya: Sarpedon ve Aziz Nikolaos’un Ülkesi. H. İşkan & E. Dündar (Ed.), Lukka’dan Likya’ya: Sarpedon ve Aziz Nikolaos’un Ülkesi içinde (ss. 311-323). Yapı Kredi yayınları.

9. Albright, W. F. (1928). The Anatolian Goddess Kubaba. Archiv Für Orientforschung, 5, 229-231.
10. Altın, O. (2023). Frig Siyasetine Matar Kubileya (Kybele) Tapınımının Etkisi. OANNES-Uluslararası Eskiçağ Tarihi Araştırmaları Dergisi, 5(1), 73-100. https://doi.org/10.33469/oannes.1167366
11. Alvar, J. (2008). Romanising Oriental Gods: Myth, Salvation and Ethics In The Cult Of Cybele. Isis and Mithras. Brill.
12. Arık, R. O. (1933). Anadolu Arkeologya Tarihinde Alişar Hafriyatı. Türk Arkeoloji Dergisi, 1, 22-63.
13. Aristophanes. (1910). The Comedies Of Aristophaes Volume I: The Acharnians, The Knights (B. B. Rogers, Çev.). George Bell & songs.
14. Aristoteles. (1937). Parts Of Animals (E. S. Foster, Trans.), Harvard University Press.
15. Ateşlier, S. (2006). A Phrygian Temple Model From Daskyleion, T. Takaoğlu (Ed.), Anadolu Arkeolojisine Katkılar: 65. Yaşında Abdullah Yaylalı’ya Sunulan Yazılar içinde (ss.132-154). Hitit Color.
16. Atila, N. (2018). Hititlerde Kentsel Yapı: Hattuśa, Šapinuva, Šarišša, Tapikka ve Alacahöyük [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Gazi Üniversitesi.
17. Azarpay, G. (1968). Urartian Art and Artifacts: A Chronological Study. University Of California Press.
18. Badalyan, M. (2019). Šiuini: The Urartian Sun God. P. S. Avetisyan, R. Dan & Y. H. Grekyan (Ed.), Over The Mountains and Far Away Studies In Near Eastern History and Archaeology Presented To Mirjo Salvini On The Occassion Of His 80th Birthday Içinde (ss.46-57). Archaeopress Publishing. https://doi.org/10.2307/j.ctvndv9f0.10
19. Bakır, T. (1995). Archäologische Beobachtungen Über Die Residenz In Daskyleion. Pallas, 43, 269-285. https://doi.org/10.3406/PALLA.1995.1374
20. Baltacıoğlu, H. (2002). Arkeolojik ve Antropolojik Verilerin Işığında Alaca Höyük “Kral” Mezarları Konusunda Gözlemler. N. Ş. Doğan Ed (Ed.), Ortaçağ’da Anadolu: Prof. Dr. Aynur DURUKAN’a Armağan İçinde (ss. 91-112). Ayrı Basım.
21. Balter, M. (2016). The Goddess and The Bull: Çatalhöyük An Archaeological Journey To The Dawn Of Civilization. Routledge.
22. Barnett, R. D. (1950). The Excavations Of The British Museum At Toprak Kale Near Van. Iraq, 12(1), 1-43. https://doi.org/10.2307/4241700
23. Barnett, R. D. (1953). The Phrygian Rock Façades and The Hittite Monument. Bibliotheca Orientalis, 10, 78-82.
24. Barnett, R. D. (1959). Further Russian Excavations In Armenia (1949-1953). Iraq, 21(1), 1-19. https://doi.org/10.2307/4199644
25. Baş, A. (2008). Urartu Maden Sanatında Kalkan, Miğfer ve Sadaklar [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Yüzüncü Yıl Üniversitesi.
26. Baş, A. (2016). Urartu’da Askeri Bir Ekipman: Kalkanlar. Uluslararası Amisos Dergisi, 1(1), 107-134.
27. Bayburtluoğlu, İ. (1976). Eskiyapar “Phryg Çağı”. VIII. Türk Tarih Kongresi, 1, 293 303.
28. Belli, O. (1996). 1995 Yılı Aşağı ve Yukarı Anzaf Urartu Kaleleri Kazısı. 18. Kazı Sonuçları Toplantısı içinde (I. Cilt ss.379-409). Kültür Bakanlığı Milli Kütüphane Basımevi.
