HALİDE EDİP ADIVAR’S CONCEPTION OF TURKISM AND DECENTRALISM WITHIN THE FRAMEWORK OF TURKISHISM DISCUSSIONS

Öz

Halide Edip Adıvar interprets Turkishness within the framework of the religion-tradition-culture formula throughout the historical process. In her understanding of Turkishness, shaped within the historical process, she aims for transformation by shaping it with different dynamics rather than rejecting Ottoman identity. She advocates/attempts to establish an understanding of Turkishness in which tradition and modernity are intertwined, without any traces of positivism. Unlike the founding cadres of the Republic, she aligns herself with Ottoman Turkish nationalism. In her understanding of Turkish nationalism, shared history and cultural sphere are more decisive than ethnic identities. Taking into account the wars fought and the historical process in the final period of the Ottoman Empire, she develops the concept of Turkishness, differing from her contemporaries. It stands on a decentralised line rather than centralised customs. In this respect, it is closer to Anatolian Turkish nationalism, which emphasises the concepts/elements of decentralisation, tradition, geography, history, culture, and religion, rather than the new regime, which operates within a centralised and secular Turkish nationalism framework. In this study, after examining the aspects that nourished/shaped Halide Edip Adıvar's approach to Turkish nationalism, primarily based on her works, our priority is to discuss the similarities and differences between the concept of Turkish nationalism she developed and that of the new regime.

Anahtar Kelimeler

• Decentralisation
• Halide Edip Adıvar
• Turkism
• Turkishism

TÜRKİYECİLİK TARTIŞMALARI ÇERÇEVESİNDE HALİDE EDİP ADIVAR’IN TÜRKÇÜLÜK VE ÂDEM-İ MERKEZİYETÇİLİK TASAVVURU

Öz

Halide Edip Adıvar, Türklüğü tarihi süreç içerisinde din-gelenek-kültür formülasyonu çerçevesinde okur. Tarihi süreç içerisinde şekillendirdiği Türkçülük anlayışında Osmanlı kimliğini reddetme yerine farklı dinamiklerle şekillendirerek dönüşümü hedefler. Pozitivist izler içermeyen gelenek ve modernitenin iç içe geçtiği bir Türkçülük anlayışını savunur/yerleştirmeye çalışır. Cumhuriyet’in kurucu kadrolarının aksine Osmanlı Türkçülüğüne yakın durur. Onun Türkçülük anlayışında etnik kimlikler yerine ortak tarih ve kültürel daire daha belirleyicidir. Osmanlı’nın son dönemlerinde yaptığı savaşları ve tarihsel süreci dikkate alarak çağdaşlarından farklı olarak Türkiyecilik kavramını geliştirir. Merkeziyetçi teamüller yerine Âdem-i Merkeziyetçi çizgide durur. Bu yönüyle merkeziyetçi ve seküler bir Türkçülük çerçevesinde hareket eden yeni rejimden ziyade Âdem-i Merkeziyetçi, gelenek, coğrafya, tarih, kültür, din kavramlarını/öğelerini öne çıkartan Anadolucu Türkçülüğe daha yakın durur. Bu çalışmamızda yoğunluklu olarak eserlerinden hareketle Halide Edip Adıvar’ın Türkçülük yaklaşımlarını besleyen/şekillendiren yönleri irdeledikten sonra geliştirdiği Türkiyecilik kavramının yeni rejimle benzeşen-ayrışan taraflarını tartışmak öncelikler arasındadır.

Anahtar Kelimeler

• Âdem-i Merkeziyetçilik
• Halide Edip Adıvar
• Türkçülük
• Türkiyecilik

Kaynakça

1. Adıvar, H, E. (1926). Memoirs of Halide Edib. New York, The Century Company, London.
2. Adıvar, H, E. (1947). Münevverlerin sorguya çekilmelerine dair. Akşam, 5 Haziran.
3. Adıvar, H, E. (1963). Mor salkımlı ev. Atlas Kitabevi.
4. Adıvar, H, E. (1973). Seviyye Talip.
5. Adıvar, H, E. (1974). Kubbede kalan hoş sada. Atlas Kitabevi.
6. Adıvar, H, E. (1999). Türkiye’de Şark-Garp ve Amerikan tesirleri. Can Yayınları.
7. Adıvar, H, E. (2014). Handan. Can Yayınları.
8. Adıvar, H, E. (2016). Tatarcık. Can Yayınları.

