TÜRKİYECİLİK TARTIŞMALARI ÇERÇEVESİNDE HALİDE EDİP ADIVAR’IN TÜRKÇÜLÜK VE ÂDEM-İ MERKEZİYETÇİLİK TASAVVURU

Halide Edip Adıvar interprets Turkishness within the framework of the religion-tradition-culture formula throughout the historical process. In her understanding of Turkishness, shaped within the historical process, she aims for transformation by shaping it with different dynamics rather than rejecting Ottoman identity. She advocates/attempts to establish an understanding of Turkishness in which tradition and modernity are intertwined, without any traces of positivism. Unlike the founding cadres of the Republic, she aligns herself with Ottoman Turkish nationalism. In her understanding of Turkish nationalism, shared history and cultural sphere are more decisive than ethnic identities. Taking into account the wars fought and the historical process in the final period of the Ottoman Empire, she develops the concept of Turkishness, differing from her contemporaries. It stands on a decentralised line rather than centralised customs. In this respect, it is closer to Anatolian Turkish nationalism, which emphasises the concepts/elements of decentralisation, tradition, geography, history, culture, and religion, rather than the new regime, which operates within a centralised and secular Turkish nationalism framework. In this study, after examining the aspects that nourished/shaped Halide Edip Adıvar's approach to Turkish nationalism, primarily based on her works, our priority is to discuss the similarities and differences between the concept of Turkish nationalism she developed and that of the new regime.

Halide Edip Adıvar, Türklüğü tarihi süreç içerisinde din-gelenek-kültür formülasyonu çerçevesinde okur. Tarihi süreç içerisinde şekillendirdiği Türkçülük anlayışında Osmanlı kimliğini reddetme yerine farklı dinamiklerle şekillendirerek dönüşümü hedefler. Pozitivist izler içermeyen gelenek ve modernitenin iç içe geçtiği bir Türkçülük anlayışını savunur/yerleştirmeye çalışır. Cumhuriyet’in kurucu kadrolarının aksine Osmanlı Türkçülüğüne yakın durur. Onun Türkçülük anlayışında etnik kimlikler yerine ortak tarih ve kültürel daire daha belirleyicidir. Osmanlı’nın son dönemlerinde yaptığı savaşları ve tarihsel süreci dikkate alarak çağdaşlarından farklı olarak Türkiyecilik kavramını geliştirir. Merkeziyetçi teamüller yerine Âdem-i Merkeziyetçi çizgide durur. Bu yönüyle merkeziyetçi ve seküler bir Türkçülük çerçevesinde hareket eden yeni rejimden ziyade Âdem-i Merkeziyetçi, gelenek, coğrafya, tarih, kültür, din kavramlarını/öğelerini öne çıkartan Anadolucu Türkçülüğe daha yakın durur. Bu çalışmamızda yoğunluklu olarak eserlerinden hareketle Halide Edip Adıvar’ın Türkçülük yaklaşımlarını besleyen/şekillendiren yönleri irdeledikten sonra geliştirdiği Türkiyecilik kavramının yeni rejimle benzeşen-ayrışan taraflarını tartışmak öncelikler arasındadır.