KARAZ KÜLTÜRÜ BAĞLAMINDA ELEŞKİRT YIĞINTAŞ HÖYÜĞÜ VE YERLEŞİM ALANI ÜZERİNE DEĞERLENDİRME

Öz

Doğu Anadolu Bölgesi’nin Yukarı Murat-Van Bölümü, arkeolojik potansiyeli yüksek olmakla birlikte yeterince araştırılmamış sahalardan biridir. Bu bölüm içerisinde yer alan Ağrı ili Eleşkirt ilçesi ve yakın çevresi Erken Tunç Çağı’na ait arkeolojik veriler bakımından sınırlı sayıda çalışmaya konu olmuştur. 2019–2022 yılları arasında Eleşkirt ilçesinde gerçekleştirilen yüzey araştırmaları sonucunda, Karaz Kültürü’ne ait olduğu anlaşılan çeşitli merkezlerde önemli bulgular tespit edilmiştir. Bu merkezler arasında, Karaz Kültürü’nün en yoğun biçimde izlendiği ve keramik buluntuları bakımından zengin Yığıntaş Höyüğü ve yerleşim alanı başta gelmektedir. Höyükte Karaz Kültürü ile ilişkilendirilen siyah açkılı keramik örneklerinin ele geçirilmiş olması, bölgedeki Karaz Kültürü yayılımında buranın önemli bir merkez olduğunu ortaya koymaktadır. Bununla birlikte, söz konusu keramiklerin bezeme özelliklerinde gözlenen bölgesel farklılıklar, Yığıntaş Höyüğü’nün çevredeki diğer merkezlerden kısmen bağımsız, yerel bir üretim geleneğine sahip olabileceğini düşündürmektedir. Bu çalışma kapsamında elde edilen bulgular, Eleşkirt ve çevresinin Erken Tunç Çağı’nın anlaşılmasına yönelik yeni ve önemli katkılar sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Eleşkirt
• Yığıntaş Höyük
• Tunç Çağı
• Karaz Kültürü

EVALUATION ON THE ELEŞKIRT YIĞINTAŞ MOUND AND SETTLEMENT AREA IN THE CONTEXT OF THE KARAZ CULTURE

Öz

The Upper Murat-Van Section of the Eastern Anatolia Region is one of the areas with high archaeological potential but has not been sufficiently researched. Within this section, the district of Eleşkirt in the province of Ağrı and its immediate surroundings have been the subject of a limited number of studies in terms of archaeological data from the Early Bronze Age. As a result of surface surveys conducted in the district of Eleşkirt between 2019 and 2022, important findings have been identified at various sites believed to belong to the Karaz Culture. Among these centres, the Yığıntaş Mound and settlement area, where the Karaz Culture is most intensely observed and which is rich in ceramic finds, stands out. The discovery of black-glazed ceramic examples associated with the Karaz Culture at the mound reveals that this area was an important centre in the spread of the Karaz Culture in the region. However, the regional differences observed in the decorative features of these ceramics suggest that Yığıntaş Mound may have had a local production tradition that was partially independent from other centres in the vicinity. The findings obtained in this study offer new and important contributions to the understanding of the Early Bronze Age in Eleşkirt and its surroundings.

Anahtar Kelimeler

• Eleşkirt
• Yığıntaş Mound
• Bronze Age
• Karaz Culture

Kaynakça

1. Aktaş, S. (2022). Şeryan Çayı (Eleşkirt) havzasının fiziki coğrafyası [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
2. Albright, W. F. (1924). The Jordan Valley in the Bronze Age. The Annual of the American Schools of Oriental Research, 6, 13–74.
3. Amiran, R. B. (1952). Connections between Anatolia and Palestine in the Early Bronze Age. Israel Exploration Journal, 2(2), 89–103.
4. Amiran, R. B. (1965). Yanık Tepe, Shengavit, and the Kirbet Kerak Ware. Anatolian Studies, 15, 165–167.
5. Arsebük, G. (1974). Altınova’da koyu yüzlü açkılı ve Karaz türü çanak çömlek arasındaki ilişkiler sorunu [Yayımlanmamış doktora tezi]. İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
6. Aslan, R. (2020). 2018 yılı Troya kazı sonuçları. 41. Kazı Sonuçları Toplantısı, 4, 69–80.
7. Bingöl, A. (2014). Hurri’lerin siyasi organizasyonları. Erzincan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 6(1), 115–134.
8. Bingöl, B., & Günaşdı, Y. (2024). Eski Çağ’da Erzurum: Horasan–Köprüköy–Pasinler yol ağı ve kuzey–güney rotaları. MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi, 13(4), 1495–1518. https://doi.org/10.33206/mjss.1534654

