TOPLUMSAL HAFIZA VE MEKÂN İLİŞKİSİNDE 1939 VE 1992 ERZİNCAN DEPREMLERİ

Öz

Toplumsal hafıza ve mekân birbiriyle ilişkili iki önemli kavramdır. Mekân genel olarak etkileşimlerin yaşandığı boşluk olarak tanımlanmaktadır. Toplumsal hafıza ise grubun üzerinde etkili olan bellek ve bilgi toplamıdır. Mekân ve mekânda yaşanılan her türlü olay toplumsal hafızayı şekillendirmede etkilidir. Bu araştırmada toplumsal hafızanın temel referans noktaları olarak seçilen mekân, anıtlar, şiir, ağıt ve destan gibi yazılı gelenek üzerinden depremin kent hafızasını nasıl şekillendirdiğinin tespit edilmesi amaçlanmıştır. Araştırmada depremin onu yaşayanlar üzerindeki etkisi ve hafıza oluşumundaki işlevine odaklanılmıştır. Erzincan ilinde gerçekleştirilen araştırmada, kentte yer alan anıt, mahalle, bina gibi somut unsurlar ile destan, ağıt gibi yazılı unsurlar depremi hatırlatıcı öğeler olarak ele alınmıştır. Nitel araştırmanın kullanıldığı bu araştırmada 13 Mart 1992 Erzincan depremini yaşayan 30 kadın ve 30 erkek katılımcı ile “yapılandırılmış görüşme” gerçekleştirilmiştir. Sahadan elde edilen bilgilerin desteklenmesi amacıyla yaşanılan depreme yönelik ağıtlar, destanlar “doküman incelemesi” ile analiz edilmiştir. Depremin kent ile bütünleştiği, depreme dair endişenin hep olduğu ancak kenti terk etmeyi düşünmedikleri, önlem alınmakla birlikte kader inancının etkin olduğu, depreme dair bir hafızanın varlığı elde edilen verilerde görülmüştür. Ayrıca depremin kentin yerleşiminden ve inşa sürecinde etkili olduğu görülmüştür.

Anahtar Kelimeler

• Afet Sosyolojisi
• Toplumsal Hafıza
• Deprem
• Erzincan
• Kent

THE RELATIONSHIP BETWEEN SOCIAL MEMORY AND SPACE: THE 1939 AND 1992 ERZINCAN EARTHQUAKES

Öz

Collective memory and space are two important concepts. Space is generally defined as the space where interactions take place. Collective memory is the sum of memory and knowledge that has an effect on the group. The place and all kinds of events experienced in the place are effective in shaping the collective memory. This research aims to determine how earthquakes shape urban memory through written traditions such as places, monuments, poems, laments, and epics, which are selected as the basic reference points of collective memory. The study focused on the effects of the earthquake on those who experienced it and its function in the formation of memory. In the study conducted in Erzincan province, concrete elements such as monuments, neighborhoods, and buildings in the city and written elements such as epics and laments were considered as elements that reminded of the earthquake. In this study, where qualitative research was used, “structured interviews” were conducted with 30 female and 30 male participants who experienced the March 13, 1992 Erzincan earthquake. In order to support the information obtained from the field, laments and epics about the earthquake were analyzed with “document review”. It was seen in the obtained data that the earthquake was integrated with the city; there was always anxiety about the earthquake, but they did not think of leaving the city; the belief in fate was effective despite the precautions being taken; and there was a memory about the earthquake. It was also seen that the earthquake was effective in the settlement of the city and the construction process.

Anahtar Kelimeler

• Disaster sociology
• Social Memory
• Earthquake
• Erzincan
• City

Kaynakça

1. Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı. (2023). 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş (7.6-7.2) Depremlerine İlişkin Ön Değerlendirme Raporu. Kahramanmaras Depremleri_ On Degerlendirme Raporu.pdf
2. Anderson, B. (1983) Imagined communities. (Verso)
3. Arıker, E. (2019). Atıl Yarı Özel Alanları Sahiplenmek: Yeldeğirmeni Mahallesi’nde Arka Bahçeler, [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. İstanbul Bilgi Üniversitesi.
4. Arpacı, M. (2018). Şehrin çöküşü ve hafıza mekânının inşası: 1939 Erzincan depremi üzerine, Kebikec: İnsan Bilimleri İçin Kaynak Araştırmalı Dergisi, (45), 221-238.
5. Aslan, Ş. (2024). Deprem kültürü ve politikası. U. Sunata (Ed.), Afetin Sosyal İnşası Türkiye’nin Deprem Sosyolojisi içinde (ss. 21-32). Nika Yayınevi.
6. Assmann, J. (2018). Kültürel bellek. Ayrıntı Yayınları.
7. Ayhan, D. (2022). Mekansal aidiyet mekân sosyolojisine yeni bir bakış. Çizgi Kitabevi.
8. Barash, A. J. (2007). Belleğin Kaynakları, (Ş. Öztürk, Çev.), Cogito Bellek: Öncesiz Sonrasız Özel Sayısı, s.50, …

