İKİ TANRIYA KARŞI İKİ KILIÇ: ABBÂSÎ HİLAFETİNDE DÜALİST DÜŞÜNCEYE YÖNELİK TEOLOJİK, KÜLTÜREL VE SİYASİ TEPKİLER

Öz

Bu çalışmada yazar, Abbâsî Halifeliği’nin düalist kozmolojilere -özellikle biri ışığı, diğeri karanlığı temsil eden iki ezelî ve karşıt tanrının varlığını savunan Düalist geleneğe- verdiği teolojik ve politik tepkileri incelemektedir. Maniheizm, Mazdekîlik ve Deysaniyye gibi düşünce sistemlerine dayanan bu inançlar, İslami tevhid anlayışı (tevhid) için ciddi bir entelektüel ve metafizik meydan okuma teşkil etmiştir. 8. yüzyıldan 10. yüzyıla kadar olan döneme ait tarihî anlatılar, teolojik risaleler incelenerek, bu düalist doktrinlerin yalnızca zındıklık olarak görülmediği, aynı zamanda İslam devletinin bütünlüğü için sosyopolitik bir tehdit olarak algılandığı ortaya konulmaktadır. Makale üç temel eksen etrafında yapılandırılmıştır: İlk olarak, Düalist İran kozmolojisinin doktriner temelleri yeniden inşa edilerek Horasan, Irak ve Maveraünnehir gibi bölgelerdeki yayılımı ele alınmaktadır. İkinci olarak, Abbâsî yönetiminin bu akımlara yönelik kurumsal tepkisi; yasal kovuşturmalar, eserlerin imhası ve tercüme kontrolü yoluyla ideolojik denetim uygulamaları bağlamında değerlendirilmektedir. Üçüncü olarak ise, İslam felsefesi-kelâm geleneği çerçevesinde düalizmle rasyonel-teolojik düzeyde girişilen mücadele, İslam düşünürlerinin reddiyeleri, özellikle Ebû Mansûr el-Mâtürîdî gibi bilginlerin ortaya koyduğu hudûs (yaratılmışlık) delili üzerinden analiz edilmektedir. İbnü’l-Mukaffa gibi figürlere ve Şu‘ûbiyye hareketinin kültürel-politik dinamiklerine odaklanılan makalede düalizm, hem teolojik bir sapma hem de epistemolojik bir tetikleyici olarak konumlandırılmaktadır. Çalışma, Senevi meydan okumasının bir tehdit olarak çerçevelenmesine rağmen, İslam felsefesinin ve kelâm ilminin sistematik gelişimini tetikleyen biçimlendirici bir uyarıcı işlevi gördüğünü; böylece Abbâsî düzeninin hem entelektüel tutarlılığını hem de iktidarın kurumsal dayanıklılığını artırdığını savunmaktadır. Bu makale, nitel tarihsel-kavramsal bir tasarımla; kaynak tenkidi, metin tahlili, kavramsal çözümleme ve karşılaştırmalı okuma tekniklerini kullanmaktadır. Veri seti 8-10. yüzyıla ait birincil tarih kaynakları (kronikler) ve kelâm metinleri ile modern ikincil literatürden oluşmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Düalizm
• İran Düşüncesi
• Abbâsî Halifeliği
• Zındıklık
• Kelâm
• Mâtürîdî
• Şu‘ûbiyye
• İbnü’l-Mukaffa