9. Blegen, C. W. (1971). Troy I–II. In I. E. S. Edwards, C. J. Gadd, & N. G. L. Hammond (Eds.), The Cambridge Ancient History (3rd ed., Vol. 1, Part 2, pp. 411–416). Cambridge University Press.
10. Braidwood, R. J. ve Braidwood, L. S. (1960). Excavations in the Plain of Antioch I: The Earlier Assemblages Phases A–J. Chicago: The Oriental Institute of the University of Chicago.
11. Burney, C. A., & Lang, D. M. (1971). The peoples of the hills: Ancient Ararat and Caucasus. Weidenfeld and Nicolson.
12. Ceylan, A. (2001). 1999 yılı Erzincan ve Erzurum yüzey araştırmaları. XVIII. Araştırma Sonuçları Toplantısı, 1, 71–82.
13. Ceylan, A. (2004). Doğubayazıt’ın Eskiçağ (İlk Tunç Çağı’ndan Demir Çağı’na) tarihine bir bakış. İçinde O. Belli (Ed.), Güneşin Doğduğu Yer: Doğubayazıt Sempozyumu (pp. 41–50).
14. Ceylan, A. (2015). Doğu Anadolu araştırmaları II: Erzurum–Erzincan–Kars–Iğdır (2008–2014). Atatürk Üniversitesi Yayınları.
15. Ceylan, A., & Günaşdı, Y. (2018). Erzurum’un Eskiçağ kaleleri. Atatürk Üniversitesi Yayınları.
16. Ceylan, A., Morkoç, A. N., & Kalmış, G. (2021). Erzurum höyükleri ve yerleşmeleri. Atatürk Üniversitesi Yayınları.
17. Ceylan, A., & Payne, M. R. (2003). A new Urartian inscription from Ağrı-Pirabat. Studi Micenei ed Egeo-Anatolici, 45(2), 191–201.
18. Ceylan, N. (2016). Pasin Ovası’nın kuzeye açılan iki tarihi yolu. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 9(43), 656–671.
19. Ceylan, N. (2020). 2019 yılı Ağrı ili, Patnos ilçesi yüzey araştırması. Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 15(2), 360–373. https://doi.org/10.48145/gopsbad.814297
20. Dörpfeld, W. (1902). Troja und Ilion: Ergebnisse der Ausgrabungen in den vorhistorischen und historischen Schichten von Ilion 1870–1894 (A. Brückner, H. von Fritze, A. Götze, H. Schmidt, W. Wilberg, & H. Winnefeld, Katkıda bulunanlar). Beck & Barth.
21. Girgin, M. (1991). Eleşkirt Ovası ve çevresinin fiziki coğrafyası [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
22. Gümüş, İ. (1993). Eleşkirt (Ağrı) Ovası hububat tarlaları ve çevresinin floristik yapısı üzerine bir araştırma. Atatürk Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 24(1), 14–31.
23. Günaşdı, Y., & Küçükyıldız, İ. (2021). 2019 yılı Ağrı ili, Eleşkirt ilçesi yüzey araştırması ve bir değerlendirmesi. MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi, 10(1), 557–577. https://doi.org/10.33206/mjss.841466
24. Günaşdı, Y., & Küçükyıldız, İ. (2023). 2021 yılı Ağrı ili, Eleşkirt ilçesi yüzey araştırması. 38. Araştırma Sonuçları Toplantısı, 3, 477–488.
25. Günaşdı, Y., & Küçükyıldız, İ. (2024). 2022 yılı Eleşkirt ilçesi yüzey araştırması. 39. Araştırma Sonuçları Toplantısı, 3, 533–544.
26. Günaşdı, Y., Üngör, İ., & Özgül, O. (2023). Eleşkirt ilçesinde önemli bir Urartu merkezi: Güneykaya Kalesi. İçinde İ. Albayrak, L. Gürkan Gökçek, N. Yıldırım, & K. Toptaş (Eds.), Prof. Dr. Salih Çeçen’e armağan (pp. 71–83). Bilgin Kültür Sanat Yayınları.