29. Belli, O. (1998). Anzaf Kaleleri ve Urartu Tanrıları. Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
30. Berndt-Ersöz, S. (1998). Phrygian Rock-cut Cult Façades: A Study Of The Function Of The So-called Shaft Monuments. Anatolian Studies, 48, 87-112. https://doi.org/10.2307/3643049
31. Berndt-Ersöz, S. (2006). Phrygian Rock-Cut Shrines: Structure, Function, and Cult Practice. Brill.
32. Biber, H. (2011). Urartu Silahları. K. Köroğlu &, E. Konyar (Ed.), Urartu Doğu’da Değişim İçinde (ss. 234-250). İstanbul.
33. Birecikli, F. (2010). Ana Hatlarıyla Friglerde Din. Akademik Bakış, 4(7), 215-232.
34. Bittel, K., & Naumann, R. (1939). Vorläufiger Bericht Über Die Ausgrabungen In Boğazköy 1938. Mitteulıngen Der Deutschen Orient Gesellschaft, 77, 1-46.
35. Bogh, B. (2007). The Phrygian Background Of Kybele. Numen, 54(3), 304-339. https://doi.org/10.1163/156852707X211573
36. Bozok, N. (1989). Anatanrıça Kybele’nin Frig Dönemi İkonografisi ve Özgün Baskı Resimlerdeki Yorumu [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Anadolu Üniversitesi.
37. Brandenburg, E. (1906). Neue Untersuchungen Im Gebiet Der Phrygischen Felsenfassaden. Abhandlungen Der K Bayer Akademie Der Wissenchaften. 23(III), 637-716.
38. Bryce, T. R. (1981). Disciplinary Agents in the Sepulchral Inscriptions of Lycia. Anatolian Studies, 31, 81-93. https://doi.org/10.2307/3642759
39. Buluç, S. (1986). Ankara Kabartmaları. IX. Türk Tarih Kurumu Kongresi, 1, 423-433.
40. Burkert, W. (1979). Structure And History In Greek Mythology And Ritual. Universtiy Of California Press, Berkeley/Los Angeles/London.
41. Bülbül, C. (2009). Eski Anadolu Tarihinde Frigler. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1(27), 79-95.
42. Can, Ş. (1994). Klasik Yunan Mitolojisi. İnkılap Kitabevi.
43. Clottes, J., & Arnold, M. (2001). La Grotte Chauvet: L’art Des Origines. Editions du Seuil.
44. Coşkun, K. E. (2023). Anadolu Orta Demir Çağ Uygarlıklarında Boğa Tasvirleri [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Ondokuz Mayıs Üniversitesi.
45. Coşkun, K. E. & Baş, A. (2021). Boğa Figürünün Urartu Betimleme Sanatındaki Yansımaları Üzerine Bir Değerlendirme. ASOS Journal, 9(123), 142-162. 10.29228/ASOS.54105
46. Coşkun, Y. (1969). Boğazköy Metinlerinde Geçen Başlıca Libasyon Kapları. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, XXVII(3-4), 1-61.
47. Courtils, J. (2008). Dix Ans De Fouilles Á Xanthos (1998-2007). Comptes Rendus Des Séances De L’Académie Des Inscriptions Et Belles-Lettres, 152(4), 1631-1655. https://doi.org/10.3406/CRAI.2008.92255
48. Cura, G. (2022). Frig Kıyafetleri ve Günümüze Aktarımı, Bir Çağın Gizemli Uygarlığı Frigler, Fetih ve Medeniyet. T.C. Eskişheir Valiliği Şehir ve Deper Araştırmaları Dergisi, 2(5), 216-221.
49. Çakalgöz, S. (2011). Seyitömer Höyüğü Kazıları Işığında Eskişehir, Afyon, Kütahya Çevresinde Bulunan Frig Keramiği [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Dokuz Eylül Üniversitesi.
50. Çakalgöz, S. Y. (2013). Seyitömer Höyük Boyalı Phryg Keramiği. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 16, 113-131.
51. Çavuşoğlu, R. & Gökçe, A. (2013). Urartu Krallığı’nda Metal Kazan Kullanımı. O. Tekin, M. H. Sayar, & E. Konyar (Ed.), Tarhan Armağanı: Taner Tarhan’a Sunulan Makaleler/Essays In Honour Of M.Taner İçinde (ss.105-113). Ege Yayınları.
52. Çilingiroğlu, A. & Sağlamtimur, A. (1998). Van-Ayanis Urartu Kalesi Kazıları. 20. Kazı Sonuçları Toplantısı İçinde (Cilt I, ss. 525-540). Kültür Bakanlığı Milli Kütüphane Basımevi.