9. Bağlı, M. (2010). Mekân ve medeniyet ilişkisi bağlamında birlikte yaşama alanları. Türkiye’de Birlikte Yaşama Kültürü ve Mardin Örneği Sempozyumu, Mardin.
10. Bilgili, F. F. (2018). Mekânın toplumsallığı bağlamında Sivas ilinde göçün ekonomipolitiği, Cumhuriyet Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 19 (1), 109-128, https://izlik.org/JA89XL32TS
11. Bilgin, N. (2013). Tarih ve kolektif bellek. Bağlam Yayıncılık.
12. Billig, M. (1990). collective memory, ideology and the British royal family. D. Middleton and D. Edwards (Ed.) Collective Remembering (ss. 60–80). Sage Press.
13. Byrne, A. (2015). Institutional memory and memory institutions. The Australian Library Journal, 64(4), 259-269.
14. Can, İ. (2020). Afet Sosyolojisi. Çizgi Kitabevi.
15. Cevizci, A. (2000). Felsefe sözlüğü. Dost Kitabevi.
16. Connerton, P. (2019). Toplumlar nasıl anımsar? (A. Şenel, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
17. Çalış Kayahan, M. (2024). Toplumsal Hafızanın Yeniden İnşası Bağlamında İstanbul Bienal Mekânları [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Marmara Üniversitesi.
18. Çarıkcı, K., Meral, H., Berkil, S., Çalışır, A., Önala, L., & Arslan, Ö. (2024). Nitel araştirmalarda tematik analiz. Socrates Journal of Interdisciplinary Social Researches, 10(37), 127- 140. https://doi.org/10.5281/zenodo.10509707
19. Çuhadaroğlu, F., Kara, R., & Ustaoğlu, E. (1992), Deprem ve Erzincan vilayeti 13 Mart 1992 Erzincan depreminin öncesi, deprem olayı ve sonrası ile ilgili inceleme, Erzincan Valiliği Yayınları, Mega Basım Yayın.
20. Demirel, Y. (2025). İktisadi Krizlerin Toplumsal Hafızaya Yansıması [Yayınlanmamış Doktora Tezi]. Necmettin Erbakan Üniversitesi.
21. Devellioğlu, F. (2013). Osmanlı-Türkçe lügat. Aydın Kitabevi.
22. Duman, M. Z. (2016). Sosyolojik Açıdan Deprem ve Din Depremlerin Dini İnanç ve Davranışlar Üzerindeki Etkisi. Rağbet Yayınları.
23. Durmuş, E. (2024). Afetlerle yaşamayı öğrenmek için etik yaklaşım. İ. Dölek (Ed.), Afetlerle Yaşamayı Öğrenmek içinde (s. 15-28). Pegem Akademi.
24. Funkestein, A. (1993). Perception of jewis history, University of California Press.
25. Furedi, F. (2007). The Changing Meaning Of Disaster, Area, 39 (4), 482-489
26. Gerdan, Ş. & Şen, A. (2019). Afet ve Acil Durumlar İçin Belirlenmiş Toplanma Alanlarının Yeterliliklerinin Değerlendirilmesi, İzmit Örneği, İdealkent, 10(28), 962- 983. https://doi.org/10.31198/idealkent.514077
27. Güncü, A., & Aydın, A. (2020). Erzincan kent hafızasının imge mekânları: muvakkat kent. Uluslararası Erzincan Tarihi Sempozyumu, Erzincan.
28. Gürleyen, T. (2020). Hafıza arakesitinde yazınsal mekânın göstergebilimsel anlatısı, İdealkent, 11 (31): 1789-1811. https://doi.org/10.31198/idealkent.746716
29. Görür, N. (2020). Türkiye’de deprem az gittik uz gittik. Doğan Yayıncılık.
30. Gülgöz, S. (2018). Otobiyografik bellek: tanımı ve temel kavramlar. S. Gülgöz, B.Ece, S. Özer (Ed.), Hayatı Hatırlamak: Otobiyografik Belleğe Bilimsel Yaklaşımlar (ss. 13-26), Koç Üniversitesi Yayınları.
31. Halbwachs, M. (2019). Hafızanın toplumsal çerçeveleri, (B. Uçar, Çev.). Heretik Yayınları.
32. Halbwachs, M. (2018). Kolektif hafıza, (B. Barış, Çev.). Heretik Yayınları.
33. Hıdırlıoğlu, İ., Kotanlı, Ş. (2016). Tarihsel süreçte yaşanan deprem acılarının sözlü üretimlerle kültüre yansıma: Erzincan ili örneğinde bir inceleme, Uluslararası Erzincan Sempozyumu, Erzincan.
