ARTVİN VE ERZURUM İLLERİNDEN GÜRCİSTAN VE FARKLI ÜLKELERDEKİ MÜZELERE GÖTÜRÜLEN HRİSTİYANLIĞA AİT TAŞINIR KÜLTÜR VARLIKLARINDAN ÖRNEKLER

Öz

Orta Çağ’da, günümüz Türkiye’sinin kuzeydoğusunu oluşturan ve “Tao-Klarceti” olarak bilinen Erzurum’un kuzeydoğu kesimi, Artvin, Ardahan ve Kars illerinin kuzey bölgeleri V. yüzyıldan itibaren Hristiyan sanatının önemli merkezlerinden biri olmuştur. Bu bölgede, IX–XII. yüzyıllar arasında hüküm süren Gürcü Bagrationilerin Bizans ile kurduğu yakın siyasi ve kültürel ilişkiler sonucunda başta Artvin olmak üzere çevre illerde çok sayıda dinî ve askerî nitelikli mimari yapı inşa edilmiştir. Zorlu topoğrafyasına rağmen mimaride gözlenen bu gelişme, el sanatlarına da yansımıştır. XIX. yüzyıldaki otorite boşluğundan yararlanan bazı yabancı gezginler, sahipsiz durumda bulunan Hristiyan yapılarına ait taşınır kültür varlıklarını-mimari parçaları, litürjik objeler veya kutsal nitelikli eserleri bulundukları mekânlardan/kişilerden alarak kendi ülkelerine taşımışlardır. Çalışmada bölgeden yurt dışına götürülen eserlerin tümünün bir envanteri çıkarılmamış, ancak söz konusu kültürel kaybın boyutlarını ve çeşitliliğini görünür kılmak amacıyla örneklem eser grubu üzerinden bir değerlendirme yapılmıştır. Bu makalenin amacı, seçilmiş örnekler üzerinden konuyu yeniden gündeme getirerek kültür varlıklarının korunması gerekliliğine çok yönlü bir biçimde dikkat çekmektir.

Anahtar Kelimeler

• Tao-Klarceti
• Gürcistan
• Orta Çağ
• Müze
• Tarihi eser

Etik Beyan

Etik Kurul onayı gerekmemektedir.

EXAMPLES OF CHRISTIAN MOVABLE CULTURAL HERITAGE TAKEN FROM THE PROVINCES OF ARTVIN AND ERZURUM TO MUSEUMS IN GEORGIA AND OTHER COUNTRIES

Öz

During the Middle Ages, the northeastern part of Erzurum, known as “Tao-Klarceti”, became one of the important centers of Christian art from the 5th century onwards. This region forms the northeastern part of present-day Turkiye, along with the northern regions of the Artvin, Ardahan, and Kars provinces. Due to the close political and cultural ties between the Georgian Bagrationi dynasty, which ruled the region from the 9th to 12th centuries, and the Byzantine Empire, many religious and military architectural structures were constructed in the surrounding provinces, especially in Artvin. Despite the challenging topography, this architectural development was also reflected in the arts and crafts. Taking advantage of the power vacuum in the 19th century, some foreign travelers removed movable cultural assets, such as architectural pieces, liturgical objects, and sacred works, from abandoned Christian structures and transported them to their own countries. This study does not provide a complete inventory of all works taken from the region abroad but rather an assessment based on a sample group to reveal the extent and diversity of our cultural loss. This article aims to raise awareness of the issue through selected examples and draw attention to the need for multifaceted protection of cultural assets.

Anahtar Kelimeler

• Tao-Klarjeti
• Georgia
• Medieval Age
• Museum
• Artifact

Etik Beyan

Ethics committee approval is not required.

Kaynakça

1. Abuladze, İ. (1973). Kartuli tzeris nimuşebi: Paleografiuli albomi. Metsniereba.
2. Amiranashvili, S. (1972). Khakhuli triptych. Khelovneba.
3. Amiranaşvili, Ş. (1956). Beka Opizari. Khelovneba.
4. Asatiani, Ş. (1992). Kartveluri tomebi dzv. ts. II atastsleulis meore nakhevarsa da I atastsleulis pirvel nakhevarshi (dzvelaghmosavluri tsqaroebis mixedvit). Metsniereba.
5. Aydın, D. (1998). Erzurum Beylerbeyliği ve teşkilatı, kuruluş ve genişleme devri (1535-1566). Türk Tarih Kurumu.
6. Aydın, M. (2021). Hristiyanlık: Tarih, inanç ve uygulama. Ketebe Yayınları.
7. Aydın, Y. E., & Macit, E. (2022). Erzurum’da güçlü bir Selçuklu Meliki Mugiseddin Tuğrul Şah. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 32(3), 1299-1308.
8. Aytekin, O. (1999). Ortaçağ’dan Osmanlı dönemi sonuna kadar Artvin’deki mimari eserler. Kültür Bakanlığı.