53. Dara, M. (2021). Urartian Lion Figure: The Travelling Motif In The Ancient Near East. Persica Antiqua, 1(1), 37-52. https://doi.org/10.22034/PA.2021.133723
54. Derin, Z., & Çilingiroğlu, A. (2001). Araour and Weapons. A. Çilingiroğlu & M. Salvini (Ed.), Eiduru-Kai: Ayanis I Ten Years’ Excavations at Rusahinili 1989-1998 içinde (ss.125-187). Istituto Per Gli Studi Micenei Ed Egeo-anatolici.
55. Diakonoff, I. M. (1977). On Cybele and Attis In Phrygia and Lydia. Acta Antiqua Academiae Scientiarum Hungaricae, 25(1-4), 333-340.
56. Dick, M. B. (2006). The Neo-Assyrian Royal Lion Hunt and Yahweh’s Answer To Jop. Journal Of Biblical Literature, 125(2), 243-270. https://doi.org/10.2307/27638360
57. Dijk-Coombes, R. M. (2018). Mesopotamian Gods and The Bull. Sociedades Precapitalistas, 8(1), 1-14. https://doi.org/10.24215/22505121e030
58. Doğancı, K. (2018). Geç Hitit Devletleriyle Yeni Asur İmparatorluğu Arasındaki Siyasi İlişkileri. B. Çınar, C. Şahin, S. Avşaroğlu & E. Akgöz (Ed.), Sosyal ve Beşeri Bilimler Çalışmaları içinde (ss.6-16). Çizgi Kitabevi.
59. Durmuş, İ. (1997). Anadolu’da Kimmer ve İskitler. Belleten, 61(231), 273-289. https://doi.org/10.37879/belleten.1997.273
60. Duru, R. (1982). Kuruçay Höyüğü Kazıları 1981. 4. Kazı Sonuçları Toplantısı içinde (ss.31-38). T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
61. Duthoy, R. (1969). The Taurobolium: Its Evolution and Terminology. Brill.
62. Edwards, G. R. (1963). Gordion: 1962. Expedition Magazine, 5(3), 42-48. https://www.penn.museum/sites/expedition/gordion-3/
63. Erdan, E. (2015). Demir Çağ ve Sonrası Batı Anadolu’da Frig Kültür Etkileri [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Adnan Menderes Üniversitesi.
64. Erdan, E. (2018). Frig Kültür ve Uygarlığı. Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
65. Erdan, E. (2019). Frig Tipi Fibulalarda Tanrıça Sembolizmi Üzerine Bazı Düşünceler. Art Sanat, 11(Ocak 2019), 163-185. https://doi.org/10.26650/ARTSANAT.2019.11.0007
66. Erdan, E. (2022). Friglerin Batıya Aktardıkları. Bir Çağın Gizemli Uygarlığı Frigler, Fetih ve Medeniyet, T.C. Eskişehir Valiliği Şehir ve Deper Araştırmaları Dergisi, 2(5), 26-47.
67. Ergürer, H. (2009). Urartu Kemerleri Üzerindeki İnsan Tasvirleri [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Atatürk Üniversitesi.
68. Erhat, A. (1996). Mitoloji Sözlüğü. Remzi Kitabevi.
69. Ersoy, N. (2000). Semboller ve Yorumları. Dönence Yayınları.
70. Erzen, A. (1961). 1956-1961 Yılları Arasında Toprakkale Araştırmaları. VI. Türk Tarih Kurumu Kongresi, 53-78.
71. Frahm, E. (2014). A Companion To Assyria. Wiley Blackwell.
72. Fühner, H. (1942). Der Tod Des Themistokles En Selbstmord Durch Stierbult, Rheinisches Museum Für Philologie. Neue Folge, 91(3), 193-199.
73. Genz, H. (2000). Die Eisenzeit In Zentralanatolien Im Lichte Der Keramischen Funde Vom Büyükkaya In Boğazköy/Hattuşa. Tüba-Ar, 3, 35-54. https://izlik.org/JA54AU78JS
74. Ghadim, F. İ. (2007). Anadolu’da Urartu Savaş Aletleri Bezeme Sanatı [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. İstanbul Üniversitesi.
75. Girginer, K. S. (2021). Tatarlı Höyük’ten Geç Hitit Çağı’na Ait Bir ‘Sürme Kutusu’. Olba, XXIX, 109-136. https://izlik.org/JA32NR88FA
76. Gökçe, B. (2011). Arkeolojik Buluntular, Betimleme Sanatı ve Yazılı Kaynaklar Işığı’nda Urartu Krallığı’nda Tekerlekli Taşıtlar [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Yüzüncü Yıl Üniversitesi.
