SOSYAL MEDYADA GÜVEN VE SAHTE HABER ALGISI: KULLANICI DAVRANIŞLARI VE FAKTÖRLERİN İNCELENMESİ

Öz

Bu çalışma, dijital medya ortamında giderek yaygınlaşan sahte haberlerin sosyal medya kullanıcıları üzerindeki etkilerini, bilgi güvenilirliği algısını ve kullanıcıların doğrulama davranışlarını incelemeyi amaçlamaktadır. Sosyal medya platformları, hızlı bilgi akışı ve kullanıcılar arası etkileşim imkânı sunarken, yanlış ve yanıltıcı içeriklerin de hızla yayılmasına zemin hazırlamaktadır. Bu bağlamda çalışmada; sosyal bağların çeşitliliği, sahte haber farkındalığı, çevrimiçi güven, bilgi doğrulama alışkanlıkları ve haber paylaşma eğilimlerinin, sosyal medya kullanıcılarının bilgi güvenilirliği algıları üzerindeki etkileri araştırılmıştır. Araştırma kapsamında geliştirilen anket formu, 30 Kasım 2024 – 31 Mayıs 2025 tarihleri arasında Türkiye genelinde hem çevrimiçi ortamda hem de yüz yüze görüşmeler aracılığıyla uygulanmıştır. Toplam 1996 katılımcıdan elde edilen veriler, nicel analiz yöntemleriyle değerlendirilmiştir. Katılımcılardan, sahte haberlere yönelik duyarlılıkları, medya okuryazarlığı seviyeleri ve güvenilir içeriklere dair tutumları hakkında değerlendirmeler alınmıştır. Elde edilen bulgular, sahte haberlerin yayılmasını önlemek ve kullanıcıların medya okuryazarlığını artırmak adına yapılması gerekenleri ortaya koymakta; dijital platformlarda güvenilir bilgiye erişimin nasıl desteklenebileceğine yönelik stratejik öneriler sunmaktadır. Araştırma bulguları, dijital medyada sahte haberlerle mücadelede bireysel bilinç, sosyal bağ çeşitliliği ve çevrimiçi güven algısının kritik roller oynadığını göstermektedir. Sosyal bağ çeşitliliğinin, farklı perspektifler sunarak eleştirel düşünmeyi geliştirmesi yoluyla sahte haber farkındalığını artırdığı tespit edilmiştir. Çalışma, sosyal medya kullanıcılarının bilinçli içerik tüketicisi olmasının dijital bilgi ekosisteminin sağlığı açısından kritik önem taşıdığını vurgulamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Sahte haber
• Sosyal medya
• Medya okuryazarlığı
• Bilgi güvenilirliği
• Kullanıcı tutumları

TRUST AND PERCEPTION OF FAKE NEWS ON SOCIAL MEDIA: AN EXAMINATION OF USER BEHAVIORS AND FACTORS

Öz

This study aims to examine the effects of increasingly prevalent fake news in digital media environments on social media users, focusing on their perceptions of information reliability and their verification behaviors. While social media platforms facilitate rapid information flow and interaction among users, they also provide fertile ground for the swift dissemination of false and misleading content. Within this context, the study investigates the impact of social network diversity, fake news awareness, online trust, information verification habits, and news sharing tendencies on social media users’ perceptions of information reliability. The survey instrument developed for this research was administered both online and through face-to-face interviews across Turkey between November 30, 2024, and May 31, 2025. Data collected from a total of 1996 participants were analyzed using quantitative methods. Participants were assessed regarding their sensitivity to fake news, levels of media literacy, and attitudes toward trustworthy content. The findings highlight essential measures to prevent the spread of fake news and to enhance media literacy among users. Furthermore, the study offers strategic recommendations for supporting access to reliable information on digital platforms. Research findings indicate that individual awareness, social connection diversity, and online trust perception play critical roles in combating fake news in digital media. It has been determined that social connection diversity increases awareness of fake news by fostering critical thinking through the presentation of different perspectives. It underscores the critical importance of social media users being informed and conscious consumers of content for maintaining the health of the digital information ecosystem.