9. Aytekin, O. (2024). Tarihi Ardanuç kalesi ve kenti. Gazi Kitabevi.
10. Aytekin, O., & Özbek, G. (2022). Türkiye Cumhuriyeti ile Gürcistan Cumhuriyetinde yürürlükte olan kültür varlıkları kanunları üzerine bazı tespitler. Turkish Studies, 17(6), 1639-1705.
11. Bayram, F. (2005). Artvin’deki Gürcü manastırlarının mimarisi. Ege Yayınları.
12. Bayram, F. (2015). Hahuli Triptiği ve Martha-Maria Alania. Olba, (23), 435-486.
13. Bayram, F. (2021). Haç kültü ve Tao-Klarceti bölgesinde haç betimleri. Lycus Dergisi, (4), 89-162.
14. Beridze, V. (1956). Dzveli Kartveli ostatebi. Sabçota Sakartvelo.
15. Blake, R. P., & Der Nersessian, S. (1942-1943). The Gospel of Bert’ay: An old-Georgian MS. of the tenth century. Byzantion, 16(1), 226-285.
16. Bright, W. (1860). A history of the church: From the Edict of Milan, A.D. 313, to the Council of Chalcedon, A.D. 451. J. H. and Jas. Parker.
17. Brosset, M. F. (2003). Gürcistan tarihi (Eski çağlardan 1212 yılına kadar) (H. D. Andresyan, Çev.). Türk Tarih Kurumu.
18. Canöz, M. (2019). Artvin’deki bir grup Orta Çağ Bagratlı dönemi kilise mimarisinde Bizans etkileri. Hiperlink.
19. Canöz, M. E. (2025). Şatberdi Manastırı ve atölyesinde üretilen el yazmaları [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi.
20. Caparidze, V. (1982). Adreuli şua saukunebis arkeologiuri dzeglebi Kvemo Kartlidan. SSR Metsniereba.
21. Chkhikvadze, N. (2012). Georgian manuscript book 5th-19th centuries. National Centre of Manuscripts.
22. Chkhikvadze, N. (2018). Georgian manuscript book abroad. Korneli Kekelidze Georgian National Centre of Manuscripts.
23. Çitunaşvili, D. (2013). Tbetis Otkhtavis danarti-sakharebata sakitkhavebis sadziebeli (İerusalimuri tu Konstantinopoluri traditsia). II Saertaşoriso Simpoziumi “Kartuli Khelnatzeri”, Mokhsebebata Tezisebi (ss. 64-65). National Centre of Manuscripts.
24. Djobadze, W. (1992). Early medieval Georgian monasteries in historic Tao, Klarjet’i and Šavšet’i. Verlag.
25. Eastmond, A. (1998). Royal imagery in medieval Georgia. Pennsylvania State University Press.
26. Elyiğit, U., & Korkut, T. (2023). Tao-Klarceti bölgesi Hıristiyan dini mimarisinde görülen palmet motifleri. Sanat Tarihi Dergisi, 32(1), 103-139.
27. Ertekin, E. (2011). Roma Devletinin Hıristiyanlığı Ortadan Kaldırmaya Yönelik Son Hamlesi: Büyük Takibat 303–311. Seleucia, 1, 81-109. https://izlik.org/JA37AL89NT Giviashvili, İ., & Hizanishvili, N. (2021). Medieval Georgian monuments of Tao-Klarjeti. I. Giviashvili & F. Akder (Eds.), The Georgian Kingdom and Georgian cultural encounters in Anatolia in medieval period (1. Baskı, ss. 161-318). Koç University Press.
28. Gogitidze, S. (2002). Samkhret-dasavleti Sakartvelos saistorio geografia:Dz.Tz.XII-IV ss. Acara.
29. Güven, O. (2023). Tao-Klarceti bölgesindeki Gürcüce el yazmaları ve Türk tarihi açısından önemi üzerine bir deneme. Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 8(2), 160-186.
30. Hoştaria, D. (1998). Tao-Klarcetis eklesiebi. Literatura da Khelovneba, (3), 53-81.
31. Hoştaria, D. (2005). Klarcetis eklesiebi da monasterebi. Artanucis Gamomtzemloba.
32. İmnaişvili, İ. (1975). Adişi. Kartuli Sabcota Entsiklopedia (Cilt 1, ss. 96-97). SSR Metsniereba.
33. İşler, B. (2013). Gürcü dinsel mimarisinde bani tasvirli taş kabartmalar. N. Türker, G. Köroğlu ve Ö. Deniz (Ed.), I. Uluslararası Karadeniz Kültür Kongresi (06–09 Ekim 2011, Sinop) (ss. 298–310). Karabük Üniversitesi.