77. Gökçe, B. (2020). Urartu Dönemi’nde Hayvan ve Hayvancılık: Çivi Yazılı Belgeler, Arkeolojik Buluntular ve Betim Sanatı Üzerinden Bir Değerlendirme. Phaselis, VI, 35-57. 10.18367/Pha.20004
78. Gökçe, B., & Kuvanç, R. (2018). Metal Kaplar. E. Konyar, K. Işık, B. Genç & B. Gökçe (Ed.), Zaiahina’nın Bronzları: Doğubayazıt Urartu Metal Eserleri, içinde (ss. 154-169). Doğubayazıt Belediyesi Kültür Yayınları.
79. Gökçe, B., & Pınarcık, P. (2020). Geç Hitit Kent Devletleri Dönemi Dini Yapısı Üzerine Gözlemler. Cedrus, VIII, 147-176. https://doi.org/10.13113/CEDRUS.202007
80. Graillot, H. (1912). Le Culte Des Cybèle Mère Des Dieux A Rome Et Dans L’empire Romain, Fontemoing Et Cio. Editeurs.
81. Graves, R. (1960). The Greek Myths Volume One. Penguin Books.
82. Gurney, O. R. (1977). Some Aspects of Hittite Religion. Oxford University Press.
83. Güterbock, H. G., & Hoffner, H. A. (2002). The Hittite Dictionary Of The Oriental Institute Of The University Of Chicago. The Oriental Institute Of The University Of Chicago.
84. Hall, J. (1996). Illustrated Dictionary Of Symbols: In Eastern and Western Art. İcon Edition.
85. Halloran, J. A. (2006). Sumerian Lexicon, 3, Logogram Publishing.
86. Hamilton, R. W. (1965). The Decorated Bronze Strip From Gushchi. Anatolian Studies, 15, 41-51. https://doi.org/10.2307/3642500
87. Hançerlioğlu, O. (2000). Dünya İnançları Sözlüğü. Remzi Kitabevi.
88. Hanfmann, G. M. A. (1956). Four Urartian Bulls’ Heads. Anatolian Studies, 6, 205-213. https://doi.org/10.2307/3642410
89. Hanfmann, G. M. A. (1958). Lydiaka. Harvard Studies In Classical Philology, 63, 65-88. https://doi.org/10.2307/310846
90. Hanfmann, G. M. A., & Hansen, P. (1956). Hittite Bronzes and Other Near Eastern Figurines In The Fogg Art Museum Of Harvard Universtity. Türk Arkeoloji Dergisi, VI, 2, 43-58.
91. Hawkins, J. D. (1981). Kubaba at Karkamiš and Elsewhere. Anatolian Studies, 31, 147-176. https://doi.org/10.2307/3642766
92. Hawkins, J. D. (2010). Yazılar ve Metinler. Luviler: Anadolu’nun Gizemli Halkı İçinde (s. 121-153). Kalkedon Yayınları.
93. Hogarth, D. G. (1914). Carchemish I: Report on the Excavations at Djerabis On Behalf Of The British Museum, Part I Introductory. Order Of The Trustees.
94. Hutter, M. (2003). Aspects Of Luwian Religion. H. C. Melchert (Ed.), The Luwians içinde (ss. 211-280). Brill.
95. Işık, F. (1987). Zur Entstehung Phrygischer Felsdenkmäler. Anatolian Studies, 37, 163-178. https://doi.org/10.2307/3642894
96. Işık, F. (2003). Karanlık Dönem”in Aydınlığı ve Frig Sanatının “Anadoluluğu" Üzerine. Anadolu, 24, 19-33. https://doi.org/10.1501/andl_0000000286
97. Işık, F. (2019a). Beylikler Dönemi Ksanthos’u (Arñna) Özelinde Likya Uygarlığı’nın Anadolu-İon Özü Üzerine. H. İşkan ve E. Dündar (Ed.), Lukka’dan Likya’ya: Sarpedon ve Aziz Nikolaos’un Ülkesi İçinde (ss. 214-238). Yapı Kredi yayınları.
98. Işık, F. (2019b). Uygarlık Anadolu’dan Doğdu. Akdeniz Ülkeleri Akademisi Vakfı Yayınları.
99. Işık, K. (2019). The Irrigation Canal Stele Of The Urartian King Argišti I Recently Discovered In Erciş/Salmanağa. ZA, 109(2), 204-213. https://doi.org/10.1515/za-2019-0015
100. Işıklar, T. (2008). Frig Yontu Sanatı ve Etkileşimleri [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Dokuz Eylül Üniversitesi.
