THE ART OF MOTHER-OF-PEARL INLAY AS INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE: MASTER ZEKERIYA GULER OF MARDIN

Öz

Cultural heritage encompasses the tangible and intangible values that shape the identity of societies and are transmitted from generation to generation. The preservation and sustainability of this heritage are essential for maintaining cultural continuity and collective memory. Traditional handicrafts, recognized within the scope of Intangible Cultural Heritage, constitute one of the principal fields through which craftsmanship knowledge, production techniques, and cultural experience are transmitted. The number of elements of Turkiye inscribed on the UNESCO Intangible Cultural Heritage Lists reached 32 with the inscription of Antep Embroidery in 2025, while the art of mother-of-pearl inlay was inscribed in 2023. This study examines the art of mother-of-pearl inlay from the perspective of intangible cultural heritage and aims to document the production and educational activities of Master Zekeriya Güler, who continues this craft in Mardin. A qualitative research approach was adopted, and field research, workshop observation, interviews, and photographic documentation were employed. The historical development of the craft, the raw materials and tools used, the stages of production , product types, forms of cultural transmission were examined. The findings indicate that Güler’s activities, carried out with members of his family and through various educational institutions, contribute to the preservation, dissemination, and intergenerational transmission of the art of mother-of-pearl inlay in Mardin. The photographic documentation of the production process, from transferring the design onto the surface to polishing and interior lining, constitutes the original contribution of the study to recording the contemporary practice of this traditional craft.

Anahtar Kelimeler

• UNESCO
• Intangible Cultural Heritage
• Traditional Handicrafts
• Art of Mother-of-Pearl Inlay
• Zekeriya Güler

SOMUT OLMAYAN KÜLTÜREL MİRAS BAĞLAMINDA SEDEF KAKMA SANATI VE MARDİNLİ USTA ZEKERİYA GÜLER

Öz

Kültürel miras, toplumların kimliğini oluşturan ve kuşaktan kuşağa aktarılan maddi ve manevi değerlerin bütününü kapsamaktadır. Bu mirasın korunması ve sürdürülebilirliğinin sağlanması, kültürel süreklilik ve toplumsal belleğin yaşatılması açısından önem taşımaktadır. Somut Olmayan Kültürel Miras kapsamında değerlendirilen geleneksel el sanatları, ustalık bilgisinin, üretim tekniklerinin ve kültürel deneyimin aktarımını sağlayan başlıca alanlardan biridir. Türkiye’nin UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras Listelerinde kayıtlı unsur sayısı, 2025 yılında listeye alınan Antep İşi Nakışı ile 32’ye ulaşmış; sedef kakma sanatı ise 2023 yılında listeye kaydedilmiştir. Bu çalışma, sedef kakma sanatını somut olmayan kültürel miras yaklaşımıyla ele almakta ve sanatı Mardin’de sürdüren Usta Zekeriya Güler’in üretim ve eğitim faaliyetlerini belgelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada nitel araştırma yaklaşımı benimsenmiş; alan araştırması, atölye gözlemi, görüşme ve fotoğrafla belgeleme yöntemlerinden yararlanılmıştır. Çalışma kapsamında sedef kakma sanatının tarihsel gelişimi, kullanılan ham maddeler ve araç-gereçler, üretim aşamaları, ürün çeşitleri ve kültürel aktarım biçimleri incelenmiştir. Elde edilen bulgular, Güler’in aile bireyleri ve farklı eğitim kurumları aracılığıyla yürüttüğü çalışmaların sedef kakma sanatının Mardin’de korunmasına, yaygınlaşmasına ve yeni kuşaklara aktarılmasına katkı sunduğunu göstermektedir. Üretim sürecinin desenin yüzeye aktarılmasından cilalama ve iç kaplama aşamasına kadar fotoğraflarla belgelenmesi, çalışmanın sedef kakma sanatının güncel uygulama biçimlerinin kayıt altına alınmasına yönelik özgün katkısını oluşturmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• UNESCO
• Somut Olmayan Kültürel Miras
• El Sanatları
• Sedef Kakma Sanatı
• Zekeriya Güler

Etik Beyan

Gerek yoktur.

