YÜKSELEN PİYASA EKONOMİLERİNDE ÜRETKEN KAPASİTENİN YÜKSEK TEKNOLOJİ ÜRÜNLERİ İHRACATI ÜZERİNDEKİ ETKİSİ

Öz

Bu çalışmada, 2005-2022 dönemi için yükselen piyasa ekonomilerinde yüksek teknoloji ihracatını etkileyen faktörler panel GMM yöntemi kullanılarak analiz edilmiştir. Elde edilen bulgular, ihracat fiyatları, brüt sabit sermaye oluşumu, doğrudan yabancı yatırımlar, ticari açıklık oranı, Ar-Ge harcamaları ve kurumsal kalitenin yüksek teknoloji ihracatıyla pozitif ve anlamlı bir ilişki içinde olduğunu göstermektedir. Buna karşılık, ticaret ortaklarının kişi başına gelir düzeyleri ile patent tescil sayılarının ihracat üzerinde anlamlı bir etkisi saptanmamıştır. Öte yandan, literatürdeki birçok çalışmadan farklı olarak bu araştırmada Üretken Kapasite Endeksi analize dahil edilmiş; göstergedeki artışların yüksek teknoloji ihracatını olumlu yönde etkilediği belirlenmiştir. Bu sonuçlar, yükselen piyasa ekonomilerinde makroekonomik istikrarın yanı sıra, yenilikçi ve katma değeri yüksek ürünlerin üretimini teşvik edecek yatırımlarının kritik önem taşıdığını ortaya koymaktadır. Ayrıca, karar alıcıların üretim altyapısını, insan kaynağını ve kurumsal yapıyı güçlendirmenin yanı sıra, yenilikçi bir ortamı destekleyen ve ileri teknolojilere uyumu kolaylaştıran stratejik politikalara yönelmesi gerekmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Panel GMM
• Yüksek teknoloji ihracatı
• Üretken kapasite endeksi

THE IMPACT OF PRODUCTIVE CAPACITIES ON HIGH-TECHNOLOGY EXPORTS IN EMERGING MARKET ECONOMIES

Öz

This study analyzes the determinants of high-technology exports in emerging market economies for the period 2005-2022 using the panel GMM method. The results show that export prices, gross fixed capital formation, foreign direct investment, trade openness, R&D expenditures, and institutional quality have a positive and significant impact on high-tech exports. However, the per capita income of trade partners and the number of patent registrations were found to have no significant effect. A distinctive aspect of this study is the inclusion of the Productive Capacities Index (PCI), which was found to positively influence high-technology exports. These findings suggest that beyond ensuring macroeconomic stability, emerging economies should prioritize investments to support the production of innovative and high value-added goods. Moreover, policymakers should take strategic steps to enhance production infrastructure, human capital, and institutional frameworks, while also fostering an innovation-friendly ecosystem and improving adaptability to advanced technologies.

Anahtar Kelimeler

• Panel GMM
• High‑technology exports
• Productive capacities index

Kaynakça

1. Akay, Ö. (2021). Yüksek teknoloji ihracatında Türkiye’nin yeri ve belirleyicileri. Düzce Üniversitesi Bilim ve Teknoloji Dergisi, 9(4), s. 1128-1141. https://doi.org/10.29130/dubited.861464
2. Akyol, M., & Demez, S. (2020a). Ar-Ge harcamalarının yüksek teknoloji ürün ihracatına etkisi: AB’ye üye geçiş ekonomileri ve Türkiye analizi. Gümüşhane Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 11(3), s. 767-781. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/919007
3. Akyol, M., & Demez, S. (2020b). İnovasyonun yüksek teknoloji ürün ihracatı üzerindeki etkisi: Yeni endüstrileşen ülkeler için panel veri analizi. Yaşar Üniversitesi E-Dergisi, 15(57), s. 56-62. https://doi.org/10.19168/jyasar.568712
4. Alev, N. (2020). Döviz kuru ve döviz kuru volatilitesinin ihracat ve ithalata etkisi. Ömer Halisdemir Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 13(4), s. 606-623. https://doi.org/10.25287/ohuiibf.573212
5. Arellano, M., & Bond, S. (1991, Nisan). Some tests of specification for panel data: Monte Carlo evidence and an application to employment equations. The Review of Economic Studies, 58(2), s. 277-297. https://doi.org/10.2307/2297968
6. Arellano, M., & Bover, O. (1995). Another look at the instrumental variable estimation of error-components models. Journal of Econometrics, 68(1), s. 29-51. https://doi.org/10.1016/0304-4076(94)01642-D
7. Arıca, F., & Koyuncu, G. (2024). Yüksek teknoloji ürün ihracatı ile politik istikrar ilişkisinin BRICS-T ülkeleri açısından analizi. Girişimcilik ve Kalkınma Dergisi, 19(1), s. 26-36.
8. Biçen, Ö. F. (2020). Yüksek gelirli ülkelerde teknolojik ürün ihracatının belirleyicileri: ekonomik büyüme, doğrudan yabancı yatırımlar ve ar-ge harcamalarının etkilerine yönelik bir inceleme. Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 15(1), s. 299-308.