27. Hood, S. (1951). Excavations at Tabara el Akrad, 1948–49. Anatolian Studies, 1, 113–147. https://doi.org/10.2307/3642360
28. Kalmış, G., Ceylan, N., Günaşdı, Y., Morkoç, A. N., Bingöl, B., & Çeki, S. (2025). 2023 yılı Ağrı ili, Patnos ilçesi yüzey araştırması. 44. Uluslararası Kazı, Araştırma ve Arkeometri Sempozyumu (pp. 155–170).
29. Kalmış, G., Ceylan, N., Günaşdı, Y., & Söylemez, B. (2024). 2022 yılı Ağrı ili, Patnos ilçesi yüzey araştırması. İçinde 39. Araştırma Sonuçları Toplantısı (pp. 107–118). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
30. Kara, Ö. F. (2018). Eleşkirt ilçesinin turizm coğrafyası [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
31. Kaya, F. (2001). Ağrı Ovası ve çevresinin coğrafi etüdü [Yayımlanmamış doktora tezi]. Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
32. Kelly-Buccellati, M. (1974). The Early Trans-Caucasian Culture: Geographical and Chronological Interaction (Yayımlanmamış doktora tezi). University of Chicago, Department of Near Eastern Languages and Civilizations.
33. Kınal, F. (1991). Eski Anadolu tarihi. Türk Tarih Kurumu.
34. Kocaman, S., & Kaya, F. (2012). Ağrı ilinin idari coğrafya analizi. İçinde I. Ulusal Coğrafya Sempozyumu (pp. 329–345).
35. Kocaman, S., & Kaya, F. (2014). Ağrı ilinin turizm coğrafyası. Zafer Medya.
36. Kocaman, S., Kaya, F., & Korkusuz, T. (2015). Ağrı ilinin idari coğrafya analizi. İçinde S. Zaman & O. Coşkun (Eds.), Coğrafya’ya adanmış bir ömür: Prof. Dr. Hayati Doğanay (pp. 599–620). Pegem Akademi.
37. Korfmann, M. (1997). Troia 1995 kazıları. 18. Kazı Sonuçları Toplantısı, 1, 213–229.
38. Korfmann, M. (2000). 1998 Troia kazı sonuçları. 21. Kazı Sonuçları Toplantısı, 1, 287–298.
39. Korfmann, M. (2001). Troya 1999 kazıları. 22. Kazı Sonuçları Toplantısı, 1, 279–288.
40. Koşay, H. Z. (1948). Karaz sondajı. İçinde 3. Türk Tarih Kongresi (pp. 165–169).
41. Koşay, H. Z., & Turfan, K. (1959). Erzurum-Karaz kazısı raporu. Belleten, 23(91), 349–413.
42. Koşay, H. Z., & Vary, H. (1964). Pulur kazısı: 1960 mevsimi çalışmaları raporu. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
43. Koşay, H. Z., & Vary, H. (1967). Güzelova (Tufanç) Erzurum kazısı 1961. Türk Tarih Kurumu Basımevi.
44. Kuftin, B. A. (1944). The Urartian “columbarium” at the foot of Ararat and the Eneolithic stage of the Kura-Araks Basin. Bulletin of the State Museum of Georgia, 13, 1–171.
45. Marro, C., & Özfırat, A. (2003). Pre-Classical survey in Eastern Turkey: The first preliminary report: The Ağrı Dağ (Mount Ararat) region. Anatolia Antiqua, 11, 385–422.
46. Mellaart, J. (1958). The end of the Early Bronze Age in Anatolia and the Aegean. American Journal of Archaeology, 62, 9–33.
47. Mellink, M. J. (1965). Archaeology in Asia Minor. American Journal of Archaeology, 69(2), 133–149. https://doi.org/10.2307/501729