101. Kartal, M. (2009). Türkiye’de Son Avcı-Toplayıcılar: Konar-göçerlikten Yerleşik Yaşama Geçiş Epi-Paleolitik Dönem. Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
102. Kılıç, Y., & Turgut, M. (2016). Eski Anadolu’da Bucrania Kültü ve Bu Kültün Günümüz Bozkırına Yansımaları. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Yayınları, 9, 773-790.
103. Koşay, H. Z. (1939). Türk Tarih Kurumu Tarafından Yapılan Pazarlı Hafriyatı. Belleten, 3(9), 5-14.
104. Kuhrt, A. (2010). Eski Çağ’da Yakındoğu (M.Ö. 3000-330), Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
105. Kurt, M. (2009). Yeni Assur Devleti’nin Kuzey Yayılımı ve Doğu Anadolu’nun Tarihi Coğrafyası. Fırat Üniversitesi Doğu Araştırmaları Dergisi, 8(1), 1-13.
106. Kuvanç, R. (2018). Bezemeli ve Figüratif Metal Eserler. E. Konyar, K. Işık, B. Genç & B. Gökçe (Ed.), Zaiahina’nın Bronzları: Doğubayazıt Urartu Metal Eserleri İçinde (ss. 182-208). Doğubayazıt Belediyesi Kültür Yayınları.
107. Lanfranchi, G. B., & Parpola, S. (1990). The Correspondence of Sargon II, Part II: Letters from the Northern and Northeastern Provinces. Helsinki University Press
108. Lasheras, J. A. (2009). The Cave Of Altamira 22,000 Years Of History.Revista Adoranten. Scandinavian Society for Prehistoric Art, 5-33.
109. Lauber, P. (1998). Painters Of The Caves. National Geographic Society.
110. Liverani, M. (2014). The Ancient Near East: History, Society and Economy. Routledge.
111. Loon, M. N. (1966). Urartian art; its distinctive traits in the light of new excavations. Nederlands Instıtuut Voor Het Nabıje Oosten.
112. Luckenbill, D. D. (1927). Ancient Records Of Assyria and Babylonia: II. The University Of Chicago Press.
113. Lucretius. (1910). Lucretius: On The Nature Of Thing. (C. Bailey, Trans.), Clarendon Press.
114. Luschan, F. V. (1902). Ausgrabungen In Sendschirli III: Thorsculpturen, Mitteilungen Aus Den Orientalischen Sammlungen, W. Spemann.
115. Mauriac, M. (2011). Lascaux: The History Of The Discovery Of An Outstanding Decorated Cave. Adoranten, 5-25.
116. Melikišvili, G. A. (1971). Die Urartäische Sprache. Biblical Institute Press.
117. Mellınk, J. M. (1964). Archaeology In Asia Minor. American Journal Of Archaeology, 68(2), 149-166. https://doi.org/10.2307/503206
118. Merhav, R. (1991). Pairing And Grouping Of Chariot And Horse Gear. Urartu: A Metalworking Center In The First Millenium B.C.E Içinde (ss. 97-113). Israel Museum.
119. Meyer, M. W. (1987). The Ancient Mysteries A Sourcebook: Sacred Texts Of The Mystery Religion Of The Ancient Mediterranean World. Harper and Row.
120. Moorey, T. (2003). The Mobius Guides: The Goddess. Hodder and Stoughton.
121. Munn, M. (2008). Kybele As Kubaba In A Lydo-Phrygian Context, Anatolian Interfaes: Hittites, Greeks and Their Neighbors. B. J. Collins, M. R. Bacharova & I. C. Rutherford (Ed.), Proceedings of an International Conference on Cross Cultural Interaction Içinde (ss. 159-164). Oxbow Books. https://www.jstor.org/stable/j.ctt1cd0nsg.22
122. Muscarella, O. W. (1968). Winged Bull Cauldron Attachments From Iran. Metropolitan Museum Journal, 1, 7-18. https://doi.org/10.2307/1512574
123. Neve, P. (1969). Bericht Über Die Ausgrabungen Der Deutschen Boğazköy-Expedition Im Jahre 1969. Türk Arkeoloji Dergisi, 18(2), 151-167.