Anahtar Kelimeler

• Fake news
• Social media
• Media literacy
• Information reliability
• User attitudes

Kaynakça

1. Açıkalın, Ş. N., ve Canbey, M. (2022). Post-truth bağlamında sosyal medya. İletişim Kuram ve Araştırma Dergisi, 57, 1–11. https://doi.org/10.47998/ikad.1026154
2. Akyüz, S. S., Gülnar, B., ve Kazaz, M. (2021A). Yeni Medyada Haber Güvenilirliği Sorunu: Üniversite Öğrencilerinin Sahte/Yalan Haberlere Yönelik Doğrulama Refleksleri. OPUS International Journal of Society Researches, 17(36), 2816-2840. https://doi.org/10.26466/opus.838464
3. Akyüz, S. S., Kazaz, M., ve Gülnar, B. (2021B). İletişim fakültesi öğrencilerinin sahte/yalan haberlerle ilgili görüşlerine yönelik betimleyici bir çalışma. Selçuk İletişim, 14(1), 216-239. https://doi.org/10.18094/josc.778359
4. Allcott, H., ve Gentzkow, M. (2017). Social media and fake news in the 2016 election. The Journal of Economic Perspectives, 31(2), 211–235. https://doi.org/10.1257/jep.31.2.211
5. Aufderheide, P. (1993). Media literacy: A report of the National Leadership Conference on Media Literacy.
6. Bak, J. (2019). Social capital and information literacy: Exploring the link. Journal of Information Science, 45(4), 457–468. https://doi.org/10.1177/0165551518818325
7. Bakshy, E., Messing, S., ve Adamic, L. A. (2015). Exposure to ideologically diverse news and opinion on Facebook. Science, 348(6239), 1130–1132. https://doi.org/10.1126/science.aaa1160
8. Balcı, Ş. ve Karaman, S. Y. (2023). Sosyal Medya Kullanım Motivasyonlarının Yalan Haber Paylaşımı Üzerindeki Etkileri: Konya’daki Üniversite Gençliği Araştırması. Erciyes İletişim Dergisi, 10(2), 749-775 https://doi.org/10.17680/erciyesiletisim.1189483