48. Mellink, M. J. (1971). Archaeology in Asia Minor. American Journal of Archaeology, 75, 161–181.
49. Özdoğan, M. (2023). The making of the Early Bronze Age in Anatolia. Old World: Journal of Ancient Africa and Eurasia, 3(1), 1–58. https://doi.org/10.1163/26670755-20230007
50. Özfırat, A. (2008). Van, Ağrı ve Iğdır yüzey araştırması, 2006. 25. Araştırma Sonuçları Toplantısı (pp. 197–220).
51. Özfırat, A. (2009). Van, Ağrı ve Iğdır yüzey araştırması, 2007. 26. Araştırma Sonuçları Toplantısı, 1 (pp. 345–366).
52. Özfırat, A. (2010). Van, Ağrı, Iğdır illeri yüzey araştırması, 2008. 27. Araştırma Sonuçları Toplantısı, 2 (pp. 223–238).
53. Özfırat, A., & Marro, C. (2004). 2002 yılı Van, Ağrı, Iğdır illeri yüzey araştırması. 21. Araştırma Sonuçları Toplantısı.
54. Özfırat, A., & Marro, C. (2007). 2004 yılı Van, Ağrı, Iğdır illeri yüzey araştırması. Türk Arkeoloji ve Etnografya Dergisi, 7, 1–20.
55. Özgül, O., & Söylemez, B. (2021). Alalah belgeleri ışığında Amik Ovası ve çevresinde Hurri yer adları ve lokalizasyonları üzerine bir değerlendirme. MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi, 10(4), 2496–2512. https://doi.org/10.33206/mjss.985167
56. Palumbi, G. (2003). Red-Black pottery: Eastern Anatolian and Transcaucasian relationships during the mid-fourth millennium BC. Ancient Near Eastern Studies, 40, 80–134.
57. Palumbi, G., & Chataigner, C. (2014). The Kura-Araxes culture from the Caucasus to Iran, Anatolia and the Levant: Between unity and diversity. A synthesis. Paléorient, 40(2), 247–260.
58. Pehlivan, M. (1990). Karaz ve Hurriler. 100. Yıl Üniversitesi Sosyal Bilgiler Dergisi, 1, 168–176.
59. Polat, E., Kayserili, A., & Kaya, F. (2021). Ağrı ilinin kış turizm potansiyelinin analizi. Doğu Coğrafya Dergisi, 26(46), 81–96. https://doi.org/10.17295/ataunidcd.984346
60. Sagona, A., & Zimansky, P. (2018). Arkeolojik veriler ışığında Türkiye’nin en eski kültürleri: MÖ 1.000.000–550. Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
61. Salın, A. K., & Nişancı, B. (2024). Önemli bir Urartu kalesi: Pirabat. MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi, 13(4), 1578–1599. https://doi.org/10.33206/mjss.1559152
62. Sevin, V. (2003). Başlangıçtan Persler’e kadar Anadolu arkeolojisi (3. bs.). Der Yayınları.
63. Söylemez, B. (2022). Karaz kültürü’nün Amik Ovası ve çevresindeki etkileri [Yayımlanmamış doktora tezi]. Atatürk Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü.
64. Teyfur, E. (1999). Eleşkirt ilçe merkezinin coğrafi etüdü [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
65. Üngör, İ., & Günaşdı, Y. (2023). Erzincan Refahiye’de bir Karaz höyüğü: Toprakkale. İçinde Prof. Dr. Sebahattin Bayram armağanı: Eskiçağ tarihi yazıları (pp. 689–710). Çizgi Kitabevi.
66. Yiğit, T. (2003). İlk Tunç Çağı’nın son evresinde Anadolu’nun siyasal görünümü. Tarih Araştırmaları Dergisi, 22(33), 167–182. https://doi.org/10.1501/Tarar_0000000144