124. Nicandro. (2007). Theriaká e Alexiphármaka. Nabu Press.
125. Obrador - Cursach, B. (2017). The Phrygian God Bas. Journal of Near Eastern Studies, 76(2), 307-317. https://www.jstor.org/stable/26557717
126. Oğuz, R. (1933). Anadolu Arkeologya Tarihinde Alişar Hafriyatı. Türk Arkeoloji Dergisi, 1, 22-63.
127. Oral, M. (2019). Hitit Kralı I. Hattušili’nin Akkadça-Hititçe İkidilli Yılııklarının (CTH 4) Akkadça ve Hititçe Versiyonlarının Karşılaştırmalı Filolojik Değerlendirmeleri [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. İstanbul Üniversitesi.
128. Oransay, A. (2022). Orta Anadolu’nun Bronz Ustaları: Frigler. Bir Çağın Gizemli Uygarlığı Frigler, Fetih ve Medeniyeti, 2(5), 184-193.
129. Orthmann, W. (1971). Untersuchungen Zur Späthethitischen Kunst. Rudolf Habert Verlag.
130. Otto, H. (1940). Die Funde Von Büyükkale. Mitteulıngen Der Deutschen Orient Gesellschaft, 78, 44-63.
131. Özgüç, T. (1958). The Statuette From Horoztepe. Anadolu, 3, 53-63. https://doi.org/10.1501/andl_0000000046
132. Özkaya, V. (1997). The Shaft Monuments and The “Taurobolium” Among The Phrygians. Anatolian Studies, 47, 89-103. https://doi.org/10.2307/3642901
133. Özkaya, V. (1999). Kuyulu Anıtlar ve Frigler’de Taurobolium. Anadolu Araştırmaları, 15, 295-334.
134. Öztan, A. (2002). Köşk Höyük: Anadolu Arkeolojisine Yeni Katkılar. Tüba-Ar, 5, 55-69.
135. Öztekin, E. İ. (2006). MÖ. 1. Binde Anadolu’da Tümülüs Geleneğinin Kronolojik Gelişimi ve Coğrafi Yayılımı. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Hacettepe Üniversitesi.
136. Özüdoğru, Ş. (2008). Arkaik Dönem Plastik Eserleri Işığında Lykia İkonografisinde Yerli ve Yabancı Unsurlar. Yayımlanmamış Doktora Tezi), Akdeniz Üniversitesi.
137. Pausanias. (1960). Description Of Greece III: Books VI, VII, VIII (Chaps.i-xxi). (W. H. S. Jones, Trans.), William Heinemann.
138. Payne, M. R. (2006). Urartu Çivi Yazılı Belgeler Kataloğu. Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
139. Peters, J. V. S. & K. (2004). Animals In The Symbolic World Of Pre-Pottery Neolithic Göbekli Tepe, South-eastern Turkey: A Preliminary Assessment. Anthropozoologica, 39(1), 179-218.
140. Phrygian Monuments.(2025), https://www.phrygianmonuments.com/ankara/
141. Piotrovsky, B. B. (1965). Urartu Dini. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 23(1-2), 37-52.
142. Piotrovsky, B. B. (1967). Urartu: The Kingdom Of Van and İts Art. Frederick A. Praeger.
143. Plinius, G. S. (1947). Pliny The Natural History III: Libri VIII- XI. (H. Rackham, Trans.), The Loeb Classical Library.
144. Plutarch. (1874). Plutarch’s Morals. (W. W. Goodwin, Trans.). Little, Browni and Company. http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:2008.01.0314:section=16
145. Prudentius. (1962). The Poems Of Prudentius: The Hymns I. (M. C. Eagan, Trans.). The Catholic University Of America Press.
146. Ramsay, W. M. (1882). Some Phrygian Monuments. The Journal Of Hellenic Studies, 3, 256-263. https://doi.org/10.2307/623540
147. Rose, B. C. (2022). Kral Midas’ın Altın Çağı, Bir Çağın Gizemli Uygarlığı Frigler, Fetih ve Medeniyet, T.C. Eskişheir Valiliği Şehir ve Deper Araştırmaları Dergisi, 2(5), 48-59.
148. Ryś, A., Sıek, B., & Anand, J. S. (2011). Bycza Krew Jako Antyczna Trucizna. Przeglad Lekarski, 68(8), 480-482.
149. Sabziyeva, M. M. (2014). Antik Kaynaklarda Midas. Folklor/Edebiyat, 20(79), 119-136.
150. Salvini, M. (2006). Urartu Tarihi ve Kültürü. Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
151. Sams, G. K. (1974). Phrygian Painted Animals: Anatolian Orientalizing Art. Anatolian Studies, 24, 169-196. https://doi.org/10.2307/3642608
152. Sams, G. K. (2012). Friglerin Başkenti Gordion ve Mimari Yapıları. T. Tüfekçi Sivas & H. Sivas (Ed.). Frigler: Midas’ın Ülkesinde, Anıtların Gölgesinde içinde (ss. 52-78). Yapı Kredi Yayınları.
