KALKINMA PLANLARINDA NÜFUS MESELESİ VE ORTAÖĞRETİM COĞRAFYA ÖĞRETİM PROGRAMLARINA YANSIMALARI

Yıl 2026, Sayı: 72, 185 - 197, 19.01.2026

Mustafa Köse

https://doi.org/10.30794/pausbed.1732818

Öz

Nüfus politikaları temelde ülkenin ihtiyaç duyduğu nitelikli nüfusa sahip olmayı ve nüfus büyüklüğünün ekonomik kalkınmayı pozitif anlamda etkilemesini hedeflemektedir. Türkiye’de 1963 yılından itibaren 5 yıllık dönemler için hazırlanan kalkınma planlarında nüfus meselesi kendine önemli bir yer edinmiştir. Bu çalışmanın amacı, Türkiye’de kalkınma planlarında yer alan nüfus politikalarının ortaöğretim coğrafya öğretim programlarına nasıl yansıdığını incelemektir. Araştırmada doküman analizi yöntemi kullanılarak beş yıllık kalkınma planları ile Millî Eğitim Bakanlığı tarafından hazırlanan coğrafya öğretim programları karşılaştırılmıştır. Kalkınma planlarında ele alınan sosyal konular genellikle farklı seviyelerdeki müfredatların konusudur. Nüfus konuları ortaöğretim coğrafya öğretim programlarında “Beşerî Sistemler” ünitelerinde işlenmektedir. Bulgular, kalkınma planlarında nüfus artışı, göç ve işgücü planlaması gibi konulara sıkça değinildiğini göstermektedir. Ortaöğretim coğrafya programlarında ise bu konuların özellikle nüfus coğrafyası ünitesi altında işlendiği ve öğrencilere toplumsal, ekonomik ve çevresel boyutlarıyla aktarıldığı belirlenmiştir. Ayrıca, planlardaki vurgulara paralel olarak göç hareketleri, nüfus dağılımı ve demografik değişimlerin ders içeriklerinde yer aldığı görülmüştür. Sonuç olarak, kalkınma planlarının nüfus meselelerine ilişkin önceliklerinin, coğrafya öğretim programlarının içerik ve hedeflerine doğrudan yansıdığı; böylece eğitim ile kalkınma politikaları arasında güçlü bir bağ kurulduğu sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Nüfus , Nüfus Politikarı , Kalkınma Planları , Ortaöğretim Coğrafya Öğretim Programları , Coğrafya eğitimi

POPULATION ISSUE IN DEVELOPMENT PLANS AND ITS REFLECTIONS ON SECONDARY EDUCATION GEOGRAPHY CURRICULUM

Öz

Population policies aim to ensure that a country has the necessary qualified population and that population size positively impacts economic development. In Turkiye, population issues have occupied an important place in the development plans prepared for five-year periods since 1963. This study examines how the population policies included in Turkiye’s development plans are reflected in geography teaching programs for secondary schools. Using the document analysis method, the five-year development plans were compared with the geography teaching programs provided by the Ministry of National Education. Social issues addressed in development plans are generally the subject of curricula at different levels. Population issues are covered in the ‘Human Systems” units of the secondary school geography teaching programs. The findings show that development plans frequently address issues such as population growth, migration, and labor force planning. These issues are specifically addressed under the population geography unit in secondary school geography programs and are conveyed to students in their social, economic, and environmental dimensions. Migration movements, population distribution, and demographic changes were included in the course content in line with the plan’s emphasis. Consequently, it has been concluded that the priorities of development plans regarding population issues are directly reflected in the content and objectives of geography teaching programs by establishing a strong link between education and development policies.

