TÜRK SİYASİ TARİHİNDE BİR LİDER OLARAK ENVER PAŞA’NIN PSİKOBİYOGRAFİ DENEMESİ

Yıl 2026, Sayı: 72, 231 - 250, 19.01.2026

Özlem Özdeşim Subay

https://doi.org/10.30794/pausbed.1755949

Öz

Liderlik, bireylerin düşünce ve davranışlarını etkileme süreci olarak tanımlanmakta olup, siyasal liderlerin kişilik özellikleri bu süreci biçimlendirmede kritik bir rol oynamaktadır. Enver Paşa, II. Meşrutiyet sonrası dönemde yalnızca askerî başarılarıyla değil, siyasal alandaki etkisiyle de ön plana çıkmış; İttihat ve Terakki Cemiyeti içerisindeki konumu ve Osmanlı Devleti’ni I. Dünya Savaşı sürecindeki önemli kararlarıyla Türk siyasal hayatında tarihsel bir figür hâline gelmiştir. Bu bağlamda, Enver Paşa’nın liderliğini anlamak, yalnızca tarihsel olaylara değil, aynı zamanda kişilik yapısına da odaklanmayı gerektirir. Psikobiyografi, bireylerin yaşam öykülerini psikolojik kuramlarla analiz etmeye imkân tanıyan bir yöntem olarak bu tür analizler için uygun bir çerçeve sunmaktadır. Bu çalışma, Osmanlı Devleti’nin son döneminde önemli bir askeri ve siyasi figür olan Enver Paşa’nın hayat hikayesini psikanalitik bakış açısıyla narsisizm bağlamında analiz edilmesini amaçlamaktadır. Çalışmanın ulaştığı sonuç, Enver Paşa’nın bir lider olarak üstlendiği görevler ve aldığı kararlarda, hatta yaşamının sonlanış biçiminde narsistik eğilimler sergilediğidir.

Anahtar Kelimeler

Lider Analizi , Psikobiyografi , Narsisizm , Enver Paşa

A PSYCHOBIOGRAPHICAL ATTEMPT ON ENVER PASHA AS A LEADER IN TURKISH POLITICAL HISTORY

Öz

of political leaders play a decisive role in shaping this process. Enver Pasha came to the forefront after the Second Constitutional Era not only with his military achievements but also with his political influence; through his position within the Committee of Union and Progress and his role in the critical decisions of the Ottoman Empire during World War I, he became a significant figure in Turkish political history. In this context, understanding Enver Pasha’s leadership requires focusing not only on historical events but also on his personality structure. Psychobiography, as a method that enables the analysis of the life stories of historically significant individuals through psychological theories, provides an appropriate framework for such analytical approaches. This study aims to analyze the life story of Enver Pasha, a prominent military and political figure during the final period of the Ottoman Empire, from a psychoanalytic perspective, specifically in the context of narcissism. The study concludes that Enver Pasha exhibited narcissistic tendencies in the duties he undertook, the decisions he made as a leader, and even in the manner in which his life came to an end.