9. Blundell, R., & Bond, S. (1998). Initial conditions and moment restrictions in dynamic panel data models. Journal of Econometrics, 87(1), s. 115-143. https://doi.org/10.1016/S0304-4076(98)00009-8
10. Bohnstedt, A., Schwarz, C., & Suedekum, J. (2012). Globalization and strategic research investments. Research Policy, 41(1), s. 13-23. https://doi.org/10.1016/j.respol.2011.05.028
11. Braunerhjelm, P., & Thulin, P. (2006). Can Countries Create Comparative Advantages?: R&D-expenditures, high-tech exports and country size in19 OECD-countries, 1981–1999. CESIS, KTH Royal Institute of Technology, Paper No. 61
12. Busse, M., & Hefeker, C. (2007). Political risk, institutions and foreign direct investment”. European Journal of Political Economy, 23, s. 397-415.
13. Buzdağlı, Ö., Uzun, A. M., & Emsen, Ö. S. (2019). Yükselen ekonomilerde yüksek teknolojili mal ihracatının belirleyicileri. Cumhuriyet Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 20(1), s. 474-487.
14. Çelgin, A., Gökcü, M., & Özel, Ö. (2019). İhracat ve ithalatta gelir ve göreli fiyat etkilerinin ayrıştırılması. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, Ekonomi Notu, (19/05).
15. Erdinç, Z., & Aydınbaş, G. (2020). Yüksek teknoloji ürünleri ihracı ve belirleyicileri: Panel veri analizi. International Social Mentality and Researcher Thinkers Journal, 6(30), s. 496-507. http://dx.doi.org/10.31576/smryj.479
16. EUROSTAT (2025) Glossary:High-tech classification of manufacturing industries. Erişim tarihi: 1 Mart 2025, https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Glossary:High-tech_classification_of_manufacturing_industries)
17. Everett T., Ishwaran M., Ansaloni GP. & Rubin A. (2010). Economic growth and the environment. https://mpra.ub.uni-muenchen.de/23585/1/MPRA_paper_23585.pdf
18. Ferragina, A. M., & Pastore, F. (2007, September). High tech export performance: Which role for diversification. In Ninth Annual Conference ETSG (pp. 490-500).
19. Fonkam, A. (2023). Determinants of technology-intensive exports: The case of African countries, 1995–2017. African Journal of Science, Technology, Innovation and Development, 15(5), s. 568-579.
20. Gaur, M., Kant, R., & Verma, N. M. P. (2020). Macro-economic determinants of high technology exports. European Journal of Business and Management Research, 5(5). DOİ:10.24018/ejbmr.2020.5.5.506
21. Gökmen, Y., & Türen, U. (2013). The determinants of high technology exports volume: A panel data analysis of EU-15 countries. International Journal of Management, Economics and Social Sciences (IJMESS), 2(3), s. 217-232.
22. Gül, S. (2019). Reel kur hareketlerinin ihracat üzerine etkileri: Türkiye için asimetrik bir bakış. Bankacılar Dergisi, 108, s. 57-76.
23. Güneş, S., & Akın, T. (2019). Yüksek teknolojili ürün ihracatı: Lider ülkeler ve Türkiye analizi. Sosyoekonomi, 27(40), s. 11-29. https://doi.org/10.17233/sosyoekonomi.2019.02.01
24. Güneş, S., Gürel, S. P., Karadam, D. Y., & Akın, T. (2020). The analysis of main determinants of high technology exports: A panel data analysis. Kafkas Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 11(21), s. 242-267
25. Hansen, L. P. (1982). Large sample properties of generalized method of moments estimators. Econometrica, 50(4), s. 1029-1054. https://doi.org/10.2307/1912775
26. Im, K. S., Pesaran, M. H., & Shin, Y. (2003). Testing for unit roots in heterogeneous panels. Journal of Econometrics, 115(1), s. 53-74. https://doi.org/10.1016/S0304-4076(03)00092-7
27. İğdeli, A., & Sever, E. (2024). A spatial evidence on the determinants of high-tech exports in the Europe. Kafkas Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 15(29), s. 243-270. https://doi.org/10.36543/kauiibfd.2024.010