TWO SWORDS AGAINST TWO ANCIENT GODS: THEOLOGICAL AND POLITICAL REACTIONS TO SENEVİ THOUGHT IN THE ABBASID CALIPHATE

Öz

In this study, the author examines the theological and political responses of the Abbasid Caliphate to dualist cosmologies (Senevī thought) -especially those traditions that advocate the existence of two eternal and opposing deities, one representing light and the other darkness. Rooted in systems such as Manichaeism, Mazdakism, and Daisaniyya, these beliefs posed a significant intellectual and metaphysical challenge to the Islamic concept of divine unity (tawhīd). By analyzing historical narratives and theological texts from the 8th to the 10th centuries, it is demonstrated that these dualist doctrines were not only viewed as heretical (zandaqa) but also perceived as a sociopolitical threat to the integrity of the Islamic state. The article is structured around three main axes: First, it reconstructs the doctrinal foundations of Iranian dualist cosmology and examines its spread in regions such as Khorasan, Iraq, and Transoxiana. Second, it evaluates the institutional response of the Abbasid administration to these movements within the context of ideological oversight through legal prosecutions, destruction of texts, and control over translations. Third, it analyzes the rational-theological struggle against dualism within the framework of Islamic thought and the kalām tradition, particularly through the argument of ḥudūth (createdness) as articulated by scholars like Abū Manṣūr al-Māturīdī. In the article, which focuses on figures such as Ibn al-Muqaffa and the cultural-political dynamics of the Shuʿūbiyya movement, dualism is positioned both as a theological deviation and as an epistemological catalyst. The study argues that, although the dualist challenge was framed as a threat, it functioned as a formative stimulus that catalyzed the systematic development of Islamic philosophy and kalām, thereby enhancing both the intellectual coherence of the Abbasid order and the institutional resilience of its power. This article employs a qualitative historical-conceptual framework, utilizing techniques such as source criticism, textual analysis, conceptual examination, and comparative reading. The dataset consists of primary historical sources (chronicles) and theological texts from the 8th to 10th centuries, along with modern secondary literature The article is structured around three main axes: First, it reconstructs the doctrinal foundations of Iranian dualist cosmology and examines its spread in regions such as Khorasan, Iraq, and Transoxiana. Second, it evaluates the institutional response of the Abbasid administration to these movements within the context of ideological suppression, through legal prosecutions, destruction of texts, and control over translations. Third, it analyzes the rational-theological struggle against dualism within the framework of Islamic thought and kalām tradition, particularly through the argument of ḥudūth (createdness) as articulated by scholars like Abū Manṣūr al-Māturīdī. Focusing on figures such as Ibn al-Muqaffa‘ and the cultural-political dynamics of the Shuʿūbiyya movement, the article positions dualism both as a theological deviation and as an epistemological catalyst. Despite being framed as a threatening heterodoxy, the study argues that this dualist challenge functioned as a formative stimulus that triggered the systematic development of Islamic philosophy and kalām, thereby reinforcing both the intellectual coherence and political consolidation of the Abbasid order.

Anahtar Kelimeler

• Dualism
• Iranian Thought
• Abbasid Caliphate
• Zandaqa
• Kalām
• Māturidi
• Shuʿūbiyya
• Ibn al-Muqaffa

Kaynakça

1. Abrahamov, B. (2010). İslâm Kelâmı. İnsan Yayınları.
2. Bayrakdar, M. (2012). İslâm Felsefesine Giriş. Türkiye Diyanet Vakfı.
3. Bîrûnî, E. R. (2011). Maziden Kalanlar (el-Âsâr el-bâkiye). (D. Ahsen Batur, Çev.). Selenge Yayınları.
4. Bîrûnî, E. R. (2015). Tahkîku mâ li’l-Hind. (K. Burslan, Çev.). Türk Tarih Kurumu.
5. Chokr, M. (2002). İslâm’ın Hicri İkinci Asrında Zındıklık ve Zındıklar = Zandaqa et Zindīqs en Islam au Second Siècle de l’Hégire. (Ayşe. Meral, Çev.). Anka.
6. Çelebi, İ. (Ed.). (2012). Büyük Türk Bilgini İmâm Mâtürîdî ve Mâtürîdîlik (1. Baskı). Milletlerarası Tartışmalı İlmi Toplantı, İstanbul. İFAV.
7. Demir, H. (2011). Mit Kozmos ve Akıl Zerdüştlük Maniheizm Hıristiyan Gnostikler ve İslam. Sarkaç Yayınları.
8. Demirci, M. (1996). Beytü’l-Hikme (1. Baskı). İnsan Yayınları.