Anahtar Kelimeler

Population , Population Policies , Development Plans , Secondary Education Geography Curriculum , Geography education

Kaynakça

• 1593 Sayılı Umumi Hıfzıssıhha Kanunu (1930), Resmî Gazete.
• 2827 Sayılı Nüfus Planlaması Hakkında Kanun (1983), Resmî Gazete.
• 557 Sayılı Nüfus Planlaması Hakkında Kanun (1965), Resmî Gazete.
• Akın, A., & Aykut, N. B. (2011). Araştırmadan Uygulamaya: Nüfus Politikasının Oluşturulmasında Türkiye Deneyimi. Sağlık ve Toplum Dergisi, 3, s.3-11. https://doi.org/10.17828/yasbed.49556
• Aksoy, E. (2016). 1919-1955 Yılları Arasında Türkiye’nin Nüfus Yapısı ve Uygulanan Nüfus Politikaları. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 24, s.27-45.
• Atalay Şimşek, S., & Atalay, E. (2020). Türkiye Nüfus Politikalarına Genel Bakış. Turkish Studies- Social, 15(7), s.41-51. http://dx.doi.org/10.47356/TurkishStudies.47227
• Aydoğan, E., & Çoban, E. (2016). Türkiye’de Nüfus Sayımları ve Uygulanan Nüfus Politikaları. Batman Üniversitesi Yaşam Bilimleri Dergisi, 6(2), s.113-126.
• Bradatan, C., & Firebaugh, G. (2007). History, Population Policies, and Fertility Decline in Eastern Europe: A Case Study. Journal of Family History, 32(2), s.179–192. https://doi.org/10.1177/0363199006297732
• Bock, G. (1991). Antinatalism, Maternity and Paternity in National Socialist Racism, Maternity and Gender Policies. G. Bock, & P. Thane (Ed.), Maternity and Gender Policies (s. 233-255) içinde Routledge.
• Bostan, H., & Sertkaya Doğan, Ö. (2019). Türkiye’nin Demografik Dönüşümü ve Nüfus Projeksiyonlarına Göre Fırsatlar. Doğu Coğrafya Dergisi, 24(41), s.61-90. https://doi.org/10.17295/ataunidcd.535018
• Demeny, P., & McNicoll, G. (2003). The Encyclopedia of Population. New York: Macmillan Reference.
• Devlet İstatistik Enstitüsü (DİE, 1995). Türkiye Nüfusu 1923-1995 Demografik Yapısı ve Gelişimi. Devlet İstatistik Enstitüsü Matbaası, Ankara.
• Devlet İstatistik Enstitüsü (DİE, 2003). 2000 Genel Nüfus Sayımı: Nüfusun Sosyal ve Ekonomik Nitelikleri. Devlet İstatistik Enstitüsü Matbaası.
• Doğan, M. (2011). Türkiye’de Uygulanan Nüfus Politikalarına Genel Bakış. Marmara Coğrafya Dergisi, 0(23), s.293-307.
• Eryurt, M. A., Canpolat, Ş. B., & Koç, İ. (2013). Türkiye’de Nüfus ve Nüfus Politikaları: Öngörüler ve Öneriler. Amme İdaresi Dergisi, 46(4), s.129-156.
• Gibson, C., & Jung, K. (2002). Population Division, Historical Census Statistics on Population Totals by Race, 1790 To 1990, And By Hispanic Origin, 1970 To 1990, For the United States, Regions, Divisions, and States U.S. Census Bureau.
• Haupt, A., & Kane, T. T. (2000). Populatıon Handbook. Population Reference Bureau.
• Heitlinger, A. (1991). Pronatalism and Women’s Equality Policies. European Journal of Population/Revue Européenne de Démographie, 7(4), s.343–375.
• HÜNEE (2009). Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması. Hacettepe Üniversitesi Hastaneleri Basımevi.