153. San, O. (2000). Bazı Bulgular Işığında Anadolu’da Kimmer ve İskit Varlığı Üzerine Gözlemler. Belleten, 64(239), 1-22. https://doi.org/10.37879/belleten.2000.1
154. Savaş, S. Ö. (2002). Hititlerde “Fırtına Tanrısı” İle “Boğa Kültü” Üzerine Bazı Gözlemler ve Yorumlar. Archivum Anatolicum-Anadolu Arşivleri, 5(1), 97-170. https://doi.org/10.1501/Archv_0000000092
155. Sayce, H. (1928). Kybelē and Gallos In the Hittite Texts. The Classical Review, 42(5), 161 163. https://doi.org/10.1017/S0009840X00037665
156. Schmidt, K. (2000). Göbekli Tepe, Southern Turkey, A Preliminary Report On The 1995 1999 Excavations. Paléorient, 26(1), 45-54. https://doi.org/10.3406/paleo.2000.4697
157. Sevin, V. (1988). Elazığ Yöresi Erken Demir Çağı ve Muşkiler Sorunu. Höyük, 1, 51-64.
158. Sevin, V. (2003a). Anadolu Uygarlıkları Ansiklopedisi Eski Anadolu ve Trakya Başlangıcından Pers Egemenliğine Kadar. İletişim Yayınları.
159. Sevin, V. (2003b). Anadolu Arkeolojisi, Der Yayınları.
160. Sevinç, F. (2008). Hitit Dininde Arinna’nın Güneş Tanrıçası ve Onunla Özdeş Tutulan Diğer Tanrılar. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1, 175-179.
161. Simpson, E. (2010). The Gordion Wooden Objects Volume I: The Furniture From Tumulus MM. Brill.
162. Simpson, E. (2012a). Gordion Mobilya ve Ahşap Eserleri. T. Tüfekçi Sivas & H. Sivas (Ed.), Frigler: Midas’ın Ülkesinde, Anıtların Gölgesinde içinde (ss. 334-360). Yapı Kredi Yayınları
163. Simpson, E. (2012b). Royal Phrygian Furniture and Fine Wooden Artifacts from Gordion. C. B. Rose (Ed.), The Archaeology of Phrygian Gordion, Royal City of Midas: Gordion Special Studies 7 içinde (ss.149-164). University of Pennsylvania Press.
164. Sipahi, S. & Tamay, Z. Ü. (2016). Anafilaksiye Yaklaşım. Çocuk Dergisi, 16(3-4). 86-91. https://doi.org/10.5222/j.child.2016.086
165. Sivas, H. (2022). Frig Ölü Gömme Teknikleri, Bir Çağın Gizemli Uygarlığı Frigler, Fetih ve Medeniyet, T.C. Eskişehir Valiliği Şehir ve Deper Araştırmaları Dergisi, 2(5), 114-129.
166. Söyük Güven, M. (2024). Phrygian Toys as a Cultural Heritage in Handicrafts. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 40, 445-461. https://doi.org/10.29000/rumelide.1502203
167. Strabon. (1903). The Geography of Strabo, Book I. (H. C. Hamilton, Trans.). George Bell &Sons.
168. Strabon. (2000). Antik Anadolu Coğrafyası (Geographika: XII-XIII-XIV). (A. Pekman, Çev.). Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
169. Şahin, K. (2019). Fırtına Tanrısı’nın Anadolu ve Eski Yakın Doğu Kültürlerindeki İzleri. Uluslararası Toplumsal Bilimler Dergisi, 3(1), 1-16.
170. Şenyurt, S. Y., Akçay, A., & Kara, S. (2019). Alişar-4 Seramik Geleneği İçerisinde Ovaören Demir Çağı Geyik Figürlü Seramikleri. Seleucia, IX, 205-245.
171. Şimşek, C. & Özdemir, M. T. (2019). Lidya Bölgesi’nde Bir Frig Kaya Mezarı: Karaköy Deliktaş Kaya Mezarı. A. Erön & E. Erdan (Ed.). Doğudan Batıya 70. Yaşında Serap Yaylalı’ya Sunulan Yazılar içinde (ss.151-166). Matsa Basımevi.
172. Taciser Tüfekçi, S. (1999). Eskişehir, Afyonkarahisar ve Kütahya İl Sınırları İçindeki Phryg Kaya Anıtları [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Anadolu Üniversitesi.