9. BBC. (2021). Young people and fake news: The challenge of tackling misinformation. https://www.bbc.co.uk/newsround/55982041. Erişim tarihi 25 Mart 2025.
10. Belsley, D.A., Kuh, E. and Welsch, R.E. (1980) Regression Diagnostics; Identifying Influence Data and Source of Collinearity. Wiley, New York. http://dx.doi.org/10.1002/0471725153
11. Berger, J., ve Milkman, K. L. (2012). What makes online content viral? Journal of Marketing Research, 49(2), 192–205. https://doi.org/10.1509/jmr.10.0353
12. Bode, L., ve Vraga, E. K. (2015). In related news, that was wrong: The correction of misinformation through related stories functionality in social media. Journal of Communication, 65(4), 619–638. https://doi.org/10.1111/jcom.12166
13. Chen, G. M., Pain, P., ve Chen, V. Y. (2015). Tweeting for social change: How social media is changing civic engagement. Social Media + Society, 1 (2). https://doi.org/10.1177/2056305115604856
14. Choi, J. (2016). News sharing in social media: The effect of gratifications and prior experience. Computers in Human Behavior, 64, 345– 354. https://doi.org/10.1016/j.chb.2016.06.039
15. Choi, J., ve Lee, H. (2015). Trust in online news media and its influence on trust in government. Korean Journal of Journalism ve Communication Studies, 59(6), 187–213.
16. Corritore, C. L., Kracher, B., ve Wiedenbeck, S. (2003). On-line trust: Concepts, evolving themes, a model. International Journal of Human-Computer Studies, 58 (6), 737-758. https://doi.org/10.1016/S1071-5819(03)00041-7
17. Creswell, J. W. (2014). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches (4th ed.). SAGE Publications.
18. Çömlekçi, M. F. (2019). Sosyal medyada dezenformasyon ve haber doğrulama platformlarının pratikleri. Gümüşhane Üniversitesi İletişim Fakültesi Elektronik Dergisi, 7(3), 1549-1563. https://doi.org/10.19145/e-gifder.583825
19. Çömlekçi, M. F., ve Başol, O. (2019). Sosyal medya haberlerine güven ve kullanıcı teyit alışkanlıkları üzerine bir inceleme. Galatasaray Üniversitesi İletişim Dergisi. (30), 55-77. https://doi.org/10.16878/gsuilet.518697
20. Demandsage. (2024). Fake news statistics. https://www.demandsage.com/fake-news-statistics/. Erişim tarihi 4 Nisan 2025
21. Ellison, N. B., Steinfield, C., ve Lampe, C. (2007). The benefits of Facebook "friends": Social capital and college students' use of online social network sites. Journal of Computer-Mediated Communication, 12 (4), 1143–1168. https://doi.org/10.1111/j.1083-6101.2007.00367.x
22. Field, A. (2018). Discovering statistics using IBM SPSS Statistics (5th ed.). Sage Publications.
23. Flanagin, A. J., ve Metzger, M. J. (2007). The role of site features, user attributes, and ınformation verification behaviors on the perceived credibility of web-based ınformation. New Media & Society, 9, 319-342. https://doi.org/10.1177/1461444807075015
24. Flavell, J. H. (1979). Metacognition and cognitive monitoring: A new area of cognitive–developmental inquiry. American Psychologist, 34(10), 906–911. https://doi.org/10.1037/0003-066X.34.10.906
25. Fridman, A., Gershon, R., ve Gorman, S. (2020). COVID-19 misinformation and conspiracy theories on social media. Journal of Health Communication, 25(6), 423-430. https://doi.org/10.1080/10810730.2020.1830439
26. Friggeri, A., Adamic, L. A., Eckles, D., ve Cheng, J. (2014). Rumor cascades. Proceedings of the International AAAI Conference on Web and Social Media, 8(1), 101–110.
27. Gillespie, T. (2014). The relevance of algorithms. In T. Gillespie, P. J. Boczkowski, ve K. A. Foot (Eds.), Media technologies: Essays on communication, materiality, and society (pp. 167–193). MIT Press.
28. Granovetter, M. (1973). The strength of weak ties. American Journal of Sociology, 78(6), 1360–1380.
29. Göksel, A. G., ve Akgül, A. (2021). Üniversite öğrencilerinin sosyal medyaya güven düzeylerinin incelenmesi. SPORMETRE Beden Eğitimi ve Spor Bilimleri Dergisi, 19(4), 241-256. https://doi.org/10.33689/spormetre.976094
30. Guess, A., Nagler, J., ve Tucker, J. (2019). Less than you think: Prevalence and predictors of fake news dissemination on Facebook. Science Advances, 5(1), eaau4586. https://doi.org/10.1126/sciadv.aau4586
31. Gujarati, D.N. ve Porter, D.C. (2009). Basic Econometrics. 5th Edition, McGraw Hill Inc., New York.