28. Kabaklarlı, E., Duran, M. S., & Üçler, Y. T. (2017). The determinants of high-technology exports: A panel data approach for selected OECD countries. In DIEM: Dubrovnik international economic meeting (Vol. 3, No. 1, pp. 888-900). Sveučilište u Dubrovniku.
29. Kalkan, Y., & Pala, F. (2022). Yüksek teknoloji ihracatı belirleyicilerinin panel Ardl analizi ile incelenmesi. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (35), s. 193-204. https://doi.org/10.20875/makusobed.1110014
30. Kızılkaya, O., Ay, A., & Sofuoğlu, E. (2016). The determinants of high technology product export in BRICT countries: An econometric approach. Global Journal on Humanities and Social Sciences, 4, s. 112-120.
31. Kızılkaya, O., Sofuoğlu, E., & Ay, A. (2017). Yüksek teknolojili ürün ihracatı üzerinde doğrudan yabancı sermaye yatırımları ve dışa açıklığın etkisi: Gelişmekte olan ülkelerde panel veri analizi. Doğuş Üniversitesi Dergisi, 18(1), s. 63-78.
32. Lall, S. (2000). The Technological structure and performance of developing country manufactured exports, 1985‐98. Oxford Development Studies, 28(3), s. 337-369.
33. Levin, A., Lin, C. F., & Chu, C. S. J. (2002). Unit root tests in panel data: asymptotic and finite-sample properties. Journal of Econometrics, 108(1), s. 1-24. https://doi.org/10.1016/S0304-4076(01)00098-7
34. Maddala, G. S., & Wu, S. (1999). A comparative study of unit root tests with panel data and a new simple test. Oxford Bulletin of Economics and Statistics, 61(1), s. 631-652. https://doi.org/10.1111/1468-0084.0610s1631
35. Sargan, J. D. (1958). The estimation of economic relationships using instrumental variables. Econometrica, 26(3), s. 393-415. https://doi.org/10.2307/1907619
36. Seyoum, B. (2005). Determinants of levels of high technology exports an empirical investigation. Journal of Competitiveness Studies, 13(1), s. 64-79
37. Sun, P., & Heshmati, A. (2010). International trade and its effects on economic growth in China (No. 5151) IZA Discussion Papers. https://hdl.handle.net/10419/46020
38. Tebaldi, E. (2011). The determinants of high-technology exports: A panel data analysis. Atlantic Economic Journal, 39, s. 343-353. https://doi.org/10.1007/s11293-011-9288-9
39. Tiryakioğlu, M. (2011). Teknoloji transferi, teknoloji yoksulluğu mu?. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 66(02), s. 169-199. https://doi.org/10.1501/SBFder_0000002207
40. Topallı, N. (2015). Doğrudan yabancı yatırımlar, ekonomik büyüme ve yüksek teknoloji ihracatı arasında bir nedensellik ilişkisi. International Journal of Social Sciences and Education Research, 1(1), s. 277-285. https://doi.org/10.24289/ijsser.106426
41. Vogiatzoglou, K. (2009). Determinants of export specialization in ICT products: a cross-country analysis. International Network for Economic Research, Working Paper, No. 3.
42. Yaman, H., Çetin, D., & Dulupçu, M. A. (2020). OECD ülkelerinde ar-ge harcamaları ve ileri teknoloji ihracatı: bir panel veri analizi. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 20(3), s. 193-208. https://doi.org/10.18037/ausbd.801751
43. Yurdakul, F., Koç, Ö., & Özcan, M. (2024). Türkiye’nin 2007-2021 döneminde yüksek teknolojili ürün ihracatının doğrusal zaman serileri yöntemleriyle analizi. The Journal of Academic Social Science, 134(134), s. 15-40. http://dx.doi.org/10.29228/ASOS.64760
44. Zhang, K. H. (2007). Determinants of complex exports: Evidence from cross-country data for 1985-1998. Economia Internazionale/International Economics, 60(1), s. 111-122.