173. Taşkın, S. (2017). Luviya: Orta, Güney ve Güneydoğu Anadolu’nun İ.Ö. Binyıl Tarihi’ne Yeni Bir Bakış, Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
174. Taylor, P. (2008). The Gala and The Gallos, B. J. Collins, M.R. Bachvarova & I. C. Rutherford (Ed.), Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and Their Neighbours içinde (ss.173-180). Oxbow Books. https://www.jstor.org/stable/j.ctt1cd0nsg.24
175. Tellioğlu, İ. (2005). Kimmer ve İskit Göçlerinin Doğu Anadolu Bölgesindeki Etkileri. A. Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 27, 237-245.
176. Temür, A. (2021). Grek Sanatında Karışık Yaratıklar, Gece Kitaplığı Yayınları.
177. Temür, A. (2025). Urartu Tasvir Sanatında Aslan ve Aslan Birleşimi Karışık Yaratıklar. R. Akarsu, A. C. Has & K. Yazıcı (Ed.), Atatürk Üniversitesi Arkeoloji Bölümü 50. Yıl Anı Kitabı içinde (ss. 148-165), Atatürk Üniversitesi Yayınları.
178. Tortchinov, E. A. (1998). Cybele, Attis, and The Mysteries Of The ’’Suffering Gods”, A Tanspersonal İnterpretation. International Journal of Transpersonal Studies, 17(2), 149-159. https://digitalcommons.ciis.edu/ijts-transpersonalstudies/vol17/iss2/8
179. Tüfekçi Sivas, T. (1997). Eskişehir-Afyonkarahisar-Kütahya İl Sınırları İçindeki Phryg Kaya Anıtları [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. İstanbul Üniversitesi.
180. Twiss, K. C., & Russel, N. (2009). Taking The Bull By The Horns. Ideology, Masculinity, and Cattle Horns At Çatalhöyük (Turkey). Paléorient, 35(2), 19-32. https://www.jstor.org/stable/41496866
181. Uçankuş, H. T. (2002). Ana Tanrıça Kybele’nin ve Kral Midas’ın Ülkesi Phryga (Kültür Rehberi). T.C. Kültür Bakanlığı Sanat Eserleri.
182. Uyanık, H. (2014). Arkeolojik Araştırmalar Işığında Tunç Çağı’nda Erbaa. Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 14, 97-120. https://doi.org/10.9775/kausbed.2014.016
183. Vassileva, M. (2012a). Frig Tunç İşlemeciliği. T. Tüfekçi Sivas & H. Sivas (Ed.), Frigler: Midas’ın Ülkesinde, Anıtların Gölgesinde içinde (ss. 310-331). Yapı kredi Yayınları.
184. Vassileva, M. (2012b). The Rock-Cut Monuments Of Phrygia, Paplagonia and Thrace: A Comparative Overview. G. R. Tsetskhladze (Ed.), The Black Sea, Paphlagonia, Pontus and Phrygia In Atiquity: Aspects Of Archaeology and Ancient History içinde (s.s 243-252). BAR International Series 2432.
185. von der Osten, H. H. (1937). The Alishar Hüyük Seasons Of 1930-32: Part III (OIP XXX). (A. Wilson & T. G. Allen, Ed.). The University Of Chicagos Press.
186. Yıldırım, N. (2022). Çivi Yazılı Kayıtlardan Antik Yunan Kaynaklarına Efsaneleşen Anadolulu Kral Adı Mita/Midas. Belleten, 86(306), 469-498. https://doi.org/10.37879/belleten.2022.469
187. Young, R. S. (1956). Discoveries At Gordion 1956. Archaeology, 9(4), 263-267. https://www.jstor.org/stable/41663415
188. Young, R. S. (1957a). 1956 Gordion Hafriyatı. Türk Arkeoloji Dergisi, 7(1), 35-38.
189. Young, R. S. (1957b). Gordion 1956: Preliminary Report. American Journal Archaeology, 61(4), 319-331. https://doi.org/10.2307/500600
190. Young, R. S. (1958). The Gordion Campaign Of 1957: Preliminary Report. American Journal Archaeology, 62(2), 139 154. https://doi.org/10.2307/502350
191. Young, R. S. (1981). The Gordion Excavations Fınal Reports Volume I: Three Great Early Tumuli. The University Museum.
192. Zimmermann, M. (2005). Feldforschungen In Phellos (Lykien). 22. Araştırma Sonuçları Toplantısı (Cilt I, ss. 45-52). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
193. Zólyomi G. (2016). An İntroduction To The Grammar Of Sumerıan. Eötvös University Press.