32. Güngör, M., ve Eşiyok, K. (2025). Sosyal medyada dezenformasyonun yayılması, motivasyonları ve düzeltme zorlukları üzerine bir araştırma. Erciyes İletişim Dergisi, 12(1), 159-186 https://doi.org/10.17680/erciyesiletisim.1533170
33. Hermida, A. (2010). Twittering the news: The emergence of ambient journalism. Journalism Practice, 4(3), 297–308. https://doi.org/10.1080/17512781003640703
34. Hobbs, R. (2010). Digital and media literacy: A plan of action. The Aspen Institute.
35. Johnson, T. J., ve Kaye, B. K. (2017). Credibility of social network sites for political information among politically interested Internet users. Social Science Computer Review, 35(2), 176–191. https://doi.org/10.1177/0894439316685571
36. Kalınkara, V., ve Erdoğan, İ. (2021). Medya okuryazarlığı ve haber paylaşımı: Üniversite öğrencileri üzerine bir inceleme. İletişim Kuram ve Araştırma Dergisi, 53, 121–140.
37. Katz, E., ve Lazarsfeld, P. F. (2019). Personal influence: The part played by people in the flow of mass communications. Routledge.
38. Kavaklı, N. (2019). Yalan haberle mücadele ve internet teyit/doğrulama platformları. Erciyes İletişim Dergisi, 6(1), 663-682. https://doi.org/10.17680/erciyesiletisim.453398
39. Kılıç, A. (2024). Post truth / hakikat ötesi çağda yeni medya okuryazarlığı. In S. Kılıç (Ed.), Medya ve iletişim bağlamında post-truth dönem (ss. 1-31). Konya: Eğitim Yayınevi.
40. Kim, A., Moravec, P. L., ve Dennis, A. R. (2019). Combating fake news on social media with source ratings: The effects of user and expert reputation ratings. Journal of Management Information Systems, 36(3), 931–968. https://doi.org/10.1080/07421222.2019.1628921
41. Koçer, S., ve Yengin, D. (2021). Üniversite öğrencilerinin medya okuryazarlığı düzeyleri ile sahte haber algıları arasındaki ilişki. İletişim Kuram ve Araştırma Dergisi, 53, 155–180.
42. Lee, C. S., ve Chae, Y. G. (2020). Exploring the role of social media in news consumption and the effects of social capital on political participation. New Media ve Society, 22(8), 1402–1420. https://doi.org/10.1177/1461444819882760
43. Levesque, R. J. R. (2020). Media literacy, education, and social media. Educational Psychology Review, 32(3), 501–528. https://doi.org/10.1007/s10648-020-09516-w
44. Lewandowsky, S., Ecker, U. K. H., ve Cook, J. (2017). Beyond misinformation: Understanding and coping with the "post-truth" era. Journal of Applied Research in Memory and Cognition, 6(4), 353–369. https://doi.org/10.1016/j.jarmac.2017.07.003
45. Livingstone, S. (2004). Media literacy and the challenge of new information and communication technologies. Communication Review, 7(1), 3–14. https://doi.org/10.1080/10714420490280152
46. Majerczak, P., ve Strzelecki, A. (2022). Trust, media credibility, social ties, and the intention to share towards information verification in an age of fake news. Behavioral Sciences, 12(2), 51. https://doi.org/10.3390/bs12020051
47. Marwick, A. E., ve boyd, d. (2010). I tweet honestly, I tweet passionately: Twitter users, context collapse, and the imagined audience. New Media ve Society, 13(1), 114–133. https://doi.org/10.1177/1461444810365313
48. Metzger, M. J., Flanagin, A. J., ve Medders, R. B. (2010). Social and heuristic approaches to credibility evaluation online. Journal of Communication, 60(3), 413–439. https://doi.org/10.1111/j.1460-2466.2010.01488.x
49. Mihailidis, P. (2018). Civic media literacies: Re-imagining human connection in an age of digital abundance. Routledge.
50. Mihailidis, P., ve Viotty, S. (2017). Spreadable spectacle in digital culture: Civic expression, fake news, and the role of media literacies in "post-fact" society. American Behavioral Scientist, 61(4), 441–454. https://doi.org/10.1177/0002764217701217
51. Nunnally, J. C., & Bernstein, I. H. (1994). Psychometric theory. USA: McGraw-Hill.
52. Ofcom. (2022). News consumption in the UK. https://www.ofcom.org.uk/media-use-and-attitudes/attitudes-to-news/one-in-three-internet-users-fail-to-question-misinformation/. Erişim tarihi 18 Nisan 2025.
53. Papacharissi, Z. (2002). The virtual sphere: The internet as a public sphere. New Media ve Society, 4(1), 9–27. https://doi.org/10.1177/14614440222226244
54. Pariser, E. (2011). The filter bubble: What the internet is hiding from you. Penguin UK.