9. Adıvar, H, E. (2018). Kenan çobanları- maske ve ruh. Can Yayınları.
10. Adıvar, H, E. (2019). Dağa çıkan kurt. Can Yayınları.
11. Adıvar, H, E. (2019). Yeni Turan. Can Yayınları.
12. Adıvar, H, E. (2024). Türk’ün ateşle İmtihanı. Can Yayınları.
13. Amerikan Arşivi, (National Archives (United States). 782.2/6-750.
14. Atay, F, R. (2004). Zeytindağı. Pozitif Yayınları.
15. Ayaşlı, M. (2013). İşittiklerim, gördüklerim, bildiklerim. Timaş Yayınları.
16. Bekiroğlu, N. (1999). Halide Edip Adıvar. Şule Yayınları.
17. Çalışlar, İ. (2021). Halide Edip biyografisine sığmayan kadın. Yapı Kredi Yayınları.
18. Cemal Paşa. (2006). Hatıralar. Haz: Alpay Kabacalı. İş Bankası Kültür Yayınları.
19. Cumhurbaşkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA.490.1.0/578.2299.5-7). BCA. 030.10/84.554.10-6 BCA. 490.1.0/578.2299.5.
20. Durakbaşa, A. (2000). Halide Edib Türk modernleşmesi ve feminizm. İletişim Yayınları.
21. Edip, H. (1329/1913). Türkler ve edebiyatı. Mektep Müzesi. 15 Eylül, 227-228.
22. Edip, H. (1918). Evimize bakalım-Türkçülüğün faaliyet sahası. Vakit, 30 Haziran.
23. Edip, H. (1920). Yarınki Türkiye. Vakit. 12 Kanunisani.
24. Edip, H. (1939). Ziya Gökalp ihtilafı münasebetiyle. Akşam, 28 Teşrinievvel.
25. Edip, H. (1949). Çoban ve sürü. Akşam, 31 Ekim.
26. Edip, H. (2024). Sinekli bakkal. Can Yayınları.
27. Edip, H.(1919). Edebiyatımızın son simaları ve safhaları. Büyük Mecmua, 13 Mart, 23-24.
28. Edip, H.(1919). Haftanın zihniyetleri. Büyük Mecmua, 30 Teşrinievvel, 208-209.
29. Enginün, İ. (1989). Halide Edip Adıvar. Kültür Bakanlığı Yayınları.
30. Enginün, İ. (2006). Halide Edib ve Türk Yurdu. Türk Yurdu, 26(229), 19–20.
31. Genelkurmay ATASE Başkanlığı Arşivi, Atatürk Koleksiyonu, 110.9.1.11/28.100-2.
32. Gökalp, Z. (2019). Türkçülüğün esasları. Eskişehir.
33. İkdam, İleri
34. Kandiyoti, D. (2013). Cariyeler, bacılar, yurttaşlar. Metis Yayınları.
35. Kaplan, L. (1998). Cemiyetlerde ve siyasi teşkilatlarda Türk kadını (1908-1960). Atatürk Araştırmaları Merkezi Yayınları.
36. Karacan, A, N. (1935). Hangi yüzle? Tan, 9 Ağustos.
37. Kemal, Y. (2018). Siyasi ve edebi portreler. İstanbul.
38. National Archives (United States), 867.001/41.
39. National Archives (United States), 882.43/1658.
40. National Archives (United States), 882.452/5-958.
41. Sancar, S. (2013). Türk modernleşmesinin cinsiyeti erkekler devlet kadınlar aile kurar. İletişim Yayınları.
42. Sarınay, Y. (1992). Türk milliyetçiliğinin tarihsel gelişimi ve Türk Ocakları. Ötüken Yayınları.
43. Sertel, S. (1987). Roman gibi. Belge Yayınları.
44. Sertel, Z. (1977). Hatırladıklarım. Gözlem Yayınları.
45. Son Posta, Tan, Tanin
46. Tunaya, T, Z. (2007). Türkiye’de Siyasal Partiler I, İkinci Meşrutiyet Dönemi 1908-1918. İletişim Yayınları.
47. Türk Ocakları Yasası. (1927). İstanbul.
48. Us, A. (1954). Uyandırıcı ses. Vakit, 7 Ocak.
49. Yeni Mecmua. (1918). Türkçülük ve Türkiyecilik. Sayı: 51, 4 Temmuz, 482-485.