• Karabağ, S., & Şahin, S. (2021). 2005 Coğrafya Dersi Öğretim Programı, S. Karabağ, S. Şahin, & B. Şahin (Ed.), Coğrafya Dersi Öğretim Programları (s. 95-110) içinde, Pegem A Yayıncılık.
• Karaca, A., & Karakuş, U. (2020). Türkiye’de Uygulanan Nüfus Politikalarının Coğrafya Dersindeki Nüfus Konularına Yansıması. Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi, 24(3), s.641-655.
• Karal, E. Z, (1943). Osmanlı İmparatorluğu’nda İlk Nüfus Sayımı 1831. Başvekâlet İstatistik Umum Müdürlüğü.
• Kayacan, E. (2022). Türkiye’nin Nüfus Politikalarındaki Değişimin Kalkınma Planları Üzerinden Değerlendirilmesi. Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, 22(54), s.107-139. Https://Doi.Org/10.21560/Spcd.Vi.1081252
• Kirk, D., & Nortman, D. (1967). Population Policies in Developing Countries. Economic Development and Cultural Change, 15(2), s.129–142.
• Köse, M., (2021). Coğrafi Planlama. M. Doğan, M. Köse & F. Ayhan (Ed.) Coğrafi Planlama (s. 1-13) içinde, Pegem Akademi.
• May, J. (2012). The Role of Population Policies. Études, 417, 441-452. Https://Www.Cairn-Int.Info/Journal--2012-11-Page-441.Htm.
• May, J. F. (2012). Population Policies in Developing Countries World Population Policies, John F. May (Ed.), Springer.
• Mcintosh, C. A., (1982). Population Policy in Western Europe: Responses to Low Fertility in France, Sweden, And West Germany. International Journal of Politics, 12(3), s.3-100.
• MEB. (2005). Coğrafya Dersi Öğretim Programı. Ankara.
• MEB. (2018). Coğrafya Dersi Öğretim Programı. Ankara.
• MEB. (2024). Ortaöğretim Coğrafya Öğretim Programı (9,10,11 ve 12. Sınıflar), Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli. https://tymm.meb.gov.tr/upload/program/2024programcog9101112Onayli.pdf
• Micklin, M. (1992). LDC Population Policies: A Challenge for Applied Demography. Journal of Applied Sociology, 9, s.45-62
• Morioka, M. (2021). What is Antinatalism? Definition, History, and Categories. The Review of Life Studies, 12, s.1-39.
• Oktay, E. Y. (2014). Türkiye’de Cumhuriyet’in İlanından Günümüze Uygulanan Nüfus Politikaları. Yalova Sosyal Bilimler Dergisi, 4(7), s.31-53. https://doi.org/10.17828/yasbed.49556
• Özdemir, A. (2017). Doğum Kontrol Teşviklerinden En Az Üç Çocuğa: Tarihsel Süreçte Türkiye’de Antinatalist ve Pronatalist Politikaların Seyri. Uluslararası Politik Araştırmalar Dergisi, 3(3), s.65-75. https://doi.org/10.25272/J.2149-8539.2017.3.3.07
• Özgür, M. E. (2017). Nüfus Dinamikleri, Çevre ve Sürdürülebilirlik. Coğrafi Bilimler Dergisi, 15(1), s.1-26. https://doi.org/10.1501/cogbil_0000000178
• Pendleton, B. F. (1978). An Historical Description and Analysis of Pronatalist Policies in Italy, Germany and Sweden. Policy Sciences, 9(1), s.45-70.
• Robbins, P. (1998). Population and Pedagogy: The Geography Classroom after Malthus. Journal of Geography, 97(6), s.241–252. https://doi.org/10.1080/00221349808978841
• Quine, M. S. (1995). Population Politics in Twentieth Century Europe: Fascist Dictatorships and Liberal Democracies. Routledge.