55. Pennycook, G., ve Rand, D. G. (2019A). Fighting misinformation on social media using crowdsourced judgments of news source quality. Proceedings of the National Academy of Sciences, 116(7), 2521–2526. https://doi.org/10.1073/pnas.1806781116
56. Pennycook, G., ve Rand, D. G. (2019B). Lazy, not biased: Susceptibility to partisan fake news is better explained by lack of reasoning than by motivated reasoning. Cognition, 188, 39–50. https://doi.org/10.1016/j.cognition.2018.06.011
57. Pennycook, G., ve Rand, D. G. (2019C). The implied truth effect: Attaching warnings to a subset of fake news stories increases perceived accuracy of stories without warnings. Management Science, 66(11), 4944–4957. https://doi.org/10.1287/mnsc.2019.3478
58. Pennycook, G., ve Rand, D. G. (2020). Fighting misinformation on social media using crowdsourcing. Proceedings of the National Academy of Sciences, 117(8), 3975–3981. https://doi.org/10.1073/pnas.1912441117
59. Pennycook, G., ve Rand, D. G. (2021). The psychology of fake news. Trends in Cognitive Sciences, 25(5), 388–402. https://doi.org/10.1016/j.tics.2021.02.007
60. Potter, W. J. (2013). Media literacy. SAGE Publications.
61. Putnam, R. D. (2000). Bowling alone: The collapse and revival of American community. Simon ve Schuster. Schmidt, J. H. (2014). Twitter and the rise of personal publics. In K. Weller, A. Bruns, J. Burgess, M. Mahrt, ve C. Puschmann (Eds.), Twitter and society (pp. 3–18). Peter Lang.
62. Shirky, C. (2008). Here comes everybody: The power of organizing without organizations. Penguin Press.
63. Tabachnick, B. G., ve Fidell, L. S. (2013). Using multivariate statistics (6th ed.). Pearson Education.
64. Tavakol, M., ve Dennick, R. (2011). Making sense of Cronbach’s alpha. International Journal of Medical Education, 2, 53–55. https://doi.org/10.5116/ijme.4dfb.8dfd
65. Tandoc, E. C., Jr., Lim, Z. W., ve Ling, R. (2018). Defining "fake news": A typology of scholarly definitions. Digital Journalism, 6(2), 137–153. https://doi.org/10.1080/21670811.2017.1360143
66. Taş, O., ve Taş, T. (2018). Post-hakikat çağında sosyal medyada yalan haber ve suriyeli mülteciler sorunu. Galatasaray Üniversitesi İletişim Dergisi (29), 183-208. https://doi.org/10.16878/gsuilet.500943
67. Tsfati, Y., vd. (2020). Causes and consequences of mainstream media dissemination of fake news: Literature review and synthesis. Annals of the International Communication Association, 44(2), 157–173. https://doi.org/10.1080/23808985.2020.1759443
68. Tsfati, Y., ve Cappella, J. N. (2003). Do people watch what they do not trust? Exploring the association between news media skepticism and exposure. Communication Research, 30(5), 504–529. https://doi.org/10.1177/0093650203253371
69. Utma, S. (2022). Medyada gerçeklik algısının dönüşümü: Medya ve dezenformasyon. Ankara: İKSAD Publishing House
70. Ünal, Y., Şencan, İ., ve Kurbanoğlu, S. (2022). Gerçek ötesi dönemde türkiye’deki lisans öğrencilerinin haber tüketim ve paylaşım davranışları. Türk Kütüphaneciliği, 36(3), 334-359. https://doi.org/10.24146/tk.1081859
71. Vosoughi, S., Roy, D., ve Aral, S. (2018). The spread of true and false news online. Science, 359(6380), 1146–1151. https://doi.org/10.1126/science.aap9559
72. Wardle, C., ve Derakhshan, H. (2017). Information disorder: Toward an interdisciplinary framework for research and policy making. Council of Europe.
73. Wineburg, S., ve McGrew, S. (2017). Lateral reading and the nature of expertise: Reading less and learning more when evaluating digital information. Teachers College Record, 119(12), 1–40.
74. Worldmetrics. (2024). Social media misinformation statistics. https://worldmetrics.org/social-media-misinformation-statistics/. Erişim tarihi 19 Mayıs 2025.
75. Yaşar, İ. H. ve Uğurhan, Y. Z. C. (2021). Sosyal medyada güven ve teyit: Sosyal medya kullanım sıklığı bağlamında bir inceleme. İnönü Üniversitesi İletişim Fakültesi Elektronik Dergisi (İNİF E-Dergi), 6(1), 32-52. https://doi.org/10.47107/inifedergi.856506
76. Yazgan, Ç. Ü. (2023). Güveniyorum o halde korkuyorum: Sosyal medyaya güvenin ve kullanıcı teyitlerinin Covıd-19 korkusuna etkisi. İletişim Kuram ve Araştırma Dergisi (63), 1-16. https://doi.org/10.47998/ikad.1129036
77. Zhou, X., vd. (2020). Social media use and its effects on individual and social information processing. Journal of Social Media Studies, 15(2), 91–108. https://doi.org/10.1007/jsms.2020.231