OSMANLI SİYASAL YAŞAMINDA SİVİLLEŞME GİRİŞİMLERİNE DAİR SOSYOLOJİK BİR İNCELEME: “ARZ-I HÂL ÖRNEĞİ”

Öz

Bu araştırma, Osmanlı siyasal yapısında halkın yönetime doğrudan katılımının sınırlı olduğu koşullarda bireylerin taleplerini iletebildiği sembolik ve dolaylı bir iletişim aracı olan arz-ı hâl kurumunu sosyolojik bir perspektifle ele almaktadır. Arz-ı hâl belgeleri yalnızca bireysel mağduriyetin ifadesi olmanın yanında, aynı zamanda bireyin siyasal görünürlük kazanma, adalet talep etme ve iktidarla temasa geçme çabalarının yazılı bir formudur. Çalışma, Norbert Elias’ın içsel denetim anlayışı, Jürgen Habermas’ın kamusal alan kuramı ve Charles Tilly’nin müzakereci devlet modeli çerçevesinde sivilleşme olgusunu kavramsallaştırmakta; bu bağlamda arz-ı hâl mekanizmasını, doğrudan siyasal katılımın mümkün olmadığı bir sistemde sivil müdahalenin özgün bir biçimi olarak değerlendirmektedir. Ayrıca Tanzimat ve II. Meşrutiyet dönemlerinde bireyselleşmenin ve siyasal farkındalığın artmasıyla birlikte arz-ı hâl uygulamasının daha kurumsal ve görünür hâle geldiği ortaya konmuştur. Bu yönüyle çalışma, Osmanlı bağlamında yerel koşullara özgü bir sivilleşme deneyiminin izlerini sürmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Arz-ı hâl
• Birey
• Devlet
• Osmanlı siyasal yaşamı
• Sivilleşme

A SOCIOLOGICAL ANALYSIS OF CIVILIANIZATION INITIATIVES IN OTTOMAN POLITICAL LIFE: “THE CASE OF ARZ-I HÂL”

Öz

This study examines the institution of arz-ı hâl a symbolic and indirect means through which individuals in the Ottoman political system conveyed their demands to the authorities within a sociological framework. In a context where direct public participation in governance was limited, arz-ı hâl petitions functioned not only as expressions of personal grievances, but also as written forms of civic visibility, demands for justice, and efforts to engage with political authority. Drawing on Norbert Elias’s concept of internalized self-restraint, Jürgen Habermas’s theory of the public sphere, and Charles Tilly’s model of the negotiating state, the study conceptualizes civilization (or civil development) as a multi-layered process. Within this framework, the arz-ı hâl mechanism is interpreted as a unique form of civic intervention in a system where direct political participation was not feasible. Moreover, the research shows that during the Tanzimat and Second Constitutional periods, rising individualization and political awareness contributed to the institutionalization and increased visibility of arz-ı hâl practices. Thus, the study traces the contours of a localized civil experience within the Ottoman context.

Anahtar Kelimeler

• Arz-ı hâl
• Individual
• State
• Ottoman political life
• Civil development

Kaynakça

1. Agamben, G. (1998). Homo sacer: Sovereign power and bare life. Stanford University Press.
2. Akın, Y. (2003). Fazilet değil vazife istiyoruz! Erken Cumhuriyet dönemi sosyal tarihçiliğinde dilekçeler. Toplum ve Bilim, (99), 98–128.
3. Arendt, H. (2025). İnsanlık durumu: Seçme eserler 1 (B. S. Şener, Çev.). İletişim Yayınları.
4. Barkey, K. (2016). Farklılıklar imparatorluğu Osmanlılar: Bir karşılaştırmalı tarih perspektifi (E. Kılıç, Çev.). Versus Kitap.
5. Bourdieu, P. (1991). Language and symbolic power (G. Raymond & M. Adamson, Ed.). Harvard University Press.
6. Darling, L. T. (2022). Ortadoğu’da sosyal adalet ve siyasal iktidarın tarihi (H. Karagöz, Çev.). Alfa Yayınları.
7. Derrida, J., & Prenowitz, E. (1995). Archive fever: A Freudian impression. Diacritics, 25(2), 9–63. https://doi.org/10.2307/465144
8. Eisenstadt, S. N. (2014). Modernleşme, başkaldırı ve değişim (U. Coşkun, Çev.). Doğu Batı Yayınları.