9. Düzgün, Ş. A. (Ed.). (2011). Mâtürîdî’nin Düşünce Dünyası (1. Baskı). T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
10. Cabiri, M. A. (2001). Arap-İslâm Aklının Oluşumu (İ. Akbaba, Çev.). Kitabevi.
11. Foltz, R. C. (2006). İpek Yolu Dinleri (1. Baskı). (A. Aslan, Çev.). Medrese Yayınları.
12. Hasan, P. A. R., & Sunaryo. (2023). The views of Saadia Gaon and al-Qāḍī ʿAbd al-Jabbār on God’s Justice and Their Relevance to Dialogue among Civilizations. ESENSIA: Jurnal Ilmu-Ilmu Ushuluddin, 24(2), 168–179. https://doi.org/10.14421/esensia.v24i2.5285.
13. Hayyât, E. H. (2018). El-İntisar Mu’tezile Müdafaası. (Y. Macit, Çev.). Endülüs Yayınları.
14. İbn Nedim. (1994). Kitab’ül Fihrist. Daru’l Marife. Jackson, A. V. W. (1932). Researches in Manichaeism, With Special Reference to the Turfan Fragments [Part IV, “Theodore Bar Khoni on Mani’s Teachings,” (A. Yohannan, Trans.). Columbia University Press.
15. Kara, S. (2006). İslam Tarihinde İlk Zihniyet Sapması: Emevîler Döneminde Otoritenin Dünyevîleştirilmesi. İSTEM, 8, 145-170.
16. Korkmaz, S. (2017). İmam Mâtürîdî ve Mezhep Eleştirileri. İz Yayıncılık.
17. Kutlu, S. (2015). İmam Mâtürîdî ve Maturidilik. Otto Yayın.
18. Martin, S. (2010). Gnostikler. (E. Ç. Babaoğlu, Çev.). Kalkedon Yayınları.
19. Maraş, İ. (2008). Farâbî’de Hudûs Kavramı, Dini Araştırmalar Dergisi, 11(31), 125-136.
20. Mâtürîdî, E. M. (2003). Kitâbü’t-Tevhîd Tercümesi (2. Baskı). (B. Topaloğlu, Çev.). İsam Yayınları.
21. Mesudî. (2014). Murûc Ez-Zeheb. (D. A. Batur, Çev.). Selenge Yayınları.
22. Mezzs, A. (2000). Onuncu Yüzyılda İslâm Medeniyeti. (S. Şaban, Çev.). İnsan Yayınları.
23. Ocak, A. Y. (2015). Alevî ve Bektaşî İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri (11. Baskı). İletişim.
24. Özbay, B. (2014). Huastuanift: Maniheist Uygurların Tövbe Duası. Türk Dil Kurumu Yayınları.
25. Özdemir, M. (2018). A Comparative Approach to the Problem of Evil from a Theological and Philosophical Perspective. ULUM, 1(1), 65-84. https://doi.org/10.5281/zenodo.1488618
26. Ressî, K. b. İ. (1927). Kitâb er-Red ʿale’z-Zendîk el-laʿîn İbn el-Mukaffâ. (M. Guidi, Haz. ve Çev.). Casa Editrice Italiana di De Luigi Carlo.
27. Rudolph, U. (2016). Mâturîdî (Ö. Taşcı, Çev.). Litera Yayıncılık.
28. Sayar, R. (2019). Mâtürîdî’nin Seneviyye’yi Âlemin Kıdemi Konusunda Eleştirisi (Yayın no. 537120) [Yüksek lisans tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi].
29. Süt, A. (2016). Mu‘tezile ve Ahlâk: Kadı Abdülcebbar örneği (2. Baskı). İz Yayıncılık.
30. Taş, İ. (2011). Türk İslâm Düşüncesi Yazıları (1. Baskı). Kömen Yayınları.
31. Topaloğlu, B. (2010). Allah İnancı. İSAM Yayınları.
32. Watt, W. M. (2013). İslam Düşüncesinin Teşekkül Devri (4. Baskı). (E. R. Fığlalı, Çev.). Sarkaç Yayınları.
33. Yonar, G. (2015). Yaratılış Mitolojileri. Ötüken Neşriyat.