Anahtar Kelimeler

Leadership Analysis , Psychobiography , Narcissism , Enver Pasha

Kaynakça

• Akşin, S. (1997). Türkiye Tarihi 4: Çağdaş Türkiye 1908-1980. 5. Basım, Cem Yayınevi.
• Akşin, S. (2014). Jön Türkler ve İttihat Terakki. 7. Baskı, İmge Kitabevi.
• Aktu, Y. (2018). Levinson’un Kuramı Bağlamında Kemal Sunal’ın Psikobiyografisi. International Journal of Social Science Research, 7(2), 254-274.
• Altay, F. (1970). 10 Yıl Savaş (1912-1922) ve Sonrası. İnsel Yayınevi.
• Ataay, F. (2020). Türkiye Demokrasi Tarihi (1789’dan Günümüze). Nika Yayınevi.
• Aydemir, Ş. S. (1978). Makedonya'dan Orta Asya'ya Enver Paşa (1860-1908). Remzi Kitabevi.
• Aydemir, Ş. S. (1995). Makedonya'dan Orta Asya'ya Enver Paşa (1914-1922). Remzi Kitabevi.
• Aydemir, Ş. S. (2015). Makedonya'dan Orta Asya'ya Enver Paşa (1908-1914). Remzi Kitabevi.
• Bademci, A. (1975). 1917-1934 Türkistan Milli İstiklâl Hareketi ve Enver Paşa-Korbaşılar. Kutluğ Yayınları.
• Balcı, R. (2006). Tarihin Sarıkamış Duruşması. Tarih Düşünceleri Kitapları.
• Bardakçı, M. (2015). Enver. 1.Basım, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Battal, F. B. (2013). Gündelik Hayatta Narsisizmin Toplumsal Görünümleri. II. Türkiye Lisansüstü Çalışmaları Kongresi- Bildiriler Kitabı V, 1433-1444.
• Beyazyüz, M. (2017). Cemil Meriç’in Psikobiyografisi. 2. Baskı, Timaş Yayınları.
• Bıyıklar, B. (2023). Lider/ Liderlik Psikolojisi: Fidel Castro. Politik Psikoloji. (Ed: B. Özer), Nobel Yayınları, 57-78.
• Bilen, G. & İçerli, L. (2023). Çalışma Yaşamında Kişiliğin Karanlık Yönü: Narsisizm, Makyavelizm ve Psikopati. Örgütsel Davranış Kavramlar ve Araştırmalar-II, 101-128.
• Bragon, İ. (1921). Batum'un İşgali. Mart 15, Liva el-İslam (1), 8.
• Çatal, Y. (2019). Başkumandan Vekili ve Harbiye Nazırı Enver Paşa’nın Çanakkale Cephesindeki Rolü (Yüksek Lisans Tezi). On Dokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Samsun.
• Çolak, M. (2022). Komitenin Kahramanı Enver Paşa. Yeditepe Yayınevi.
• Dirilen Gümüş, Ö. (2015). Siyasi Liderlik, Siyaset Psikolojisi- 1. Cilt, (Ed: Ö. Dirilen Gümüş). Nobel Yayınları.
• Ettensohn, M. (2024). Narsizmin İç Yüzü: Hayatınızdaki Narsisti Anlama Defteri. 1. Baskı, Say Yayınları.
• Freud, S. (1914). On Narcissism: An Introduction. The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud. Volume XIV (1914-1916): On the History of the Psycho-Analytic Movement, Papers on Metapsychology and Other Works. Hogarth Press, 67–102.
• Freud, S. (1957). Leonardo Da Vinci and a Memory of His Childhood. Hogarth Press.
• Fromm, E. (1991). Freud Düşüncesinin Büyüklüğü ve Sınırları, ( A. Arıtan, Çev.). 3. Baskı Arıtan Yayınları.
• Fromm, E. (1994). Sevginin ve Şiddetin Kaynağı. Payel Yayınları.
• Fromm, E. (1996). Özgürlükten Kaçış. (Ş. Yeğin, Çev.), Payel Yayınları.
• Fromm, E. (2003). Sevme Sanatı. (I. Gündüz, Çev.), Morpa Kültür Yayınları.
• Fromm, E. (2024). Psikolog Olmayanlar İçin Psikoloji. 1. Baskı, Say Yayınları.
• Geçtan, E. (2020). Psikanaliz ve Sonrası. On Yedinci Basım, Mayıs 2020, Metis Yayınları.
• Geçtan, E. (2024). İnsan Olmak. Yirmi Sekizinci Basım, Metis Yayınları.
• Genç, A. & Genç, Ö. (2016). Psikobiyografik Bir İnceleme: İbn Rüşd. International Journal of Social Science, 44, 443-452.
• Gruen, A. (2007). İçimizdeki Yabancı. (İ. İgan, Çev.), Çitlembik Yayınları.
• Gülmez, N. (2009). Narsistik Liderlik. (Yüksek Lisans Tezi), Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Gürsu, O. (2015). Hasan Basri Çantay: Bir Psikobiyografi Denemesi. EKEV Akademi Dergisi, 62(62), 251-268.
• Houghton, D. P. (2018). Siyaset Psikolojisi: Durumlar, Bireyler, Olaylar. Bilge Kültür Sanat.
• İnan, A. (1997). Enver Paşa'nın Özel Mektupları. İmge Kitabevi.
• İnan, S. (2016). “Çocukluğumuza İnelim…” Tarih Yazımında Psikobiyografiler: İyi Örneklerden Yöntemin Belirlenmesine. Turkish History Education Journal, 5(2), 491-514.