Teşekkür

Yoktur.

Kaynakça

1. Ahunbay, Z. (2019). Kültür mirasını koruma ilke ve teknikleri. Yem Yayınları.
2. Aktemur, A. (2002). Türk ahşap işçiliği. İçinde Türkler Ansiklopedisi (Cilt 6, ss. 99–105).
3. Atay, D. (1997). Kabuklu su ürünleri ve üretim tekniği. Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Yayınları.
4. Arslan, S. (2022). Eski Mezopotamya kültüründe lapis lazuli taşının yeri ve taşın bazı türleri. Journal of Universal History Studies, 5(2), 138–163.
5. Batmaz, N. Y., & Biçici, G. (2021). Türkiye’de somut kültürel mirasın korunması üzerine bir alan araştırması: Kırıkkale-Delice örneği. Uluslararası Yönetim Akademisi Dergisi, 4(1), 97–110.
6. Bozkurt, N. (2009). Sedefkârlık. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (Cilt 36, ss. 282–285). İSAM.
7. Bozkurt, N. (2011). Kakmacılık. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (Cilt 24, ss. 216–219). İSAM.
8. Eser, F., & Bal, B. C. (2017). Sedef kakma süslemesi ve Gaziantep bölgesindeki sedef kakma atölyelerinin durumu üzerine bir araştırma. İleri Teknoloji Bilimleri Dergisi, 6(3), 572–579.

9. Hattstein, M., & Delius, P. (2007). İslam sanatı ve mimarisi. Literatür Yayıncılık.
10. Kasapoğlu, P. (2025). UNESCO acil koruma gerektiren SOKÜM listesine karşılaştırmalı bakış: Moğolistan, Uganda, Çin ve Türkiye örnekleri. Türk Folklor Araştırmaları Dergisi, (370), 169–190.
11. Kerametli, C. (1962). Osmanlı devri ağaç işleri, tahta oyma, sedef, bağa ve fildişi kakmalar. Türk Etnografya Dergisi (TED), (4), 5–13.
12. Şahan, Ş. (2002). Gaziantep ilinde sedef kakmacılığı üzerinde bir araştırma [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Ankara Üniversitesi.
13. Sözen, M., & Tanyeli, U. (2014). Sanat kavram ve terimleri sözlüğü. Remzi Kitabevi.
14. Sönmez, A., & Söğütlü, C. (2006). Kündekârî: Türk ahşap sanatındaki yeri, önemi ve yapım tekniği bakımından incelenmesi. Uluslararası Geleneksel El Sanatları Sempozyumu Bildirileri (Cilt 1, ss. 1–10).
15. Türker, A., & Çelik, İ. (2012). Somut olmayan kültürel miras unsurlarının turistik ürün olarak geliştirilmesine yönelik alternatif öneriler. Yeni Fikir Dergisi, 4(9), 86–98.
16. UNESCO. (2023). Craftsmanship of mother-of-pearl inlay. UNESCO Intangible Cultural Heritage Lists. https://ich.unesco.org/en/RL/craftsmanship-of-mother-of-pearl-inlay-01874
17. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. (2025). UNESCO somut olmayan kültürel miras listelerinde Türkiye. https://yakegm.ktb.gov.tr/TR-345095/unesco-somut-olmayan-kulturel-miras-listelerinde-turkiye.html
18. Yücel, E. (1977). Osmanlı ağaç işçiliği. Kültür ve Sanat Dergisi, 58–63.
19. Kaynak Kişiler
20. KK-1: Zekeriya Güler, 60, Sedef Kakma Ustası (Görüşme tarihi: 15.10.2025)