9. Eken, H. (2006). Küreselleşme ve ulus devlet. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (16), 243–262.
10. Elias, N. (2000). Uygarlık süreci (E. Ateşman, Çev.). İletişim Yayınları.
11. Faroqhi, S. (2005). Subjects of the sultan: Culture and daily life in the Ottoman Empire. I.B. Tauris.
12. Foucault, M. (2003). Toplumu savunmak gerekir (Ş. Aktaş, Çev.). Yapı Kredi Yayınları.
13. Foucault, M. (2019). Hapishanenin doğuşu (M. A. Kılıçbay, Çev.). İmge Kitabevi.
14. Foucault, M. (2021). Özne ve iktidar (O. Akınhay & I. Ergüden, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
15. Genç, M. (2000). Osmanlı’da devlet ve ekonomi. Ötüken Neşriyat.
16. Gerber, H. (1994). State, society and law in Islam: Ottoman law in comparative perspective. State University of New York Press.
17. Goffman, E. (2014). Damga: Örselenmiş kimliğin idare edilişi üzerine notlar. Heretik Yayıncılık.
18. Gramsci, A. (2014). Hapishane defterleri (A. Cemgil, Çev.). Belge Yayınları.
19. Habermas, J. (2001). İletişimsel eylem kuramı (M. Tüzel, Çev.). Kabalcı Yayınları.
20. Habermas, J. (2015). Kamusallığın yapısal dönüşümü (M. Sancar & T. Bora, Çev.). İletişim Yayınları.
21. Heper, M. (2023). Türkiye’de devlet geleneği. Doğu Batı Yayınları.
22. İnalcık, H. (1988). Şikâyet hakkı: Arz-ı hal ve arz-ı mahzarlar. Osmanlı Araştırmaları, (7–8), 32–54.
23. İnalcık, H. (2005). Osmanlı’da devlet, hukuk ve adalet. Eren Yayıncılık.
24. İnalcık, H. (2009). The Ottoman Empire: The classical age, 1300–1600. Phoenix Press.
25. İnalcık, H., & Seyitdanlıoğlu, M. (2021). Tanzimat: Değişim sürecinde Osmanlı İmparatorluğu. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
26. Kalaycıoğlu, E. (1998). Sivil toplum ve neopatrimonyal siyaset. F. Keyman & A. Y. Sarıbay (Ed.), Küreselleşme, sivil toplum ve İslam içinde (pp. 34–56). Vadi Yayınları.
27. Kalkan, İ. H. (2021). Hukuk, adalet ve toplumsal bilinç: Geç Osmanlı İmparatorluğu’nda dilekçeler ve siyaset. Journal of History School, (51), 854–874.
28. Karpat, K. H. (2019). İslam’ın siyasallaşması: Osmanlı Devleti’nin son döneminde kimlik, devlet, inanç ve cemaatin yeniden yapılandırılması. Timaş Yayınları.
29. Mardin, Ş. (2018). Türk modernleşmesi. İletişim Yayınları.
30. Mardin, Ş. (2024). Türkiye’de toplum ve siyaset. İletişim Yayınları.
31. Mitchell, T. (1991). The limits of the state: Beyond statist approaches and their critics. American Political Science Review, 85(1), 77–96. https://doi.org/10.2307/1962879
32. Ortaylı, İ. (2011). Tanzimat devrinde Osmanlı mahalli idareleri (1840–1880). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
33. Ortaylı, İ. (2012). Osmanlı’yı yeniden keşfetmek. Timaş Yayınları.
34. Said, E. W. (1998). Oryantalizm (N. Uzel, Çev.). İrfan Yayınevi.
35. Scott, J. C. (1990). Domination and the arts of resistance. Yale University Press.
36. Şaşmaz, A. P. (2023). Klasik dönem Osmanlı Devleti’nde halkın adalete ulaşma aracı olarak arz-ı hal uygulaması. Uluslararası Yönetim Akademi Dergisi, 6(4), 1243–1256. https://doi.org/10.33712/mana.1384607
37. Taylor, C. (2019). Seküler çağ (D. Körpe, Çev.). Türkiye İş Bankası Yayınları.
38. Tilly, C. (2008). Toplumsal hareketler (O. Düz, Çev.). Babil Yayınları.
39. Tilly, C. (2011). Demokrasi (E. Arıcı, Çev.). Phoenix Yayınevi.
40. Verba, S., Schlozman, K. L., & Brady, H. E. (1995). Voice and equality: Civic voluntarism in American politics. Harvard University Press.
41. Weber, M. (2008). Sosyoloji yazıları (T. Parla, Çev.). Deniz Yayınları.
42. Zürcher, E. J. (2012). Modernleşen Türkiye’nin tarihi (Y. Saner, Çev.). İletişim Yayınları.