34. Kadiroğlu, M., & İşler, B. (2010). Gürcü sanatının ortaçağı. Onur Matbaacılık.
35. Kakabadze, S. (1914). Satsagerelos gamosavalis davtari. Metsniereba.
36. Kakabadze, S. (1921). Dasavlet Sakartvelos saeklesio sabutebi. Metsniereba.
37. Kenia, R. I. (1966). Khahkulis khati. Dzeglis Megobari, (3), 26-32.
38. Kırzıoğlu, F. (1976). Osmanlıların Kafkas ellerini fethi (1451-1590). Türk Tarih Kurumu.
39. Korkut, T. (2018). Artvin ve Erzurum’daki Gürcü dini mimarisinde süsleme. Hiperyayın.
40. Köse, B., & Subaşı, Ö. (2021). Orta Çağ boyunca (Klarceti ve Çoruh vadisi) güzergahlar, fetih yolları ve idari taksimat. M. S. Bilgin (Ed.), Artvin tarihi İlk Çağ’dan 1918’e (1. Baskı, ss. 69-117). Akçağ Yayınları.
41. Mari, N. (2012). Şavşetsa da Klarcetşi mogzaurobis dğiurebi. Şota Rustavelis Sakhelmtzipo Universitetis Gamomtzemloba.
42. Marr, N. (1911). Zhitie sv. Grigoriya Khandztiyskogo: Dnevnik poezdki v Shavshetiju i Klardzhetiju. Sankt-Peterburgskovo Universiteta.
43. Mepisachwili, R., & Zinzadse, W. (1977). Die kunst des alten Georgien. Leipzig.
44. Ocak, M., & Tanyeli, G. (2024). Tao-Klarceti Bölgesi’nde 1888-1917 yılları arasında gerçekleştirilen mimari belgeleme çalışmaları. Türkiye Bilimler Akademisi Arkeoloji Dergisi, (35), 211-227.
45. Özdemir, H. (2002). Artvin tarihi. Egem Matbaacılık.
46. Pruidze, L. (2014). Sakartvelos mevenakheobisa da meğvineobis istoria: Tzigni I. Ğvinis Erovnuli Saagentos Biblioteka.
47. Rapp, S. H. (2003). Studies in medieval Georgian historiography: Early texts and Eurasian Contexts. Peeters Publishers.
48. Saminskiy, A. L. (2012). Konstantinopolskoe ukrashenie pervogo Tbetskogo Evangelia v nachale XI i v pervye desyatiletiya XII v. Vizantiiskii vremennik, 71(96), 200-211.
49. Samuşia, C. (2008). Artanucis tsikhe-kalaki. Artanucis Gamomtzemloba.
50. Silogava, V. (1986). Svanetis tzerilobiti dzeglebi. Metsniereba.
51. Silogava, V., & Şengelia, K. (2006). Tao-Klarceti. Kafkasya Üniversitesi Yayınları.
52. Skhirtladze, Z. (1991). Akhizis eklesia da misi mozaikis gamo. Literatura da Khelovneba, (3), 154-160.
53. Skhirtladze, Z. (2009). Treasures of the Georgian National Museum. Sezani.
54. Subaşı, O. (2013). XI. yüzyılda Tao-Klarceti bölgesinde Türk hakimiyeti. Turkish Studies, 8(5), 705-731.
55. Suny, R. G. (1994). The making of Georgian nation. Indiana University Press.
56. Şmerling, R. (1979). Khudojestvennoye oformleniye Gruzinskoy rukopisnoy knigi IX-XI vv. SSR Metsniereba.
57. Takaişvili, E. (1937). Arkeologiuri ekspeditsia Leçkhum-Svanetşi 1910 tzels. Metsniereba.
58. Toumanoff, C. (1967). Studies in Christian Caucasian history. Georgetown University Press.
59. Toumanoff, P. C. (2017). Gürcü Kraliçesi Thamar ve Trabzon İmparatorluğu’nun kurucusu arasındaki ilişki üzerine (M. Keçiş & M. Hanal, Çev.). Karadeniz İncelemeleri Dergisi, (22), 251-268.
60. Turaşvili, İ. (1977). Bertis Otkhtavis miniatiurebisa da mkhatvruli mortulobis datariğebisatvis. Tsiskari, 4, 143-146.
61. Tsintsabadze, M. (2009). Kartveli tomebi dzv.tz. VII- dzv.tz. I atastzleulebşi: Tzigni I. Metsniereba.
62. Yazar, T. (2018). Tao-Klarceti mimarlığında taş bezeme. Selçuklu Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, 3, 303-394.
63. Zakaraia, P. (1965). Nakalakar Urbnisis khurotmodzğvreba. SSR Metsniereba.