34. Işık Durmaz, M. (2019). Hafıza Topluluğu Olarak 78 Kuşağı [Yayınlanmamış Doktora Tezi]. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi.
35. İnce, G. B. (2010). Medya ve toplumsal hafıza. Kültür ve İletişim, 13(1), 9- 29. https://izlik.org/JA56UW76BD
36. Kara, R. (1994). Erzincan’ın Gözyaşları Deprem Ağıt ve Destanları. Erzincan Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakfı Yayınları (ERYAKSAN).
37. Karaarslan, F. (2019). Toplumsal hafıza hatırlamanın ve unutmanın sosyolojisi. Ketebe Yayıncılık.
38. Kaya, N. (2015). Sağlık çalışanlarında ruhsal travma belirtilerinin incelenmesi (Van Depremi Örneği) [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Yüzüncü Yıl Üniversitesi.
39. Köse A., & Küçükcan T. (2006). Deprem ve Din Marmara Depremi Üzerine Psiko-Sosyolojik Bir Araştırma. Emre Yayınları.
40. Kümbetoğlu, B. (2005). Sosyolojide ve Antropolojide Niteliksel Yöntem ve Araştırma. Bağlam Yayıncılık.
41. Lefebvre, H. (2014). Mekânın üretimi, (I. Ergüden, Çev.). Sel Yayıncılık.
42. Misztal, B. A. (2003). Theories of Social Remembering, Open University Press.
43. Naniç, A. S. (2019). Medyanın toplumsal hafıza üzerindeki rolü [Yayınlanmamış Doktora Tezi]. Bilgi Üniversitesi.
44. Neuman, W.L. (2016). Toplumsal Araştırma Yöntemleri: Nitel ve Nicel Yaklaşımlar, Cilt 1. Siyasal Kitabevi.
45. Reulecke, J. (2008). Generation/generationality, generativity, and memory, Cultural memory studies: An international and interdisciplinary handbook, 119-125.
46. Pierce, J. L. (2002). The State of Psychological Ownership: Integrating and Extending a Century of Research, Review of General Psychology, 84-107.
47. Olick, J. K., Vinitzky-Seroussi, V. & Levy, D. (Ed.). (2020). Kolektif hafıza kitabı (Z. Can, Ü. Keskin ve T. Özbek, Çev.). Dipnot Yayınları.
48. Özdemir, Ç., & Arpacı, M. (2019). Toplumsal yapı: kent, nüfus ve göç, H. Akın (Ed.). Erzincan Valiliği Yayınları.
49. Sunata, U. (2024). Afetin sosyal inşası: Türkiye’nin deprem sosyolojisi. U. Sunata (Ed.). Nika Yayınevi.
50. Tayanç, M., & Kaya, N. (2025). Mekân ve Bellek Perspektifinden Türkiye'de Kültürel Miras ve Toplumsal Hafıza. Fikriyat, 5(1), 56-65. https://doi.org/10.61960/fikriyat.1637754
51. Uludağ, Z., & Aycı, H. (2016). Modernin güçlü sahnesi erken cumhuriyet dönemi Ankara’sında kolektif belleğin inşası ve toplumsal unutma süreci, İdealkent, 7(20), 746-773. https://izlik.org/JA43PY85PX
52. Uygur, H. K. (2020). Kutsal mekân bağlamında gündelik hayatın izinde mekânın dönüşümü: Mardin Süryani kilise ve manastırı, Uluslararası Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, 3 (4), 130-146. https://izlik.org/JA76EB65ET
53. Yavuz, E. (2017). 1939 depremi Erzincan ve bölgeye etkisi. Arı Sanat Yayınevi.
54. Yetiş, K. (1994). Destan, TDV İslam Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/destan#1 (27.06.2021)
55. Yıldız, E. (2019). İnsan duygularına yeni bir yaklaşım: duygu sosyolojisi, Ege Üniversitesi, İletişim Fakültesi, Yeni Düşünceler Hakemli E-Dergisi, 2, 235-253. https://izlik.org/JA23RT68SE
56. Yılmaz, G. G. (2021). Afetlere Sosyolojik Bakış ve Türkiye’de Afet Yazınına Kuramsal Bir Yaklaşım, Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 9(1), 195-204. https://doi.org/10.18506/anemon.819871