• Sak, R., Şahin Sak, İ. T., Öneren Şendil, Ç., & Nas, E. (2021). Bir Araştırma Yöntemi Olarak Doküman Analizi. Kocaeli Üniversitesi Eğitim Dergisi, (4)1, s.227-256. https://doi.org/10.33400/kuje.843306
• Sharma, M. B. (2000). Population in Advanced Placement Human Geography. Journal of Geography, 99(3–4), s.99–110. https://doi.org/10.1080/00221340008978905
• Semiz, Y. (2010). 1923-1950 Döneminde Türkiye’de Nüfusu Arttırma Gayretleri ve Mecburi Evlendirme Kanunu (Bekârlık Vergisi), Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 27.
• Şahin, V., & Şahin, S. (2023). Nüfus Coğrafyası Konularına Yönelik Bir Karşılaştırılma: 1939-1942 ve 2019 Basımı Lise Coğrafya Ders Kitapları. Ondokuz Mayis University Journal of Education Faculty, 42(2), s.715-736. https://doi.org/10.7822/omuefd.1241251
• TC Cumhurbaşkanlığı Strateji Ve Bütçe Başkanlığı (2024). Birinci Kalkınma Planı 1963-1967. Ankara.
• TC Cumhurbaşkanlığı Strateji Ve Bütçe Başkanlığı (2024). İkinci Kalkınma Planı 1968-1972. Ankara.
• TC Cumhurbaşkanlığı Strateji Ve Bütçe Başkanlığı (2024). Üçüncü Kalkınma Planı 1973-1977. Ankara.
• TC Cumhurbaşkanlığı Strateji Ve Bütçe Başkanlığı (2024). Dördüncü Kalkınma Planı 1979-1983. Ankara.
• TC Cumhurbaşkanlığı Strateji Ve Bütçe Başkanlığı (2024). Beşinci Kalkınma Planı 1985-1989. Ankara.
• TC Cumhurbaşkanlığı Strateji Ve Bütçe Başkanlığı (2024). Altıncı Kalkınma Planı 1990-1994. Ankara.
• TC Cumhurbaşkanlığı Strateji Ve Bütçe Başkanlığı (2024). Yedinci Kalkınma Planı 1996-2000. Ankara.
• TC Cumhurbaşkanlığı Strateji Ve Bütçe Başkanlığı (2024). Sekizinci Kalkınma Planı 2001-2005. Ankara.
• TC Cumhurbaşkanlığı Strateji Ve Bütçe Başkanlığı (2024). Dokuzuncu Kalkınma Planı 2007-2013. Ankara.
• TC Cumhurbaşkanlığı Strateji Ve Bütçe Başkanlığı (2024). Onuncu Kalkınma Planı 2014-2018. Ankara.
• TC Cumhurbaşkanlığı Strateji Ve Bütçe Başkanlığı (2024). On Birinci Kalkınma Planı 2019-2023. Ankara.
• TC Cumhurbaşkanlığı Strateji Ve Bütçe Başkanlığı (2024). On İkinci Kalkınma Planı 2024-2028. Ankara.
• TDK (2024), Türk Dil Kurumu. https://sozluk.gov.tr/
• Türkiye Maarif Ansiklopedisi, (2025). https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/cografya-ogretimi
• United Kingdom (2021). Office for National Statistics. https://www.ons.gov.uk/census
• United Nations (UN, 2019). World Population Prospects. https://population.un.org/wpp/
• US Census Bureau (2024). Census Results. https://www.census.gov/history-/www/census_then_now/
• Wisensale, S. K., & Khodair, A. A. (1998). The Two-Child Family: The Egyptian Model of Family Planning. Journal of Comparative Family Studies, 29(3), s.503–516. https://www.jstor.org/stable/41603584
• Yücesahin, M. M., Adalı, T., & Türkyılmaz, A. S. (2016). Population Policies in Turkey and Demographic Changes on A Social Map. Border Crossing, 6(2), s.240–266.
• Yıldız Yılmaz, N., & Meydan, A. (2020). Geographical Education in Primary School Curriculum in Turkey Between 1923-2018. Review of International Geographical Education Online, 10(4), s.639-663. https://doi.org/10.33403/rigeo.710465