• Kara, İ. (2008). Basmacılık Hareketi'nde Enver Paşa'nın Rolü. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Fakültesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı Orta Çağ Tarihi Programı.
• Kara, İ. (2011). Enver Paşa. Yediveren Yayınları.
• Karakuş, S. E. (2023). Enver Paşa’nın Tabur Mektepleri Denemesi. Stratejik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 7(2), 357-373. https://doi.org/10.30692/sisad.1311443
• Karslı, F. (2023). Türkiye’deki Psikobiyografi Çalışmaları: Sistematik Derleme. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitü Dergisi, (38), 99-111. https://doi.org/10.20875/makusobed.1345845
• Kaya, D. & Kahveci, H. (2023). Sezai Karakoç Psikobiyografisi. TURAN: Stratejik Araştırmalar Merkezi, 15(59), 150-162.
• Koçel, T. (2001). İşletme Yöneticiliği. 7. Baskı, Beta Yayınları.
• Kösoğlu, N. (2015). Şehit Enver Paşa. 4. Basım, Ötüken Neşriyat.
• Kutay, C. (1978). Üç Paşalar Kavgası. Yelken Matbaası.
• Lapsley, Daniel K. & Paul C. Stey. (2011). Id, Ego, and Superego. Encyclopedia Of Human Behavior 2, Elsevier, 1-9.
• Maccoby, M. (2000). Narcissistic Leaders: The Incredible Pros, the Inevitable Cons. The Harward Business Review, Vol.78, No.1, 68 – 79.
• Maccoby, M. (2003). The Productive Narcissist: The Promise and Peril of Visionary Leadership. Broadway Books.
• Maccoby, M. (2004). Why People Follow the Leader: The Power of Transference. Harvard Business Review, 82(9), 76–85.
• Mack, J. E. (2008). Önsöz, Kıbrıs: Savaş ve Uyum Çatışan İki Etnik Grubun Psikanalitik Tarihi. (Ed. V. Volkan) Everest Yayınları, İstanbul, IX-XXII.
• Mardin, Ş. (2015). Jön Türklerin Siyasi Fikirleri 1895- 1908. 20. Baskı, İletişim Yayınları.
• Millon, T., Grossman, S., Millon, C., Meagher, S. & Ramnath, R. (2021). Modern Yaşamda Kişilik Bozuklukları. (E. O. Gezmiş, Çev.) İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Noland, R. W. (2010) Psikotarih: Teori ve Pratik. (M. Alican, Çev.), Tarih Okulu VI, 95-123.
• Ponterotto, J. G. (2015). Psychobiography in Psychology: Past, Present, and Future. Journal of Psychology in Africa, 25(5), 379–389. https://doi.org/10.1080/14330237.2015.1101267
• Post, J. M. (1991). Saddam Hussein of Iraq: A Political Psychology Profile. Political Psychology, 12(2), 279-289.
• Odabaşı, H. Y. (2020). İlk Psikobiyografi Çalışması Freud’un Leonardo Da Vinci Eseri ve Psikotarih Üzerine. Üsküdar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (11), 301-334.
• Özmen, H. (2022). Avustralya Basınında Enver Paşa (Yüksek Lisans Tezi). Bilecik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Schultz, W. T. (2005). Handbook of Psychobiography. Oxford University Press.
• Schultz, W. T. & Lawrence, S. (2017). “Psychobiography: Theory and Method”. American Psychologist, 72(5), 434.
• Sunay, A. (2022). Necip Fazıl Kısakürek’in Psikobiyografisi. (Yüksek Lisans Tezi) İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Şakir, Z. (2011). Yakın Tarihin Üç Büyük Adamı Talat- Enver-Cemal. Akıl Fikir Yayınları.
• Tarhan, N. (2010). Toplum Psikolojisi: Sosyal Şizofreniden Toplumsal Empatiye. 1. Baskı, Timaş Yayınları.
• Timur, T. (2011). Marksizm, İnsan ve Toplum: Balibar, Seve, Althusser ve Bourdieu. İkinci Basım, Nisan, Yordam Kitap.
• Turna, M. (2020). Ömer Seyfettin’in Hikâyelerine Psikobiyografik Bakış. Mediterranean Journal of Humanities, (10), 459-482.
• Volkan, V. D. (2017). Körü Körüne İnanç: Kriz ve Terör Dönemlerinde Geniş Gruplar ve Liderleri. 1. Baskı, Asi Kitap.
• Volkan, V. D. & Itzkowitz, N. (2005). Ölümsüz Atatürk, Yaşamı ve İç Dünyası. Bağlam.
• Wardetzki, B. (2018). Siyasette ve Toplumda Narsisizm, Ayartma ve İktidar. 1. Baskı, İletişim Yayınları.
• Yamauchi, M. (1995). Hoşnut Olamamış Adam-Enver Paşa: Türkiye'den Türkistan'a. Bağlam Yayıncılık.
• Yılmaz, Ș. (1999). An Ottoman Warrior Abroad: Enver Pasha as an Expatriate. Middle Eastern Studies, 35/4, 40-69. https://doi.org/10.1080/00263209908701286